عقلانیت معرفتی و نظری نوین حاکم بر سازمان فضایی سیستمهای شهری

نوع مقاله: مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای، دانشکده هنر و معماری دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

2 پژوهشگر ارشد برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای، پژوهشکده فرهنگ، هنر و معماری جهاد دانشگاهی، تهران، ایران.

چکیده

در بررسی دیدگاه‌های نظری مرتبط با حوزه سازمان فضایی و سیستم‌های شهری به مثابه موضوعی میان رشته‎ای، دو پارادایم اندازه ‎مبنا و شبکه ‎مبنا قابل تمایز است. پارادایم نخست بر تعریف سیستم شهری به مثابه مجموعه‌ای از نقاط شهری که بر اساس ویژگی‌های درونی خود استوار است و در تفسیر مرکزیت فضایی شهرها به سطح تمرکز جمعیت، فعالیت‌ها و یا کارکردهای یک مکان معطوف است. در حالی‌که از چند دهه گذشته، با تعریف مجموعه‌ای از شهرها به مثابه یک سیستم، برخلاف گذشته، عنصر «رابطه» در تعریف سیستم شهری هر چه بیشتر مهم تلقی شد و جایگاه هر شهر در سیستم شهری در نسبت با موقعیت قرارگیری آن، تابع جریان‌هایی است که میان شهرها در حال گردش است و در نتیجه از ارتباط با دیگر محل‌ها به وجود می‌آید. این پارادایم با تأکید بر داده‌های رابطه‌ای، به روابط میان شهرها در قالب روابط افقی و غیرمحلی می‌نگرد و فرایندهای فضایی را در سازمان فضایی هدف قرار می‌دهد. از این‌رو  به‎منظور درک، تبیین و کاربست هر دو پارادایم، به مرور سیر تحول رویکردهای نظری حاکم بر سازمان فضا در سیستم‌های شهری و تبیین عقلانیت معرفتی و نظری نوین حاکم بر آنها پرداخته شده و ویژگی‌ها و مؤلفه‌های دو پارادایم، دسته‌بندی و مقایسه شده است تا با پر کردن خلاء نظری و معرفتی در این زمینه، راه برای تحقیقات کاربردی و پیمایشی باز شود. بر این اساس، این مقاله از حیث هدف، از نوع بنیادین و برحسب رویکرد توصیفی و مبتنی بر مطالعه داده‌های متن پایه است تا با بررسی سیر تحول نظریه‌های موجود، به بررسی تطبیقی محتوای نظری و مبانی هستی‌شناختی پارادایم‌های سنتی در برابر پارادایم‌های نوین بپردازد.

تازه های تحقیق

1. از زمان ظهور رویکرد سیستمی توجه زیادی به بررسی روابط دو سویه بین شهری نشان داده شده است.

2. این رویکرد به روابط بین شهری در قالب روابط افقی و غیرمحلی به‌عنوان ویژگی اقتصادهای خدماتی در برابر اقتصادهای صنعتی می‌نگرد.

3. این مقاله بهبررسی محتوای نظری و مبانی هستی شناختی پارادایم های سنتی در برابر پارادایم های نوین بپردازد.

کلیدواژه‌ها


ایراندوست، کیومرث (1391). درآمدی بر ماهیت میان‎رشته‎ای جغرافیای شهری و برنامه‎ریزی شهری. فصلنامه مطالعات میان‎رشته‎ای در علوم انسانی، 4(3)، 14-1. http://dx.doi.org/10.7508/isih.2012.15.001

آسایش، حسین؛ مشیری، رحیم (1381). روش‌شناسی و تکنیک‌های تحقیق علمی در علوم انسانی با تأکید بر جغرافیا. تهران: قومس.

داداش پور، هاشم؛ آفاق‌پور، آتوسا؛ رفیعیان، مجتبی (1389). تحلیلی بر سازمان‌یابی فضایی سیستم شهرهای نواحی ساحلی جنوب ایران. مجله جغرافیا و توسعه ناحیه‌ای، 14، 131-97.

داداش‌پور، هاشم؛ آفاق‌پور، آتوسا؛ ممدوحی، محمدرضا (1393). سازمان فضایی در نظام شهری ایران با استفاده از تحلیل جریان هوایی افراد. پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 46(1)، 150-125.

داداش‌پور، هاشم؛ تدین، سپیده (1394). تحلیل نقش الگوهای سفر در  ساختاریابی فضایی مناطق کلان شهری: مورد مطالعاتی منطقه کلان شهری تهران. فصلنامه آمایش جغرافیایی فضا، 5(4)، 86-64.

