نوع مقاله: مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

2 دانشجوی دکتری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

چکیده

توسعه‌یافتگی و برنامه‌ریزی برای رسیدن به آن همواره از دغدغه‌های جدی کشور بوده است؛ اما به‌رغم تلاش‌های صورت‌گرفته، توسعهٔ منطقه‌ای با قفل‌شدگی همراه شده ‌است. مسئلهٔ مقاله حاضر این است که چرا منطقه خوزستان با معضلات دیرینی روبه‌رو است در حالی که منابع و ظرفیت بسیار بالای توسعه را در خود داراست؟ برای پاسخ به این مسئله مدلی از مکانیسم‌های مولّد بر اساس یک ایده برساخته شده ‌است، به‌طوری که اگر آنها موجود باشند و به طریق مورد انتظار عمل کنند، دلیل رخدادها و چرایی شرایط موجود منطقه را تبیین خواهند کرد. این مقاله در قالب پارادایم رئالیسم انتقادی از منطق پس‌کاوی استفاده کرده است و علاوه بر تبیین، نگاهی انتقادی به موضوع مورد بررسی دارد. مدل تبیینی حاصل از این تحقیق دارای یک هسته (مفهوم استخراج) است که به دنبال خود پنج مفهوم دیگر را ایجاد کرده است: زهکشی از منظر محیطی؛ انحصارخواهی از منظر اقتصادی؛ تسلط مرکز در عین تفویض اختیار به پیرامون از منظر سیاسی؛ هم‌سرنوشتی با جمع جبری صفر از منظر اجتماعی و وابسته‌سازی از منظر فرهنگی؛ که در مجموع زیربنایی نافذ و سبب‌ساز در تحولات منطقه را شکل داده‌اند و غلبه این تفکر بر برنامه‌ریزی منطقه به مثابهٔ یک گفتمان میان‌رشته‌ای طی چنددهه گذشته، سبب حاکم شدن برخی سازوکارها و قانونمندی‌های قفل‌کنندۀ توسعه در منطقه شده است. برای مواجهه با این مسئله، لزوم توجه به برنامه‌ریزی یکپارچه و تغییر تفکر استخراجی در شیوهٔ سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی و مدیریت منطقه‌ای و ملی ضروری است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

ابراهیم‌زاده، عیسی؛ اسکندری‌ثانی، محمد و اسمعیل‌نژاد، مرتضی (1389). کاربرد تحلیل عاملی در تبیین الگوی فضایی توسعه و توسعه نیافتگی شهری‌ـ‌منطقه‌ای در ایران. جغرافیا و توسعه، 8(17)، 7-28. doi:10.22111/GDIJ.2010.1131

اطاعت، جواد و شجاعی‌نسب، عبدالرضا (1392). سنجش شاخص‌های توسعه‌یافتگی در استان‌های کشور طی سال‌های 1383 تا 1388. برنامه‌ریزی منطقه‌ای. 3(12)، 20-11.

ایراندوست، کیومرث (1391). درآمدی بر ماهیت میان‌رشته‌ای جغرافیای شهری و برنامه‌ریزی شهری. مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 4(3)،14-1. doi: 10.7508/ISIH.2012.15.001

ایرانلو، قاسم؛ و خداپرست‌مشهدی، مهدی (1394). ضعف نظام اداری: چالش استراتژیک توسعه منطقه‌ای. برنامه‌ریزی و آمایش فضا. 19(1)،31-1.

بزاززاده، مهدی؛ داداش‌پور، هاشم؛ و مطوف، شریف (1393). بررسی و تحلیل عوامل کلیدی مؤثر بر توسعه منطقه‌ای با رویکرد آینده نگاری منطقه‌ای. برنامه‌ریزی فضایی (جغرافیا). 4(2)، 104-79.

