جستاری در شناخت ابعاد بوم‌شناختی آموزه‌های مذهبی ظهوریافته در فلات ایران

نوع مقاله: مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار جغرافیای سیاسی، گروه جغرافیا، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه مراغه، مراغه، ایران

2 استادیار جغرافیای سیاسی، گروه جغرافیا، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه یزد، یزد، ایران

چکیده

یکی از موضوعات مهم مورد مطالعه در جغرافیای فرهنگی، بررسی رابطۀ متقابل محیط و فرهنگ و چگونگی تأثیرگذاری متقابل آن‌ها بر یکدیگر است. در این راستا، بخشی از عناصر فرهنگی، ازجمله دین و مذهب در سرزمین‌های مختلف، علاوه‌بر ریشه‌های تاریخی و اجتماعی، برآمده از ابعاد و ویژگی‌های طبیعی فضای جغرافیایی خاستگاه و محیط انتشارشان هستند که به‌شکل‌ آموزه‌های دینی خاص در آن فضا، تجلی می‌یابند. اصولاً بخشی از کارکرد دین، ارائه راه‌حل برای مشکلات مکانی‌ـ‌فضایی است. بدیهی است که ادیان در ایران نیز از این مقوله مستثنا نیستند و بخشی از سرچشمه ظهور آموزه‌های ادیان موجود در فلات ایران نیز متأثر از بنیادهای طبیعی این فضای جغرافیایی است. در این راستا در این مقاله این پرسش مطرح شده است که شاخص‌های جغرافیایی طبیعی فلات ایران، چگونه پیش از ظهور اسلام و پس از آن، بر ویژگی‌ها و نوع آموزه‌های دینی در این حوزه تأثیرگذار بوده‌اند؟ در این مقاله کوشش شده است که با رویکردی توصیفی‌ـ‌تحلیلی، بنیادها و دلایل بوم‌پایۀ ظهور آموزه‌های دینی در ایران بررسی شوند. یافته‌های پژوهش، نمایانگر این است که شرایط و ویژگی‌های طبیعی فلات ایران، ازجمله ویژگی‌های اقلیمی، هیدرولوژیک، و طبیعی، نقش بسزایی در ظهور ویژگی‌ها و آموزه‌های ادیان در ایران داشته‌اند. به‌عبارت روشن‌تر، آموزه‌ها و اعتقادات ادیان ایرانی، ازجمله مذهب تشیع، تحت تأثیر مستقیم بُعد طبیعی فضای جغرافیایی ایران بوده‌اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


ازغندی، علیرضا (1385). درآمدی بر جامعه‌شناسی سیاسی ایران. تهران: نشر قومس.

اعظمی، هادی؛ زرقانی، هادی و حمیدی، مسعود (1393). بررسی ساختار فضایی قدرت سیاسی در ایران باستان، فصلنامه ژئوپلتیک، 10(33)، 59-37.

افضلی، رسول؛ و کیانی، وحید(1389). تبیین جایگاه روش‌های اثباتی و فرااثباتی در مطالعات جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک. فصلنامه پژوهش­های جغرافیای انسانی، 42(72)، 120-103.

آل‌غفور، محمدتقی (1380). خاستگاه فرهنگ سیاسی ایران معاصر. فصلنامه علوم سیاسی، 4(16)، 60-35. 

بستانی، احمد ( 1393). اندیشه سیاسی ایران شهری در دوره اسلامی. دو فصلنامه پژوهش سیاست نظری، 15، 155-121.

 بشیریه، حسین (1381). موانع توسعه سیاسی در ایران. تهران: انتشارات گام نو.

بی‌من، ویلیام (1381). زبان، منزلت و قدرت در ایران (مترجم: رضا مقدم‌کیا). تهران: نشر نی. (تاریخ اصل اثر 1986).

پورداود، ابراهیم (1354). گاثاها: س‍روده‍ای‌ زرت‍ش‍ت‌. تهران: انتشارات دنیای کتاب.

توفیقی، حسین (1384). آشنایی با ادیان بزرگ. تهران: سمت.

تولایی، نسرین (1382). نقش مذهب در شکل‌گیری فضاهای جغرافیایی. فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، 18(2)، 73-62.

ثلاثی، محسن (1389). جهان ایرانی و ایران جهانی. تهران: نشر مرکز.

جردن، تری؛ و روانتری، لستر (1380). مقدمه­ای بر جغرافیای فرهنگی (مترجم: محمد سلیمانی، و سیمین تولایی). تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات. (تاریخ اصل اثر 1986).

حافظ­نیا، محمدرضا (1381). جغرافیای سیاسی ایران. تهران: سمت.

راد، فیروز (1382). جامعه‌شناسی توسعه فرهنگی. تهران: انتشارات چاپخش.

راوندی، مرتضی (1374). تاریخ اجتماعی ایران (جلد اول). تهران: انتشارات امیرکبیر.

رضاقلی، علی (1371). جامعه‌شناسی خودکامگی، تحلیل جامعه‌شناختی ضحاک ماردوش. تهران: نشر نی.

رضایی‌راد، محمدرضا (1379). مبانی اندیشه سیاسی در خرد مزدایی. تهران: انتشارات طرح نو. 

روح‌الامینی، محمود (1383). زمینه‌های فرهنگ‌شناسی: تألیفی در انسان شناسی فرهنگی و مردم شناسی. تهران: انتشارات عطار.

