نوع مقاله: مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار جامعه‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، ایران

2 دانشجوی دکترای خط‌مشی‌گذاری عمومی دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران

چکیده

توسعه‌نیافتگی، مسئله اصلی جوامع درحال‌توسعه ازجمله ایران است. این مسئله پس از انقلاب اسلامی همواره دغدغه اندیشمندان و سیاست‌گذاران بوده که در دوره‌های مختلف، موجد طرح گفتمان‌های چندگانه‌ای شده و نسبت‌های متفاوتی را با برنامه‌ریزی توسعه برقرار کرده است. به‌منظور بررسی موانع برنامه‌ریزی توسعه، دورهٔ زمانیِ بعد از انقلاب اسلامی تا سال 1392 براساس روش تحلیل موقعیتی (منطق موقعیت)، موردمطالعه قرارگرفته و در قالب پنج موقعیت اجتماعی توصیف ‌شده است. تلاش شده در هر دوره، وضعیت برنامه‌ریزی توسعه به‌ویژه در نسبت با علوم انسانی انتقادی مورد تحلیل قرار گیرد. همچنین کنشگران، نهادها و جریان‌های مؤثر در فرایند برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری کشور نیز ارزیابی ‌شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهند برنامه‌ریزی توسعه و فرایندهای نوسازی در ایران در دو سطح نظری (عقل‌گرایی انتقادی) و عملی (مهندسی اجتماعی) با چالش‌های اساسی مواجه است. موفقیت در برنامه‌ریزی توسعه از حیث معرفت‌شناسی مستلزم فهم واقع‌گرایانه مسائل، پیشرفت علوم انسانی و نقد اندیشه‌هاست و از بعد اجتماعی نیز منوط به اصلاحات تدریجی، نقد عملکردها و رشد مشارکت اجتماعی در فرایندهای سیاست‌گذاری است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

آلمندیندگر، فلیپ (1389). نظریه برنامه‌ریزی (مترجم: الهام بهمن تیموری). تهران: نشر آذرخش. (تاریخ اصل اثر 2009)

آبراهامیان، یرواند (1389). تاریخ ایران مدرن (مترجم: محمدابراهیم فتاحی). تهران: نشر نی. (تاریخ اصل اثر 2008)

اباذری، یوسف (1387). خرد جامعه‌شناسی. تهران: انتشارات طرح نو.

احمدی امویی، بهمن (1385). اقتصاد سیاسی جمهوری اسلامی. تهران: نشر گام نو.

بوردیو، پیر (1388). درسی درباره درس (مترجم: ناصر فکوهی). تهران: نشر نی.

پایا، علی (1386). عقلانیت نقادانه و منطق موقعیت: رهیافتی کارآمد برای روش‌شناسی دانش آموزش‌وپرورش. فصلنامه نوآوری‌های آموزشی. 21، 48- 11.

پوپر، کارل (1380). جامعه باز و دشمنان آن (مترجم: عزت‌الله فولادوند). تهران: انتشارات خوارزمی. (تاریخ اصل اثر 1945)

پوپر، کارل (1389). درس این قرن، همراه با دو گفتار درباره آزادی و حکومت دموکراتیک. (مترجم: علی پایا). تهران: انتشارات طرح نو. (تاریخ اصل اثر 1992)

پوپر، کارل (1390). زندگی سراسر حل مسئله است (مترجم: شهریار خواجیان). تهران: نشر مرکز. (تاریخ اصل اثر 1994)

تودارو، مایکل؛ و اسمیت، استیفن (1393). توسعه اقتصادی (مترجم: وحید محمودی). تهران: انتشارات نگاه دانش. (تاریخ اصل اثر 2011)

حجاریان، سعید (1389). از شاهد قدسی تا شاهد بازاری عرفی شدن دین در سپهر سیاست. تهران: انتشارات طرح نو.

خجسته رحیمی، رضا (1389). هایدگر ایرانی در جاده سیراکیوز. مهرنامه، 3، 11-10.

داوری اردکانی، رضا (1389). علوم انسانی و برنامه‌ریزی توسعه. تهران: نشر در انتظار فردایی دیگر.

داوری اردکانی، رضا (1390). درباره علم. تهران: نشر هرمس.

رنانی، محسن (1391). اقتصاد ایران در محدوده سیاست. دو ماهنامه چشم انداز ایران، 74، 32-23.

سروش، عبدالکریم (1387). آئین شهریاری و دین‌داری. تهران: انتشارات صراط.

شادلو، عباس (1386). تکثّرگرایی در جریان اسلامی. تهران: نشر وزراء.

عظیمی، حسین (1391). اقتصاد ایران: توسعه، برنامه‌ریزی، سیاست و فرهنگ، به کوشش خسرو نورمحمدی. تهران: نشر نی.

غفاری، غلامرضا؛ و امیدی، رضا (1388). کیفیت زندگی شاخص توسعه اجتماعی. تهران: نشر شیرازه.

غنی‌نژاد، موسی (1386). تجددطلبی و توسعه در ایران معاصر. تهران: نشر مرکز.

فراستخواه، مقصود (1388). سرگذشت و سوانح دانشگاه در ایران. تهران: نشر رسا.

قانعی‌راد، محمدامین (1382). ناهمزمانی دانش، روابط علم و نظام‌های اجتماعی اقتصادی در ایران. تهران: انتشارات مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور.

کاظمی، عباس (1387). جامعه‌شناسی روشنفکری دینی در ایران. تهران: انتشارات طرح نو.

کاظمی، عباس (7/3/1389). روشنفکران دینی و چرخش به علوم انسانی. روزنامه شرق، 974. برگرفته از www.sharghdaily.ir

گام‌های پنجساله توسعه ملی (1392). فصلنامه اجتماع و توسعه، 1، 19-15.

گزارش تحقیق و تفحص مجلس شورای اسلامی از عملکرد دولت در برنامه چهارم توسعه (1390)، برگرفته از: https://www.mehrnews.com/news/1493077

مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی (13/5/1392). بررسی وضعیت متغیرهای اقتصاد کلان ایران (حوزه‌های فرابخشی؛ ویرایش دوم). برگرفته از www.rc.majlis.ir/fa/report/show/853043

مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی (27/6/1391). مستندسازی سیر تحوّل برنامه پنجم توسعه از لایحه تا قانون. برگرفته از https://rc.majlis.ir/fa/report/show/820744

مؤمنی، فرشاد (1386). اقتصاد ایران در دوران تعدیل ساختاری. تهران: انتشارات نقش و نگار.

هادی زنور، بهروز (2/6/1391). مهندسان اقتصاد ایران را منحرف کردند. روزنامه دنیای اقتصاد، 2721. برگرفته از  https://donya-e-eqtesad.com

Bambara, G.K. (2007). Rethinking Modernity Post colonialism and the Sociological Imagination. Palgrave Macmillan.

Faludi, A. (1987). A Decision centered view of environmental planning. Oxford: Pergamum.

Friedman. T. (2005). The world Is flat: A brief history of the twenty-first century. Thorndike press.

Radcliffe, S. (2006). Culture and development in a globalizing world geographies, Actors and paradigms, Abingdon: Routledge.