مطالعه ساخت اجتماعی حوادث ناشی از کار (مطالعه موردی کارگران معادن زغال سنگ منطقه کوهبنان کرمان و طبس)

نوع مقاله: مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار جامعه شناسی، دانشگاه شیراز

2 دانشجوی دکتری جامعه شناسی دانشگاه شیراز

چکیده

در علوم ایمنی، حادثه رویدادی ناخواسته و غیر برنامهریزی شدهاست که بهصورت یک یا چند واقعه متوالی بهواسطه اعمال ناایمن شرایط ناایمن یا هر دو به وجود میآید. بهرغم رشد فزاینده علوم ایمنی در دهههای اخیر، مفهوم حادثه همچنان بهعنوان پدیدهای غیراجتماعی، خنثی و فاقد معنا تعریف میگردد که بهطور ناخواسته و غیر برنامهریزی شده توسط کارگران یا ماشینآلات به وجود میآیند. بخش قابلتوجهی از تحقیقات انجام شده دراین زمینه، به پیروی از سنت همه­گیرشناسی و روانشناسی رفتارگرا با تقلیل مسئله ایمنی و بهداشت ­کار به موضوعی صرفاً فنی و تخصصی بر نقش عوامل فردی خطر و خطای انسانی در وقوع حوادث تأکید می­کنند. بیتوجهی این مطالعات به بسترهای اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی وسازمانی در تحلیل حوادث و عدم بهرهگیری از یافتههای میانرشتهای باعث گردیده تا گزارشهای مذکور صرفاً به ارایه فهرستی از عوامل خطر و توزیع آماری حوادث برحسب متغیرهای کمی و جمعیتشناختی اکتفا نموده و در نتیجه نسبت به فرایند ساخت اجتماعی حوادث و ماهیت پرابلماتیک مفهوم حادثه اجتناب نمایند. از این رو، پژوهش حاضر درصدد است تا با استفاده از ظرفیت دیگر رشتههای علمی، نظیر جامعهشناسی انتقادی و اقتصاد سیاسی محدویتهای علوم ایمنی و رویکردهای متعارف فنی و تخصصی آن را در تبیین یکجانبه و تکبعدی حوادث ناشی از کار نشان دهد. بهمنظور دستیابی به این هدف، در پژوهش حاضر، از روششناسی کیفی بهعنوان روششناسی غالب و از روش مردمنگاری انتقادی جهت انجام عملیات تحقیق و متعاقباً از روش تحلیل موضوعی جهت تجزیه و تحلیل اطلاعات استفاده شده است. یافتههای بهدست آمده در این پژوهش شامل هفت مقولۀ عمده است که در قالب چرخه ساخت اجتماعی حوادث نشان داده شده است. درمجموع، نتایج این تحقیق نشان میدهد که حوادث ناشی از کار، بیش از آنکه به دلیل بیاحتیاطی و ویژگیهای فردی و روانشناختی کارگران باشد، از شرایط حاکم بر سازمان کار، روابط نابرابر قدرت و تجارب کارگران از محیط کار ناشی میشود.

کلیدواژه‌ها


ابراهیم پورسامانی، جمشید (1383). بررسی هزینه‌های ناشی از حوادث کار درصنایع تولیدی، ماهنامه کار و جامعه، 54، 56-60.

امیدواری، منوچهر و نوروزی، ساجد (1391). بررسی و تحلیل حوادث شغلی و صنعتی، با بهره‌مندی  از شاخص‌ها و معیارهای سنجش و ارزیابی عملکرد ایمنی. تهران: انتشارات مدیریت صنعتی.

حاتمی، محمدرضا و روشن‌چشم، حامد (1391). رویکرد میان‌رشته‌ای در حوزه علوم انسانی با تأکید بر اندیشه هابرماس. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 5(1)، 99-115 .

حلوانی، غلامحسین و همکاران (1389). بررسی حوادث ناشی از کار در کارگاه‌های تحت پوشش سازمان تأمین اجتماعی، فصلنامه سلامت کار ایران، 7(3)، 31-25 .

مارکس، کارل (1867). سرمایه. ترجمۀ ایرج اسکندری (1379). تهران: انتشارات فردوس.

محمدپور، احمد (1390). روش تحقیق کیفی ضد روش2 مراحل و رویه‌های عملی در روش‌شناسی کیفی. تهران: انتشارات جامعه‌شناسان.

محمدفام، ایرج و همکاران(1387). ارزیابی رابطه رفتارهای ناایمن با حوادث شغلی در یک شرکت خودروسازی، فصلنامه سلامت کار ایران، 5(3و4)، 50-44.

مقدس، علی‌اصغر و همکاران(1387). بررسی اپیدمیولوژیک حوادث حین کار در شهرستان سمنان، مجله علمی دانشگاه علوم پزشکی سمنان، 10(2)، 95-100.

