رویکرد جامعه‌شناختی احمد اشرف به تاریخ ایران از خلال مسئلۀ توسعه‌نیافتگی

نوع مقاله: مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسنده

دانشیار تاریخ، دانشکده حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه تبریز، استان آذربایجان شرقی، ایران

چکیده

مسئلۀ محوری احمد اشرف در بررسی جامعه‌شناختی تاریخ ایران، تبیین موانع تاریخی تحقق نظام سرمایه‌داری بورژوازی و جامعۀ مدنی است. اشرف به‌منظور توضیح و تبیین مسئلۀ مذکور، ابتدا درصدد شناخت ویژگی‌ها و سازوکارهای حاکم در تاریخ ایران بر اساس مفاهیم «نظام آسیایی» و «نظام فئودالی» در اندیشه‌های مارکس و مفاهیم «نظام پاتریمونیال» و «شهر شرقی» در جامعه‌شناسی ماکس وبر و مفهوم «نظام ملوک‌الطوایفی» رایج در ادبیات تاریخی ایران، برآمده است. وی در گام بعدی بر اساس مقدمات تحلیلی مذکور، به تبیین موانع تاریخی شکل‌گیری نظام بورژوازی و سرمایه‌داری در تاریخ ایران پرداخته است، زیرا اشرف یکی از نمایندگان گفتمان قائل به اصالت الگوی توسعه بر اساس نقش‌آفرینی طبقۀ متوسط شهری یا بورژوازی است. بر اساس یافتۀ پژوهش حاضر، دیدگاه اشرف در مورد موانع تاریخی توسعۀ جامعۀ ایرانی در سه سطح به‌هم پیوستۀ سیاسی، اجتماعی و اقتصادی درخور توجه است. سلطۀ نظام‌های آسیایی، پاتریمونیال و ملوک‌الطوایفی در عرصۀ سیاسی، پیوستگی‌های اجتماعات عشایری، روستایی و جامعۀ شهری در عرصۀ اجتماعی و وحدت شیوه‌های تولید کشاورزی و صنایع‌دستی و پیشه‌وری در عرصۀ اقتصادی، ازجمله عواملی است که اشرف به‌عنوان موانع تاریخی شکل‌گیری بورژوازی و رشد «سرمایه‌داری ملی» در تاریخ ایران مطرح کرده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


اشرافیان، ک.ز.؛ و آرنووا، ام. آر. (2536). دولت نادرشاه افشار (چاپ دوم؛ مترجم: حمید امین). تهران: انتشارات شبگیر.

اشرف، احمد (1346الف). نظام فئودالی یا نظام آسیایی. جهان نو، 22، 5-7.

اشرف، احمد (1346ب). ماکس وبر و علوم اجتماعی در روش‌شناسی ماکس وبر. مجله سخن، 6.

اشرف، احمد (1346پ). ماکس وبر و علوم اجتماعی، جامعه‌شناسی عمومی ماکس وبر. مجله سخن، 7و8.

اشرف، احمد (1346ت). ماکس وبر و علوم اجتماعی، جامعه‌شناسی عمومی ماکس وبر. مجله سخن، 8.

اشرف، احمد (1346ث). ماکس وبر و علوم اجتماعی، جامعه‌شناسی عمومی ماکس وبر، دولت پاتریمونیال. مجله سخن، 9.

اشرف، احمد (1347الف). مفهوم‌ها و مکتب‌ها؛ فونکسیونالیسم. مجله مطالعات جامعه‌شناختی، 1، 34-9.

اشرف، احمد (1347ب). نقد کتاب تاریخ ایران از دوران باستان تا سده هجده (تألیف پیگولوسکایا و آ.یو. یاکوبسکی و ای. پ. پطروشفسکی). مجله مطالعات جامعه‌شناختی، 1، 189-181.

اشرف، احمد (1353). تحقیق در مسائل ایران: ویژگیهای تاریخی شهرنشینی در ایران - دوره اسلامی. مجله مطالعات جامعه‌شناختی، 4، 49-7.

اشرف، احمد (1359). موانع تاریخی رشد سرمایه‌داری در ایران: دوره قاجاریه. تهران: نشر زمینه.