بوچانی، محمدحسین؛ صرافی، مظفر؛ توکلی‌نیا، جمیله؛ و دشتی، علی (1396). تحلیل ساختاری حاکمیت ملی و مدیریت محلی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در پرتو رویکرد حکمروایی شایسته شهری. مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 9(2)، 236-211. doi: 10.22631/ISIH.2017.2301.2761

پریزادی، طاهر؛ مصطفوی‌صاحب، سوران؛ و شاه‌محمدنژاد، سمیه (1396). آینده‌نگری نظام سکونتگاهی در برنامه‌ریزی سناریومبنا؛ بهبود برنامه‌ریزی و آمایش منطقه‌ای. آمایش سرزمین، 9(1)، 110-81. doi: 10.22059/JTCP.2017.61461

پوراحمد، احمد؛ فرهودی، رحمت‌اله؛ زیاری، کرامت‌اله؛ سلیمانی، محمد؛ و فرجی‌ملایی، امین (1392). بررسی الگوی توسعه متعادل منطقه‌ای، با تأکید بر روابط شهر و روستا. جغرافیا، 11(39)، 77-53.

پورکریمی، مجتبی؛ صادق‌زاده‌قمصری، علیرضا؛ باقری‌نوع‌پرست، خسرو؛ و مهرمحمدی، محمود (1393). تبیین مفروضات هستی‌شناسی رئالیسم انتقادی باسکار و دلالت‌های آن بر پژوهش میان‌رشته‌ای. مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 6(3)،171-137. doi: 10.7508/ISIH.2014.23.006

داداش‌پور، هاشم (1390). تحلیلی بر عوامل تعیین‌کننده مزیت‌های مکانی در منطقه کلانشهری تهران: شواهد تجربی از چهار بخش صنعتی. جغرافیایی آمایش محیط، 4(14)، 115-91.

داداش‌پور، هاشم؛ و آراسته، مجتبی (1396). واکاوی روابط فضایی در بنادر جنوبی ایران و حوزه‌های پسکرانه آن؛ ارائه یک نظریه زمینه‌ای: مطالعه موردی مثلث فضایی شیراز، بندرعباس و بوشهر. برنامه‌ریزی و آمایش فضا، ۲۱(۳)، 187-145.

داداش‌پور، هاشم؛ آفاق‌پور، آتوسا و رفیعیان، مجتبی (1389). تحلیلی بر سازمان‌یابی فضایی سیستم شهرهای نواحی ساحلی جنوب ایران. جغرافیا و توسعه ناحیه‌ای، 8(14)، 131-97. doi: 10.22067/geography.v8i14.8998

داداش‌پور، هاشم؛ کارشکی، محبوبه؛ و رفیعیان، مجتبی (1395). تحلیل نقش کریدورهای ارتباطی بر ساختار فضایی جمعیت و فعالیت در استان خراسان رضوی. برنامه‌ریزی و آمایش فضا، 20(4)، 90-61.

دهقان‌شبانی، زهرا؛ و اکبری، نعمت‌الله (1393). تحلیل تأثیر ناهمگونی جمعیت بر رشد منطقه‌ای در ایران. پژوهش‌های اقتصادی، 14(2)، 116-97.

رنانی، محسن (1389). بازار یا نابازار؟ بررسی موانع نهادی کارایی نظام اقتصادی بازار در اقتصاد ایران (چاپ سوم). تهران: انتشارات سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور.

رهنمایی، محمدتقی (1388). دولت و شهرنشینی در ایران (مبانی و اصول کلی نظریه توسعه شهر و شهرنشینی در ایران). پژوهشی پژوهش‌های بوم شناسی شهری، 1(0)، 165-143.

رهنمایی، محمدتقی؛ علی‌اکبری، اسماعیل؛ و فرجی‌دارابخانی، محمد (1389). ساختارشناسی اقتصادشهری ایران با تأکید بر نقش دولت. جغرافیا، 8(24)، 67-47.

رهنمایی، محمدتقی؛ و وثوقی‌لنگ، شهروز (1392). تحلیلی بر توسعه منطقه‌ای ایران از منظر اقتصاد سیاسی. جغرافیا، 11(39)، 51-33.

