نوع مقاله: مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسنده

دکتری روابط بین‌الملل، مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور، تهران، ایران

چکیده

مطابق با نظریه پیچیدگی در جهان شبکه‌ای و به‌هم پیوسته کنونی پیشران‌های متعددی در سیاستگذاری در توسعه علم و فنّاوری تأثیرگذارند. فهم روابط و چگونگی تأثیرگذاری این پیشران‌ها مستلزم به‌کارگیری رویکردی میان‌رشته‌ای است. بنابر این رویکرد، در این مقاله موضوع توسعه علم و فنّاوری در حوزه سیاستگذاری در فضای تعاملات سیاسی بین‌المللی بررسی می‌شود. دستیابی به جایگاه نخست علم و فنّاوری در منطقه جنوب غرب آسیا و نیز دستیابی به جایگاهی شایسته در جهان، نیازمند شناخت میان‌رشته‌ایِ کارکردها و تعامل میان کنشگران حوزه علم و فنّاوری از یکسو، و نظام دیپلماسی از سوی دیگر است. بر همین اساس، هدف اصلی این مقاله تبیین چگونگی تأثیرگذاری تعاملات سیاسی بین‌المللی و نظام دیپلماسی بر سیاست‌های مرتبط با توسعه علم و فنّاوری در جمهوری اسلامی ایران است. اتخاذ راهبرد تعامل هوشمندانه مبتنی بر دیپلماسی فعال برای حضور در نظام شبکه‌ای بین‌الملل راه دستیابی به توسعه است. راهبرد دیگر، ارتقای سطح توانمندی‌های علمی و فنّاورانه برای حفظ این حضور، در کنار گسترش تعاملات با سایر کنشگران نظام بین‌الملل با هدف تبدیل شدن به یکی از گره‌های اثرگذار در نظام جهانی شبکه‌ای است. مجموعه این راهبردها باعث می‌شود قدرت‌های بزرگ نتوانند برای حذف ایران از نظام شبکه‌ای اجماع کنند. از حیث مفهومی رویکرد حاکم بر مطالعه میان‌رشته‌ای و چارچوب نظری مورد استفاده مبتنی بر نظریه جامعه شبکه‌ای مانوئل کاستلز است. همزمان از نظریات جهانی شدن و نظام جهانی والرستین نیز استفاده شده است. روش گردآوری داده‌ها مطالعه کتابخانه­ ای و بررسی اسنادی است. 

کلیدواژه‌ها

موضوعات

ازغندی، علیرضا (1394). سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران: چارچوب‌ها و جهت‌گیری‌ها. تهران: قومس.

براتی، مسعود (1390). بررسی مفهومی دیپلماسی علم و فناوری و ترسیم وضع موجود آن در جمهوری اسلامی ایران ]طرح پژوهشی[. تهران: معاونت علم و فناوری ریاست جمهوری.

حسینی‌مقدم، محمد (1393). بین­المللی شدن آموزش عالی و آیندۀ دانشگاه در ایران 1404(رساله دکتری). دانشگاه بین‌المللی امام خمینی(ره)، قزوین، ایران.

حقیقی، رضا (1388). دیپلماسی فرهنگی از دریچه نواشاعه‌گرایی؛ تأثیرات فناوری اطلاعات بر دیپلماسی فرهنگی. فصلنامه سیاست خارجی. 23(2)، 360-343.

رادمرد، محمد (17 بهمن 1392). دیپلماسی علمی و صدور انقلاب اسلامی. پژوهشگاه علوم و معارف دفاع مقدس، برگرفته از http://www.dsrc.ir/View/article.aspx?id=2853

رضایی میرقائد، محسن؛ و مبینی دهکردی، علی (1385). ایران آینده، در افق چشم‌انداز (چاپ اول). تهران: سازمان چاپ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

رمضانی، روح‌الله (1384). چارچوبی تحلیلی برای بررسی سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران (مترجم: علیرضا طیب). تهران: نشر نی.

سریع‌القلم، محمود (1379). سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران: بازبینی نظری و پارادایم ائتلاف. تهران: مرکز تحقیقات استراتژیک.

صفوی، سیدحمزه (1387). کالبدشکافی سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران (چاپ اول). تهران: دانشگاه امام صادق (ع).

صنیع اجلال، مریم (1392). بررسی نقش تعامل نظام سیاسی ملی و بین­المللی بر توسعه علم و فناوری (رساله دکتری). دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران.

قاضی نوری، سیدسپهر (1381). س‍ی‍اس‍ت‌گ‍ذاری‌ و ب‍رن‍ام‍ه‌ری‍زی‌ ع‍ل‍م‌ و ف‍ن‍اوری‌، م‍طال‍ع‍ه‌ م‍وردی‌ ن‍ان‍و ت‍ک‍ن‍ول‍وژی‌ در ای‍ران‌. تهران: آتنا‌.

قوام، عبدالعلی (1372). اصول سیاست خارجی و سیاست بین‌الملل (چاپ سوم). تهران: سمت.

کاستلز، مانوئل (1380). عصر اطلاعات: اقتصاد، جامعه و فرهنگ (چاپ اول؛ مترجم: احد علیقلیان و افشین خاکباز). تهران: طرح نو.