داداش‌پور، هاشم؛ تدین، سپیده (1394). شناسایی پهنه‌های همگن جریانی براساس جابجایی‌های فضایی و الگوهای سفر در منطقه کلان شهری تهران. فصلنامه مطالعات شهری، 4(2)، 76-61.

داداش‌پور، هاشم؛ مولودی، جمشید (1390). بررسی و تحلیل ساختار سلسله‌مراتب شهری در استان اردبیل. فصلنامه فضای جغرافیایی، 34، 131-102.

رفیعیان، مجتبی (1375). سازمان‌یابی فضا با تأکید بر سیستم‌های جغرافیایی، مورد مطالعاتی استان اصفهان (رساله دکتری جغرافیای شهری). دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

ریاضی، سیدابوالحسن (1392). شهر؛ پدیده‎ای میان‎رشته‎ای. فصلنامه مطالعات میان‎رشته‎ای در علوم انسانی، 6(1)، 115-101. http://dx.doi.org/10.7508/isih.2014.21.005

شکویی، حسین (1385). دیدگاه‌های نو در جغرافیای شهری (جلد اول، چاپ دهم). تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها.

عظیمی، ناصر (1382). روش‌شناسی شبکه سکونت‌گاه‌ها در طرح‌های کالبدی منطقه‌ای (چاپ اول). تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات معماری و شهرسازی ایران.

میسرا، آر. پی؛ مابوگنج، آ. ال. (1368). توسعه منطقه‌ای: روش‌های نو (مترجم: عباس مخبر). تهران: سازمان برنامه و بودجه.

Alderson, A. S., Beckfield, J. (2004). Power and position in the world city system. American Journal of Sociology, 109, 811–851.  http://dx.doi.org/10.1086/378930

Atzema, O., Lambooy, J. G. (1999). Economic evolution within the Netherlands’s Polycentric urban system. In: E. Wever, (Ed.) Cities in Perspective I: Economy, Planning and the Environment (pp.11–28). Van Gorcum, Assen.

Batten, D. F. (1995). Network cities: Creative urban agglomerations for the 21st century. Urban Studies, 32(2), 313-327. http://dx.doi.org/10.1080/00420989550013103

Berry, Brian J. L. (1964). Cities as systems: Within systems of cities. University of Chicago.

Burger, M. J., Meijers, E. J., & Van Oort, F. G. (2014). Editorial: The development and functioning of regional urban systems. Regional Studies, 48(12), 1921–1925. http://dx.doi.org/10.1080/00343404.2014.979782

Camagni, R. P. (1993). From city hierarchy to city network: Reflections about an emerging paradigm. In:  T. R. Lakshmanan & P. Nijkamp (eds.), Structure and change in the space economy: Festschrift in honor of Martin J. Backmann (pp. 66–87). New York: Springer-Verlag.

Camagni, R., & Salone, C. (1993). Network Urban Structures in Northern Italy: Elements for a theoretical framework. Urban Studies, 30, 1053-1064. http://dx.doi.org/10.1080/00420989320080941

Capello, R. (2000). The city network paradigm: Measuring urban network externalities. Urban Studies, 37(11), 1925-1945.  http://dx.doi.org/10.1080/713707232

Capineri, C., Kamann, D. J. F. (1998). Synergy in networks: Concepts. In K. Button, P. Nijkamp, & H. Priemus (eds.), Transport networks in Europe (pp. 35-56). Cheltenham: Edward Elgar.

Cartier, C. (2002) Origins and evolution of a geographical idea: The macro region in China. Modern China, 28, 79-142.

Castells, M. (1989). The informational city: Information technology, economic restructuring, and the urban regional process. Oxford, Cambridge, MA: Blackwell.

Castells, M. (1996). The rise of the network society. Malden: Blackwell.