زارعی‌دهباغی، افسانه؛ ضرغامی، سعید؛ قائدی، یحیی؛ و باقری‌نوع‌پرست، خسرو (1396). اهداف دانش‌پژوهی در علوم اجتماعی با نظر به دیدگاه رئالیسم انتقادی؛ نگاهی میان‌رشته‌ای. مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 9(3)، 91-67. doi: 10.22631/ISIH.2017.1417

زالی، نادر؛ و زمانی‌پور، مسعود (1395). ارایه و پیاده‌سازی یک مدل جدید برای سناریوسازی در برنامه‌ریزی منطقه‌ای. جغرافیا و آمایش شهری‌ـ‌منطقه‌ای، 6(18)، 24-1. doi: 10.22111/GAIJ.2016.2365

زالی، نادر؛ و سجادی‌اصل، علی (1396). شناسایی عوامل کلیدی مؤثر بر توسعه‌نیافتگی منطقه‌ای. برنامه‌ریزی منطقه‌ای، 7(26)، 40-25.

زیویار، پروانه؛ و فرجی‌ملائی، امین (1391). برنامه‌ریزی منطقه‌ای و تعادل شبکه شهری در ایران. جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، 2(2)، 193-177.

سرور، رحیم؛ رشیدی، اصغر؛ و حصاری، ابراهیم (1391). سنجش میزان توسعه‌یافتگی ساختارهای اقتصادی‌ـ‌اجتماعی شهرهای استان آذربایجان شرقی. جغرافیا، 10(35)، 82-57.

شریف‌زادگان، محمدحسین؛ و ملک‌پوراصل، بهزاد (1395). چارچوب یکپارچهٔ توسعه‌ درون‌زای منطقه‌ای در ایران. تحقیقات اقتصادی، 51(1)، 174-137. doi: 10.22059/JTE.2016.57600

شریف‌زادگان، محمدحسین؛ و ندایی‌طوسی، سحر (1395). سنجش مناسبت به کارگیری مؤلفه‌های موفقیت رقابت‌پذیری توسعه منطقه‌ای در ایران. پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 48(1)، 123-105.  doi:  10.22059/JHGR.2016.51802

صرافی، مظفر؛ و نجاتی، ناصر (1393). رویکرد نومنطقه‌گرایی در راستای ارتقای نظام مدیریت توسعه فضایی ایران. پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 46(4)، 874-857. doi: 10.22059/JHGR.2015.51221

مهندسین مشاور پلشیر (1387). طرح جامع ناحیه جنوب‌شرقی خوزستان. خوزستان: سازمان مسکن و شهرسازی.

مهندسین مشاور طرح و آمایش (1387). طرح جامع ناحیه جنوب‌غرب خوزستان. خوزستان: سازمان مسکن و شهرسازی.

مهندسین مشاور ایران آمایش (1387). طرح جامع ناحیه شمال خوزستان. خوزستان: سازمان مسکن و شهرسازی.

مهندسین مشاور پژوهش و عمران،  (1387). طرح جامع ناحیه مرکزی خوزستان.  خوزستان: سازمان مسکن و شهرسازی.

مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران (1385). طرح کالبدی منطقۀ جنوب‌غربی. خوزستان: سازمان مسکن و شهرسازی.

مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران (1393). طرح مطالعات آمایش استان خوزستان. خوزستان: سازمان مسکن و شهرسازی.

فرجی‌راد، خدر؛ کاظمیان، غلامرضا؛ و رکن‌الدین افتخاری، عبدالرضا (1392). آسیب‌شناسى سیاست‌هاى توسعۀ منطقه‌اى در ایران از دیدگاه رویکرد نهادى. فرایند مدیریت و توسعه، 26(2)، 58-27.

فرقانی، محمدمهدی؛ و موسوی، نورالمهدی (1392). بررسی جایگاه روزنامه‌نگاری حرفه‌ای و توسعه در مطبوعات محلی. علوم اجتماعی، 20(60)، 228-189. doi:  10.22054/QJSS.2013.6892

فرهمند، مهناز (1394). از رئالیسم علمی لاتور تا رئالیسم انتقادی باسکار. فلسفه علم، 5(2)، 80-65.