روشه، گی (1367). مقدمه­ای بر جامعه‌شناسی عمومی: کنش اجتماعی (جلد اول) (مترجم: هما زنجانی‌زاده). مشهد: انتشارات دانشگاه فردوسی. (تاریخ اصل اثر 1972).

سریع‌القلم، محمود (1386). عقلانیت و آیندة توسعه بافتگی در ایران. تهران: مرکز مطالعات استراتژیک خاورمیانه.

شکویی، حسین (1383). اندیشه‌های نو در فلسفه جغرافیا (جلد اول). تهران: انتشارات گیتاشناسی.

فرای، ریچارد (1388). عصر زرین فرهنگ ایران (مترجم: مسعود رجب‌نیا). تهران: سروش. (تاریخ اصل اثر 1988).

کامران، حسن؛ افضلی، رسول؛ و تاجدوزیان، حمید (1391). تحلیل ژئوپلیتیکی جایگاه جغرافیایی فرهنگی در روابط جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده از منظر سازه‌انگاری. فصلنامه جغرافیا، 10(34)، 45-25.

کاویانی راد، مراد (1383). بنیادهای جغرافیایی فرهنگ ایرانی. فصلنامه مطالعات راهبردی، 8(27)، 103-81.

کاویانی راد، مراد؛ و تهامی، مرتضی (1392). نسبت ادراک محیطی با آموزه­های دینیمطالعه موردی گاتهای اوستا. فصلنامه جغرافیا، 11(38)، 259-243.

کربن، هانری (1383). روابط حکمت اشراق و فلسفه ایران باستان (مترجم: احمد فردید، و عبدالحمید گلشن). تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. (تاریخ اصل اثر: 1946).

کرنگ، مایک(1383). جغرافیای فرهنگی (مترجم مهدی‌ قره‌خلو). تهران: سمت. (تاریخ اصل اثر 1998).

لشگری تفرشی، احسان (1396). مقایسه اثرات تاریخی قلمروهای فرهنگی هلال خصیب و یونان باستان در چارچوب نظریه سازه انگاری. فصلنامه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، 17(45)، 71-51.

لشگری تفرشی، احسان؛ و احمدی، سیدعباس(1395). اصول و مبانی جغرافیای فرهنگی با تأکید بر جغرافیای فرهنگی ایران. تهران: انتشارات سمت.

مالینوفسکی، برونسیلاو (1379). نظریه‌ای علمی دربارة فرهنگ (مترجم: عبدالمجید زرین قلم). تهران: گام نو. (تاریخ اصل اثر: 1944).

مجتهدزاده، پیروز(1380). دموکراسی و هویت ایرانی. تهران: نشر کویر.

محمدی ملایری، محمد (1374). فرهنگ ایرانی پیش از اسلام و آثار آن در تمدن اسلامی و ادبیات عربی. تهران: انتشارات توس. 

محمدیان مصمم، حسن؛ و ضرغامی، سعید ( 1396). خاستگاه تفکر آرمانی و آرمانشهرها در دو مهد عظیم تمدن شرق و غرب (ایران و یونان). فصلنامه مطالعات مدیریت شهری، 9(29)، 66-55.

مصلی­نژاد، عباس (1393)، سیاستگذاری ساختار قدرت در ایران (چاپ سوم). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

مومنی، مصطفی ( 1383). رویکرد جریان دیالکتیکی روابط دین و محیط: مدل بوخوم، بحثی در جغرافیای جهان بینی. مجموعه مقالات دهمین کنگره جغرافیایی ایران (صص 56-43)، انتشارات دانشگاه امام حسین (ع)، تهران، ایران.

مهدوی، مسعود؛ و احمدی، علی (1390). جغرافیای فرهنگی؛ تبیین نظری و روش‌شناختی؛ کاربرد در مطالعات نواحی فرهنگی. فصلنامه مطالعات فرهنگ - ارتباطات، 12(13)، 183-155.

نصر، سیدحسین(1387). تأمل در مفاد قلمرو و ساخت فرهنگ ایران. در تعریف فرهنگ ایرانی (به کوشش حسین سرفراز) (صص 198-179)، نشر آگاه، تهران، ایران. 

نفیسی، رسول (1387). چند ملاحظه انسان‌شناسانه در باب فرهنگ ایران. در تعریف فرهنگ ایرانی (به کوشش حسین سرفراز) (صص 233-119)، نشر آگاه، تهران، ایران.

نقیب‌زاده، احمد؛ و ایزدی، امیرمحمد (1395). مقایسه مبانی مشروعیت در دولت‌های هخامنشی و ساسانی. فصلنامه سیاست، 46(3)، 815-797. doi: 10.22059/JPQ.2016.59184

Lorimer, H. (2008). Cultural geography: Non-representational conditions and concerns. Progress in Human Geography, 32(4), 551–559. doi: 10.1177/0309132507086882

Park, C. C. (2002). Sacred worlds: An introduction to geography and religion. London: Routledge.

Stump, R. W. (2008). The geography of religion: Faith, place, and space. Maryland: Rowman & Littlefield Publishers.

Tolia-Kelly, D. P. (2011). The geographies of cultural geography II. Progress in Human Geography, 36(1), 135–142. doi: 10.1177/0309132510393318