اندیشه‌شناسی سیاسی نظریۀ سرمایۀ انسانی و استخراج دلالت‌های سیاستی آن در حوزۀ آموزش عالی

نوع مقاله: مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری اندیشۀ سیاسی، پژوهشکدۀ مطالعات فرهنگی و اجتماعی، تهران، ایران

2 استاد علوم سیاسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

3 دانشیار سیاست‌گذاری علم، فناوری و نوآوری، سازمان پژوهش‌های علمی و صنعتی ایران، تهران، ایران

4 استادیار برنامه‌ریزی توسعۀ آموزش عالی، پژوهشکدۀ مطالعات فرهنگی و اجتماعی، تهران، ایران

چکیده

نظریۀ سرمایۀ انسانی نقش مهمی را در ورود و اثرگذاری نظام آموزش عالی در روند توسعه برعهده دارد. هدف از این مقاله، اندیشه‌شناسی سیاسی نظریۀ توسعه‌ای سرمایۀ انسانی و استخراج دلالت‌های سیاستی آن در حوزۀ آموزش عالی است؛ براین‌اساس، از روایت دلالتی به‌عنوان چارچوب مفهومی و روش‌شناسی دلالت‌پژوهی استفاده شده است. یافته‌های این مقاله نشان می‌دهد نظریۀ سرمایۀ انسانی با تکیه بر مقومات و دلالت‌های اندیشۀ سیاسی مطلوبیت‌گرایی، مبانی نظری و هنجاری رویکرد اقتصادی و بازارمحور در حوزۀ نظام آموزش عالی را فراهم کرده و با تأکید بیش‌ازاندازه بر بُعد اقتصادی آموزش و اولویت‌دهی به اهداف اقتصادی، بسیاری دیگر از اهداف و کارکردهای غیراقتصادی و فی‌نفسه ارزشمند نظام آموزش عالی را مورد غفلت و کم‌توجهی قرار داده است. طبق نتایج به‌دست‌آمده، نظام آموزش عالی مبتنی بر تئوری سرمایۀ انسانی، با انعکاس نگاه تقلیل‌گرا و محدودیت‌های حاکم بر مطلوبیت‌گرایی در تکیه بر انگارۀ انسان اقتصادی، بی‌تفاوتی نسبت به مسئلۀ توزیع، تفاوت‌های میان‌فردی و فراموش‌کردن سایر ملاحظات ناوابسته به مطلوبیت، از کفایت نظری لازم برای ارائۀ تصویری همه‌جانبه و جامع از نقش و جایگاه نظام آموزش عالی در توسعه برخوردار نیست.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


آراسته، حمید­رضا (1383). ارتباط دانشگاه و صنعت. فصلنامه پژوهش و برنامه‌ریزی در آموزش عالی، 10(3)، 98-57.

خورسندی‌طاسکوه، علی؛ و پناهی، مریم (1395). تحلیل انتقادی نظام­‌های رتبه‌­بندی بین‌­المللی دانشگاه‌­ها؛ پیشنهادات سیاستی برای آموزش عالی ایران. فصلنامه علمی پژوهشی آموزش عالی ایران، 8(3)، 136-111.

دانایی‌فرد، حسن (1395). روش‌­شناسی مطالعات دلالت‌­پژوهی در علوم اجتماعی و انسانی: بنیان‌­ها، تعاریف، اهمیت، رویکرد­ها، و مراحل اجرا. فصلنامه روش‌­شناسی علوم انسانی، 22(86)، 71-39.

رالز، جان (1390). نظریه عدالت (چاپ دوم، مترجم: سیدمحمدکمال سروریان، و مرتضی بحرانی). تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی. (تاریخ اصل اثر 1971)

سن، آمارتیا (1383). توسعه یعنی آزادی (مترجم: محمدسعید نوری‌نائینی). تهران: نشر نی. (تاریخ اصل اثر 1999)

صمیم، رضا (1396). بحثی در باب انواع فرهیختگی در عصر جدید و نسبت آن با دانشگاه. در رحمانی، جبار، پرسش از دانشگاه ایرانی (صص 172-157)، پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی، تهران، ایران.