محمدی الموتی، مسعود (1385). مفهوم جامعه جهانی و تحلیل فرایند جهانی شدن. تهران: مؤسسه عالی آموزش پژوهش مدیریت و برنامه‌ریزی.

هاجری، مهدی (1394). ارائه الگویی برای توسعه دیپلماسی علم و فناوری در کشور (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشکده علوم و فنون نوین، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

همشهری آنلاین (28/10/1394). آمریکا تحریم جدید علیه ایران وضع کرد. برگرفته از  http://www.hamshahrionline.ir

Baylis, J., & Smith, S. (Eds.) (1997). Globalization World Politics. Oxford: Oxford University Press.

Çetin, D., & Erdil, E. (2014). ERWATCH Country Reports 2013. Tukey, European Commission, Seville, Spain, Retrieved from https://rio.jrc.ec.europa.eu/en/ file/9001/download?token=X6jzeFjj

Chase-Dunn, C. (1995).  World-system analysis. Annual Review of Sociology. 21, 387-417. doi: 10.1146/annurev.so.21.080195.002131

Council for Science and Technology Policy of Japan (2010). Toward the reinforcement of science and technology diplomacy (Provisional Translation), Tokyo. Council for Science and Technology Policy of Japan.  Retrieved from http://www8.cao.go.jp/cstp/english/ doc/s_and_t_diplomacy/20080519_tow_the_reinforcement_of.pdf

Huyashi, Y. (2015). Science and technology cooperation between China and leading nations. Center for Research and Development Strategy.  Japan S&T Agency. Retrieved from https://www.jst.go.jp/crds/pdf/en/CN20160127_EN.pdf

 IAEA (2013). Communication received from the permanent mission of the Czech Republic to the International Atomic Energy Agency regarding certain member states’ guidelines for the export of nuclear material, equipment and technology. INFCIRC/254/Rev.12/Part2. Retrieved from https://www.iaea.org/sites/default/files/publications/documents/infcircs/1978/infcirc254r9p2.pdf

 IAEA(2013). Communication received from the permanent mission of the Czech Republic to the International Atomic Energy Agency regarding certain member states’ guidelines for the export of nuclear material, equipment and technology. INFCIRC/254/Rev.12/Part1, Retrieved from https://www.iaea.org/sites/default/files/publications/documents/infcircs/1978/infcirc254r12p1.pdf

Kaplan, M. (1997). System and process in international politics. New York: John Wiley.

Katzman, K. (2007). CRS report for Congress: The Iran sanctions act. Washington. Congressional Research Service. Retrieved from https://fas.org/sgp/crs/row/RS20871.pdf

Katzman, Kenneth (2013). Iran sanctions. Washington: Congressional Research Service. Retrieved%20from%20https:/fas.org/sgp/crs/mideast/RS20871.pdf

Parlberg, R. (2004). Knowledge as power, science, military dominance and U.S security. International Security, 29(1), 122-151. Doi: 10.7249/ct442

Ramezani, R (1992). Iran's foreign policy: both North and South, Middle East Journal, 46(3), 393-412.

Stine, A. & Deborah, D. (2009), Science, technology, and American diplomacy: Background and issues for Congress, CRS Report for Congress. Retrieved from http://digitalcommons.unl.edu/crsdocs/56

Sunami, A., Hamachi, T., & Kitaba, S. (2013). The rise of science and technology diplomacy in Japan. Association for the Advancement of Science (AAAS).  Retrieved from http://www.sciencediplomacy.org/article/2013/rise-science-and-technology-diplomacy-in-japan

TUBITAK (2016). The Scientific and Technological Research Council of Turkey. Reterived from http://www.tubitak.gov.tr/en/about-us/content-scst .

UK Government (Policy Paper) (2013). Financial sanctions, Iran (Nuclear Proliferation), UK. Retrieved from https://www.gov.uk/government/publications/financial-sanctions-iran-nuclear-proliferation

UNCTAD (2003), Science and technology diplomacy: Concepts and elements of a work programme, United Nations: New York and Geneva. Retrieved%20from%20http:/unctad.org/en/docs/itetebmisc5_en.pdf

United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNCESCO) (2010). Unesco science report 2010. Reterived from  http://www.unesco.org/new/en/natural-sciences/science-technology/prospective-studies/unesco-science-report/unesco-science-report-2010/

United Nations Security Council.(2015) Resolution  2231 & Joint Comprehensive Plan of Action. Retrieved from http://www.un.org/en/sc/2231/

US Treasury Ministry (2010). An overview of O.F.A.C. Regulations Involving Sanctions Against Iran. Retrieved from https://www.treasury.gov/resource-center/sanctions/Programs/Documents/iran.pdf

Wallerestein, I. (2000). The interstate structure of the modern world system. In S. Linklator (eds.), International Theory: Positivism and Beyond, Cambridge: Cambrige University Press. doi: 10.1017/cbo9780511660054.006

Wallerstein, I. (1979). The Capitalist World Economy. Cambridge: Cambridge University Press.

Wallerstein, I. (1989). The modern world-systemIII. California. University of California Press.