Christaller, W. (1966). Die zentralen orte in süddeutschland [Central places in southern Germany] (C. W. Baskin, Trans.). Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall. (Original work published in 1933)

Chunglin Fang, H. M., & Shaojian Wang, B. P. (2015). Structure of Chinese city networks driven by technological knowledge flows. Chinese Geographical Science, 25(4), 498–510. http://dx.doi.org/10.1007/s11769-014-0731-0

Conzen, M. P. (1975a). A transport interpretation of the growth of urban regions: An American example. Journal of Historical Geography, 1(4), 361–382. http://dx.doi.org/10.1016/0305-7488(75)90123-1

Conzen, M. P. (1975b). Capital flows and the developing urban hierarchy: State bank capital in Wisconsin, 1854–1895. Economic Geography, 51(4), 321–338.  http://dx.doi.org/10.2307/142917

Conzen, M. P. (1977). The maturing urban system in the United States, 1840–1910. Annals of the Association of American Geographers, 67(1), 88–108. http://dx.doi.org/10.1111/j.1467-8306.1977.tb01122.x

Dadashpoor, H., Afaghpoor, A., & Allan, A. (2015). A methodology to assess the spatial configuration of urban systems in Iran via interaction view. Geo-Journal, 1-21. http://dx.doi.org/10.1007/s10708-015-9671-1

Derudder, B., Devriendt, L., & Witlox, F. (2007). Flying where you don’t want to go: An empirical analysis of hubs in the global airline network. Tijdschrift voor Economische en Sociale Geografie, 98 (3), 307–324.  http://dx.doi.org/10.1111/j.1467-9663.2007.00399.x

Duncan, O. D., & Reiss, A. J. (1956). Social characteristics of the urban and rural communities, 1950. New York: Wiley.

Duncan, O. D., Scott, W. R., Lieberson, S., Duncan, B., & Winsborough, H. H. (1960). Metropolis and Region. Baltimore, MD: Johns Hopkins Press.

Friedman, J. (1986). The world city hypothesis. Development and Change, 17 (1), 69–83. http://dx.doi.org/10.1111/j.1467-7660.1986.tb00231.x

Fujita, M. & Thisse, J. F. (2002). Economics of agglomeration: Cities, industrial location, and regional growth. Cambridge: Cambridge University Press.

Glasson, J. (1978). An introduction to regional planning: Concepts, theory and practice (2nd ed.). London: Hutchinson.

Hall, P., & Hay, D. (1980). Growth centers in the European urban system. London: Heinemann.

Harreld, D. J. (2004). High Germans in the low countries: German merchants and commerce in golden age antwerp. Leiden: Brill.

Hepp, S. (2011). Metropolitan spatial structure: Measuring the change. University of Maryland.

Hohenberg, P. M., & Lees, L. H. (1985). The making of urban Europe, 1000-1950. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Hou, H., Liu, Y., Liu, Y., Wei, X., He, Q., & He, Q. (2015). Using inter-town network analysis in city system planning: A case study of Hubei Province in China. Habitat International, 49, 454–465. http://dx.doi.org/10.1016/j.habitatint.2015.06.016

Jacobs, J. (1969). The economy of cities. New York: Vintage.

Kooij, P. (1992). Het stedensysteem in België. Observaties van ‘Over de Grens’. In Le Réseau Urbain en Belgique dans une Perspective Historique, 1350-1850 (pp. 509-520). Brussels: Crédit Communal,.

Krugman, P. (1995). Development, geography, and economic theory. Cambridge, MA: MIT Press.

Lesger, C. (1990). Hoorn als stedelijk knooppunt. Stedensystemen Tijdens de Late Middeleeuwen en Vroegmoderne Tijd. Hilversum: Verloren.

Lesger, C. (2006). The rise of the Amsterdam market and information exchange: Merchants, commercial expansion and change in the spatial economy of the low Countries c. 1550-1630. Aldershot: Ashgate.

Limtanakool, N., Dijst, M., Schwanen, T. (2007). A theoretical framework and methodology for characterising national urban systems on the basis of flows of people: Empirical evidence for France and Germany. Urban Studies, 11(1), 2123-2145. http://dx.doi.org/10.1080/00420980701518990

Limtanakool, N., Schwanen, T., & Dijst, M. (2007). Ranking functional urban regions: A comparison of interaction and node attribute data. Cities, 24(1), 26-42. http://dx.doi.org/10.1016/j.cities.2006.08.009

Marull, J., Font, C., & Boix, R. (2015). Modelling urban networks at mega-regional scale: Are increasingly complex urban systems sustainable?. Land Use Policy43, 15-27. http://dx.doi.org/10.1016/j.landusepol.2014.10.014

McKenzie, R. D. (1927). The concept of dominance and world-organization. American Journal of Sociology, 33(1), 28–42. http://dx.doi.org/10.1086/214331

McKenzie, R. D. (1933). The metropolitan community. New York: McGraw-Hill.