قنبری، ابوالفضل (1390). تعیین درجه توسعه‌یافتگی و پیش‌بینی اولویت برنامه‌ریزی و توسعه نقاط شهری استان‌های ایران. جغرافیا. 9(29)، 179-165.

کاظمیان، غلامرضا؛ فرجی‌راد، خدر؛ رکن‌الدین افتخاری، عبدالرضا؛ و پورطاهری، مهدی (1392). رابطهٔ ‌ظرفیت نهادی و توسعهٔ پایدار منطقه‌ای. جغرافیا. 11(38)، 173-153.

لطفی، صدیقه؛ شهابی‌شهمیری، مجتبی؛ و روشناس، ساسان (1394). بررسی ارتباط بین ساختار فضایی و نابرابری‌های منطقه‌ای در استان‌های کشور. مطالعات جغرافیایی مناطق خشک، 6(21)، 29-15.

مرادی، یعقوب و احمدی،رضا (1395). بررسی سلسله‌مراتب توسعه‌یافتگی در شهرستان‌های استان خوزستان با تأکید بر نظریه توسعه پایدار. مطالعات مدیریت شهری. 8(27)، 109-91.

مولایی، محمد (1386). مقایسه درجه توسعه‌یافتگی بخش خدمات و رفاه اجتماعی استان‌های ایران طی سال‌های 1373 و 1383. فصلنامه رفاه اجتماعی. 6(24)، 258-241.

مولایی، محمد (1387). بررسی و مقایسه توسعه‌یافتگی بخش کشاورزی استان‌های ایران طی سال‌های 1373 و 1383. اقتصاد کشاورزی و توسعه. 16(63)، 88-71.

میرعمادی، طاهره (1391). مدارهای توسعه‌نیافتگی و تأثیر آنها بر نظام ملی نوآوری در ایران. سیاست علم و فناوری. 5(1)، 30-17. Doi: 10.22034/jstp.2012.5.1.535185

نقدی، اسدالله؛ و حصاری، محمدجواد (1391). علل توسعه‌نیافتگی ایران. مطالعات جامعه‌شناختی ایران، 2(4)، 23-1.

Archer, M. S. (2010). Morphogenesis versus structuration: On combining structure and action. The British Journal of Sociology, 61, 225–252. doi: 10.2307/589357

Bhaskar, R. (1978). A realist theory of science. Hassocks, Sussex: Harvester Press.

Bhaskar, R. (1979). The possibility of naturalism. Brighton: Harvester.

Bhaskar, R., Frank, C., Georg Høyer, K., Næss, P., & Parker, J. (2010). Interdisciplinarity and climate change: transforming knowledge and practice for our global future. London and New York: Routledge.

Brown, A., Fleetwood, S., & Roberts, J. M. (2002). The marriage of critical realism and Marxism: Happy, unhappy or on the rocks? In A. Brown, S. Fleetwood, & J. M. Roberts (Eds.), Critical realism and Marxism (pp. 1–22). London: Routledge.

Danermark, B., Ekström, M., Jakobsen, L., & Karlsson, J. C. (2002). Explaining society: An introduction to critical realism in the social sciences. London and New York: Routledge.

Fletcher, A. J. (2017). Applying critical realism in qualitative research: methodology meets method. International Social Research Methodology, 20(2), 181–194.  doi: 10.1080/13645579.2016.1144401

Kapuscinski, R. (1992). Shah of Shahs (W. R. Brand, & K. Mroczkowska-Brand, Trans). Vintage, New York.

Khavarian-Garmsir, A., Pourahmad, A., Hataminejad, H., & Farhoudi, R. (2018). A comparative assessment of economic and physical inequality between shrinking and growing cities: a case study of Khuzestan province, Iran. International Journal of Urban Sciences, 22(1), 104–122. doi: 10.1080/12265934.2017.1358653

Nixon, R. (2011). Slow Violence and the Environmentalism of the Poor. US: Harvard University Press.

Pellegrini, L. (2018). Imaginaries of development through extraction: The ‘History of Bolivian Petroleum’ and the present view of the future. Geoforum, 90, 130-141. doi: 10.1016/j.geoforum.2018.01.016