مرکز آمار و اطلاعات راهبردی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی (1393). گزیده‌های آماری، شماره 18.

Abrahamsson, L., & Somerville, M. (2005). Safety, learning and masculinity in the Australian coal mines. Paper presented at From grounded skills to sky-qualifications, Kiruna, Sweden.

Abrahamsson, Lena and Somerville, Margaret. (2005, August). Safety, learningand masculinity in the Australian coal mines. Paper presented at conference from grounded skills to sky-qualifications. Luleå University of Technology.

Barnetson, B. (2010). The political economy of workplace injury in canada. Edmonton, AB: Athabasca University Press.

Bernardi, A. (2011).Occupational health and safety in organisations: applying Amarty Sens Capability Approach and Organizational Climate. in Vulnerable Workers: Health, Safety and Well-Being.England:Gower Publishing Limited.

Breslin, F. C., Plizer, J., MacEachen, E., Morronigiello, B., and Shannon, H. (2007). Workplace Injury or ‘‘Part of the Job’’? Towards a gendered understanding of injuries and complaints among young workers, Social Science & Medicine, 64(4), 782–793.

Carspecken, P. F. (1996). Criticalethnographyineducational research: A Theoretical and Practical Guide. New York: Routledge.

Catino, M. )2008). A review of literature: Individual blame Vs. organizational function logics in accident analysis, Journal ofContingenciesandCrisis Management, 16(1), 53-62.

Chin, P., DeLuca, C., Poth, C., Astrom, I., Hutchinson, N., & Munby, H. (2010). Enabling youth to advocate for workplace safety. Safety Science, 48, 570-579.

Curtis, S. (2004). Health & inequality, geographical perspectives. London: Sage publications Ltd.

Dejoy, D. M. (2005). Behavior change versus culture change: Divergent approaches to Managing workplace safety. Safety Science, 43, 105-129.

Dekker, S. (2007). Just culture: Balancing safety and accuntability. Aldershot, Hampshire, England: Ashgate Publishing.

Dekker, S. (2015). Safety differently,human factor for a new era. London: Taylor & Francis Group CRC Press.

Galli, E. (1999). Sociological case study of occupational accident in the Brazilian petrochemical industry. Accident Analysis and Prevention, 31, 297-304.

Heiner, R. (2002). Social problems: an introduction to critical construction. New York: Oxford University Press.

Jason J W. & Hine, J. (2009). Workwith young people: Theory and policy for practice. London: Sage publication.

Kawabata, M. (2009). Social construction of health Inequalities: A critical ethnography on day labourers in Japan (Doctoral Thesis). University of Toronto. Retrived from https://tspace.library.utoronto.ca/handle/1807/17780.

Kelley, D. (1996). A sociological approach to ameliorating Worker Injuries the Potential of Worker Participation. Humanity & Society, 20(2), 44-57.

Laflamme, L., Menckel, E. & Lundholm, L. (1996). The age-related risk of occupational accidents: The case of swedish iron-oreminers. Accident. Analysis and Prevention, 28(3), 349-357.

Matthewman, S. (2012). Accidentology: Toward a sociology of accidents and disasters. International and multidisiplinary. Journal of Social Sciences, 1(2), 193- 215.

Mythen, G. & Walklate, S. (2006). Beyond the risk society: Critical reflections on risk and human security. London: Open University Press.

Nichols, T. (1997). The sociology of industrial injury. London: Mansell.

Osha Fact Sheet (2005). Young Workers. Retrived from: https://www.osha.gov/OshDoc/data_YoungWorkers/osha_fact_young_workers.pdf

Polanyi, M., McIntosh, T., & Kosny, A. (2005). Understanding and improving the health of workers in the new economy: A call for a participatory dialogue-based approach to work-health research, Critical Public Health, 15(2), 103-119.

Salminen, S. (2004). Have young workers more injuries than older ones? An international literature review. Journal of Safety Research, 35, 513–521.

Sandelowski, M. (1993). Theory unmasked: The uses and guises of theory in qualitative research. Research in Nursing &Health, 16, 213-218.

Taylor, D. H.(1981). The hermeneutics of accidents and safety. Ergonomics, 24(6), 487-495.

Tharaldsen J. E. and Knut, H. (2009). Culture and behavioural perspectives on safety towards a balanced approach. Journal of Risk Research, 12(3-4), 375-388.

Treiber, L. A. (2005). Workplace organization labor process control and occupational health (Doctoral Thesis). Nort Carolina State University. Retrived from http://repository.lib.ncsu.edu/ir/handle/1840.16/3245.

Walters, D. & Nichols, T. (2007). Worker representation and workplace health and safety. Basingstoke: Palgrave Macmillan.