عباسی، بدری؛ قلی­پور، آرین؛ دلاور، علی؛ و جعفری، پریوش (1388). تحقیق کیفی پیرامون تأثیر رویکرد تجاری‌سازی بر ارزش‌‌های سنتی دانشگاه. فصلنامه سیاست علم و فناوری، 2(2)، 76-63.

فوکو، میشل (1394). تولد زیست سیاست، درس­ گفتارهای کلژ دو فرانس (1978-1979) (چاپ چهارم، مترجم: رضا نجف­زاده). تهران: نشر نی.

کاپلستون، فردریک‌چارلز (1388). تاریخ فلسفه: از بنتام تا راسل (مترجم: بهاءالدین خرم­شاهی). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی. (تاریخ اصل اثر 1985)

مالجو، محمد (1393). کالایی­‌سازی آموزش عالی در ایران. فصلنامه نگاه نو، 101، 66-55.

محدثی، حسن (1392، 17 مهر). آسیب‌­های جدی تجاری شدن دانشگاه‌­ها و راهکارهای رفع پیامدهای آن. خبر­گزاری دانشجویان ایران «ایسنا»،  برگرفته از[c1]  https://www.isna.ir/news/92071711362/

محدثی، حسن (1393). دانشگاه به مثابه بازار، پیامد تجاری­‌شدن فزآینده آموزش عالی ایران. روزنامه ایران، ص 18.بر گرفته از http://www.magiran.com/npview.asp?ID=2964081

مظفری­نیا، مهدی (1395). اندیشه‌­شناسی برنامه­‌های توسعه در ایران: برنامه اول تا پنجم بعد از انقلاب (رساله دکتری). دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. [c2] 

منوچهری، عباس (1394). اندیشه سیاسی به مثابه دانشی میان‌­رشت‌ه­ای: روایتی دلالتی – پارادایمی. فصلنامه مطالعات میان­رشته‌­ای در علوم انسانی، 7(2)، 22-1. doi: 10.7508/isih.2015.26.001

منوچهری، عباس (1395). فراسوی رنج و رویا: روایتی دلالتی ـ‌پارادایمی از تفکر سیاسی (جلد اول). تهران: پژوهشکده تاریخ اسلام با همکاری موسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی.[M3] 

وریج‌کاظمی، عباس (1396). دانشگاه در حال ­تحول. در جبار رحمانی، پرسش از دانشگاه ایرانی (صص 263-251)، پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی، تهران، ایران.  

Baptiste, I. (2001). Educating lone wolves: Pedagogical implications of human capital theory. Adult Education Quarterly, 51(3), 184-201. doi: 10.1177/074171360105100302

Becker, G. (1976). The economic approach to human behavior. Chicago: University of Chicago.

Bonal, X. (2016). Education, poverty, and the “Missing Link”: The limits of human capital theory as a paradigm for poverty reduction. In K. Mundy, A. Green, B. Lingard, & A. Verger, (Eds.), The Handbook of Global Education Policy (pp. 97-110). doi: 10.1002/9781118468005.ch5

Boni, A., & Walker, M. (2013). Human development and capabilities: Re-imagining the university of the Twenty-First century. New York: Routledge.

Boni, A., & Walker, M. (2016). Universities and global human development: Theoretical and empirical insights for social change. New York: Routledge. doi: 10.4324/9781315742793

Brighouse, H. (2006). On education. London: Routledge.

Caillé, A. (1992). Utilitarianism and anti - utilitarianism. Thesis Eleven, 33(1), 57-68. doi: 10.1177/072551369203300103

Calkin, S. (2018). Human capital in gender and development. London: Routledge. doi: 10.4324/9781315522098

Chapman, D., & Austin, A. (2002). Higher education in the developing world: Changing contexts and institutional responses. Westport, Connecticut: Greenwood Press.