اشرف، احمد (1360). پژوهش و تحقیق: شهرنشینی از دیدگاه جامعه‌شناسی تاریخی. آرش، 5(5)، 106-94.

اشرف، احمد (1360). نگرشی در تحول شالوده‌های نظام طبقاتی از دوره ساسانی به دوره اسلامی. مجله آرش، 5(4)، 86-69.

اشرف، احمد (1375). نظام صنفی، جامعه مدنی و دموکراسی در ایران. مجله گفتگو، 14، 40-5.

اشرف، احمد؛ و بنوعزیزی، علی (1388). طبقات اجتماعی، دولت و انقلاب در ایران (مترجم: سهیلا ترابی‌فارسانی). تهران: انتشارات نیلوفر.

پطروشفسکی، ایلیاپاولویچ (1344). کشاورزی و مناسبات ارضی در ایران عهد مغول (قرن‌های 13 و 14 میلادی) (جلد 2؛ مترجم: کریم کشاورز). تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران.

پطروشفسکی، ایلیاپاولویچ (1357). کشاورزی و مناسبات ارضی در ایران عهد مغول (جلد 1؛ مترجم: کریم کشاورز). تهران: انتشارات نیل.

پیگولوسکایا، نیناویکتوروونا؛ یاکوبوسکی، آ.ی؛ و پطروشفسکی، ا.پ. (1353). تاریخ ایران (از دوران باستان تا پایان سده هجدهم میلادی) (مترجم: کریم کشاورز). تهران: انتشارات پیام.

ترنر، برایان (1386). شرق‌شناسی، پسامدرنیسم و جهانی‌شدن (مترجم: سعید وصالی). تهران: بنیاد نهج‌البلاغه.

دبیریان‌تهرانی، حسین؛ و مقیمی، مریم (1394). بازنمایی مدرنیته و تاریخ بومی در نگاه اشرف و کاتوزیان. فصلنامه مطالعات فرهنگی و ارتباطات، 11(38)، 256-225.

دیاکونوف، ای‍گ‍ورم‍ی‍خ‍ائ‍ی‍ل‍ووی‍چ‌ (1345). تاریخ ماد (مترجم: کریم کشاورز). تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

سعید، ادوارد (1386). شرق‌شناسی (مترجم: لطفعلی خنجی). تهران: امیرکبیر.

سیف، احمد )1380(. استبداد، مسأله مالکیت و انباشت سرمایه در ایران. تهران: نشر رسانش.

علمداری، کاظم )1379(. چرا غرب پیش رفت و ایران عقب ماند؟. تهران: انتشارات توسعه.

مور، برینگتن (1369). ریشه‌های اجتماعی دیکتاتوری و دموکراسی (مترجم: دکترحسین بشیریه). تهران: مرکز نشر دانشگاهی.

نعمانی، فرهاد (1358). تکامل فئودالیسم در ایران. تهران: خوارزمی.

وبر، ماکس (1382). روش‌شناسی علوم اجتماعی (مترجم: حسن چاوشیان). تهران: نشر مرکز.

ولی، عباس (1380). ایران پیش ازسرمایه‌داری (مترجم: حسن شمس‌آوری). تهران: نشر مرکز.

همایون‌کاتوزیان، محمدعلی (1381). اقتصاد سیاسی ایران (از مشروطیت تا پایان سلسله پهلوی) (چاپ هشتم؛ مترجم: سعید نفیسی، و کامبیز عزیزی). تهران: نشر مرکز.

همایون‌کاتوزیان، محمدعلی )1377(. نه مقاله در جامعه‌شناسی تاریخی ایران: نفت و توسعه اقتصادی (مترجم: علیرضا طیب). تهران: نشر مرکز.

همایون‌کاتوزیان، محمدعلی)۱۳۷۴(. چهارده مقاله در ادبیات، اجتماع، فلسفه و اقتصاد. تهران: نشر مرکز.

Vali, A. (2001). Iran piš az sarmāyedāri [Iran before the Islamic revolution] (H. Shamsavari, Trans.). Tehran, Iran: Markaz Publication.

Breisach, E. (1983). Historiography. Chicago: The University of Chicago Press.

Miller, S. M. (1963). Max Weber. New York: Tomas Crowell Company.