Meijers, E. (2005). Polycentric urban regions and the quest for synergy: Is a network of cities more than the sum of the parts?. Urban Studies, 42(4), 765-781. http://dx.doi.org/10.1080=00420980500060384

Meijers, E. (2007). From central place to network model: Theory and evidence of paradigm change. Tijdschrift Voor Economische en Sociale Geografie/Journal of Economic and Social Geography, 98(2), 245-259. http://dx.doi.org/10.1111/j.1467-9663.2007.00394.x

Meyer, D. R. (1986). The world system of cities: Relations between international financial metropolises and South American cities. Social Forces, 64(3), 553–581. http://dx.doi.org/10.1093/sf/64.3.553

Mitchelson, R. L., & Wheeler, J. O. (1994). The flow of information in a global economy: The role of the American urban system in 1990. Annals of the Association of American Geographers, 84 (1), 87–107.  http://dx.doi.org/10.1111/j.1467-8306.1994.tb01730.x

Murray, J. (2000). Of nodes and networks: Bruges and the infrastructure of trade in fourteenth-century Europe. In P. Stabel, B. Blondé, & A. Greve (Eds.) International Trade in the Low Countries (14th–16th Centuries) (1-14), Leuven: Garant.

Neal, Z. P. (2010). Refining the air traffic approach: An analysis of the US city network. Urban Studies, 47 (10), 2195-2215.  http://dx.doi.org/10.1177/0042098009357352

Nordlund, C. (2004). A critical comment on the taylor approach for measuring world city interlock linkages. Geographical Analysis, 36(3), 290–296. http://dx.doi.org/10.1111/j.1538-4632.2004.tb01136.x

Parr J. B. (2004).The polycentric urban region: A closer inspection. Regional Studies, 38(3), 231-240. http://dx.doi.org/10.1080/003434042000211114

Powell, W. W. (1990). Neither markets nor hierarchy: Network forms of organization. Research in Organizational Behavior, 12, 295-336.

Pred, A. R. (1973). Urban growth and the circulation of information: The United States system of cities, 1790–1840. Cambridge: Harvard University Press.

Pred, A. R. (1977). City-systems in advanced economies. London: Hutchinson.

Ross, C. O. (1987). Organizational dimensions of metropolitan dominance: Prominence in the network of corporate control, 1955–1975. American Sociological Review, 52, 258–267.

Sassen, S. (1991/2001). The global city. Princeton: Princeton University Press.

Short, J. R. (1984). An introduction to urban geography. London: Rutledge & Kegan Paul.

Simmons, J. W. (1978). The organization of the urban system. In: L. S., Bourne, & J. W. Simmons (eds.) Systems of cities: Reading on structure, growth, and policy (pp.61–69). New York: Oxford University Press, .

Smith, D. A., & Timberlake, M. F. (2001). World city networks and hierarchies, 1977–1997: An empirical analysis of global air travel links. American Behavioral Scientist, 44, 1656–1678. http://dx.doi.org/10.1177/00027640121958104

Sun, T. (2009). Population and employment distribution and urban spatial structure: An empirical analysis of metropolitan Beijing, China in the post-reform era (Doctoral dissertation). University of Southern California.

Taylor, P. J. (2001). Specification of the world city network. Geographical Analysis, 33(2), 181–194. http://dx.doi.org/10.1111/j.1538-4632.2001.tb00443.x

Taylor, P. J. (2004). World network: A global urban analysis. Routledge, London.

Taylor, P. J. (2007). Cities within spaces of flows: Theses for a materialist understanding of the external relations of cities. In P. J., Taylor, B. Derudder, P. Saey, & F. Witlox (Eds.), Cities in globalization: Practices, policies and theories (pp.287-297), London: Routledge.

Taylor, P., Hoyler, M., & Verbruggen, R. (2010). External urban relational process: Introducing central flow theory to complement central place theory. Urban Studies, 47(13), 2803–2818. http://dx.doi.org/10.1177/0042098010377367

Thompson, G. F. (2003). Between hierarchies and markets: The logic and limits of network forms of organization. Oxford: Oxford University Press.

Van Oort, F., Burger, M., & Raspe, O. (2010). On the economic foundation of the urban network paradigm: Spatial integration, functional integration and economic complementarities within the Dutch Randstad. Urban Studies, 47(4), 725–748.  http://dx.doi.org/10.1177/0042098009352362

Vance, J. E., Jr. (1970). The Merchant’s World. Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall.

Wall, R.S, & van der Knaap, G. A. (2002). Linking scale and urban network development. In The European metropolis 1920-2000. Berlin: European Science Foundation.