Etkowitz, H., & Klofsten, M. (2005). The innovation region: Towards a theory of knowledge - based regional development. R &D Management, 35(3), 243-55. doi: 10.1111/j.1467-9310.2005.00387.x

Fine, B. (2009). Development as zombieconomics in the age of neoliberalism. Third World Quarterly, 30(5), 885-904. doi: 10.1080/01436590902959073

Frank, R. H. (2001). Why is cost - benefit analysis so controversial?. In M. D. Adler, & E. A. Posner, (Eds.), Cost - Benefit Analysis: Legal, Economic and Philosophical Perspectives (pp. 77-94), University of Chicago Press, Chicago. doi: 10.1017/cbo9780511819025.018

Gillies, D. (2014). Human capital, education, and sustainability. Sisyphus: Journal of Education, 2(3), 78-99. doi: 10.25749/sis.6546

Herfeld, C. (2012). The potentials and limitations of rational choice theory: An interview with Gary Becker. Erasmus Journal for Philosophy and Economics, 5(1), 73-86. doi: 10.23941/ejpe.v5i1.101

Hirsch, F. (1976). Social limits to growth. Cambridge: Harvard University Press.

Lebeau, Y., & Sall, E. (2011). Global institutions, higher education and development. In R. King, S. Marginson, & R. Naidoo, (Eds.), Handbook on Globalization and Higher Education (pp. 129-47), Edward Elgar, Cheltenham. doi: 10.4337/9780857936233.00017

Locke, J. (1947). On politics and education. Roslyn, NY: Black.

Marginson, S. (2009). University rankings, government and social order: Managing the field of higher education according to the logic of the performative present-as-future. M. Simons, M. Olssen, & M. Peters, (Eds.), Re-Reading Education Policies: Studying the Policy Agenda of the 21st Century, Sense Publishers, Rotterdam.

Marginson, S. (2010). Creating global public goods, opening keynote for seminar on the Global University at the University of Virginia, USA.[S4] 

Marginson, S. (2016). Higher education and the common good. Australia: Melbourne University Press.

 Marginson, S. (2017). Limitations of human capital theory. Studies in Higher Education, 44(2), 1-15. doi: 10.1080/03075079.2017.1359823

McNeill, D. (2007). Human development: The power of the idea.  Journal of Human Development, 8(1), 5-22. doi: 10.1080/14649880601101366

Murphy, K., Shleifer, A., & Vishny, R. (1991). The allocation of talent: Implications for growth. Quarterly Journal of Economics, 106(2), 503-530. doi: 10.2307/2937945

Ransome, P. (2011). Qualitative pedagogy versus instrumentalism: The antinomies of higher education teaching and learning in the UK. Higher Education Quarterly, 65(2), 206-223. doi: 10.1111/j.1468-2273.2010.00478.x

Rizvi, F., & Lingard, R. (2010). Globalizing education policy. London: Routledge.

Sotiropoulos, D. (2009). Why John Stuart Mill should not be enlisted among neoclassical economists. The European Journal of the History of Economic Thought, 16(3), 455-473. doi: 10.1080/09672560903101328

Strober, M. H. (1990). Human capital theory: Implications for HR managers. Industrial Relations: A Journal of Economy and Society, 29(2), 214-239. doi: 10.1111/j.1468-232X.1990.tb00752.x

Tan, E. (2014). Human capital theory. Review of Educational Research, 84(3), 411-445. doi: 10.3102/0034654314532696

Thomson, A. (2008). Exploring the relationship between higher education and development: A review and report, Guerrand-Hermes Foundation for Peace.[S5] 

Zafirovski, M. (1999). What is really rational choice? Beyond the utilitarian concept of rationality. Current Sociology, 47(1), 47-113. doi: 10.1177/0011392199047001005