هویت: میراثی از گذشته یا انتخابی برای آینده؟

نوع مقاله: مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسنده

استادیار فلسفه آموزش، عضو هیئت علمی پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تهران، ایران

چکیده

آیا هویت میراثی به‌جای‌مانده از گذشته است یا انتخابی برای آینده؟ در این پرسش، مفهوم «زمان» پیش‌فرض گرفته شده است. ازاین‌رو، تحلیل مفهوم زمان نقطۀ عزیمت ماست. زان پس به بررسی نسبت مفهوم زمان با نظریۀ اجتماعی می‌پردازیم و برمی‌نهیم که جامعه‌شناسی نه علم «زمان» بلکه علم «مکان» است. علم «زمان» اما «تاریخ» است که در روایت هگلی‌اش نسبتی وثیق با پارادایم فلسفۀ آگاهی دارد. این پارادایم، اجازۀ تأسیس جامعه‌شناسی را نمی‌داد چرا که جامعه‌شناسی نظریۀ کنش است نه نظریۀ آگاهی. از همین رو، تأسیس جامعه‌شناسی در پایانه‌های سدۀ نوزدهم اروپایی مقارن است با بحران فلسفۀ آگاهی. کانون این بحران نیز مفهوم «سوژه» بود، سوژه‌ای که خود هم بنیاد فلسفۀ آگاهی مدرن بود و هم کانون جامعۀ مدرن. اما مارکس، نیچه و فروید طومار سوژه را درهم پیچیدند و بدین سان جامعۀ مدرن را به بحران درانداختند. تأسیس جامعه‌شناسی پاسخی بود به این بحران. این تأسیس چرخش‌گاهی است که در آن از گران‌باری و زیان‌باری «تمپوسنتریسم» آگاه گشتیم و بر سودمندی «توپوسنتریسم» انگشت نهادیم. پس از این بحث نظری، به برخی از نارسایی‌های تلقی زمان‌محور از «هویت» در علوم اجتماعی ایران اشاره می‌کنیم و نشان می‌دهیم که چگونه این نارسایی‌ها گرانبار از گذشته است و ازاین‌رو ناتوان از نگریستن به آینده. ریشۀ ناتوانی جامعه‌شناسی ایرانی در پردازش «نظریۀ کنش» را نیز در همین نارسایی‌ها جست‌وجو می‌کنیم. جامعه‌شناسی ایرانی برای برون‌رفت از این بن‌بست و گشودن افق‌هایی نو در سپهر نظریه و عمل اجتماعی، چاره‌ای جز دست شستن از تلقی هویت «به‌سان میراثی از گذشته»، و برگرفتن آن همچون «انتخابی برای آینده» ندارد. سرآخر درباره مفهومی از هویت «بخردانه» و نسبت آن با علوم اجتماعی سخن می‌گوییم. افزون بر اینها، وجه میان‌رشتگی این مقاله در بررسی نسبت علومی همچون جامعه‌شناسی و تاریخ در چشم‌اندازی فلسفی بر زمینه تحلیل مفهوم‌های زمان و مکان توضیح داده می‌شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


آشتیانی، منوچهر(1386). کارل مارکس و جامعه‌شناسی شناخت. تهران: نشر قطره.

آشتیانی، منوچهر (1388). درآمدی به بحران جامعه‌شناسی جهانی معاصر. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.

برلین، آیزایا (1389) ریشه‌های رمانتیسم (مترجم: عبدالله کوثری). تهران: نشر ماهی.

بروس اسمیت ، گرگوری (1379). نیچه، هایدگر و گذار به پسامدرنیته (مترجم: علیرضا سـیداحمدیان). اصفهان: پرسش.

بوتبی، ریچارد (1392). فروید در مقام فیلسوف (مترجم: سهیل سمی). تهران: ققنوس.

دوستدار، آرامش (1383). امتناع تفکر در فرهنگ دینی. پاریس: انتشارات خاوران.

ریتزر، جورج (1393). نظریه جامعه‌شناختی (مترجم:‌ عزیزالله علیزاده). تهران: فردوس.

شاکری، سیدرضا (1392). تفکر دکتر علی شریعتی؛ از چندرشته‌ای تا میان‌رشته‌ای. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 5(2)، 36-19.   doi: isih.2014.18.002/10.7508

سروش، عبدالکریم (1375). ذهنیت مشوش، هویت مشوش. کیان، 30، 9-4.

سروش، عبدالکریم (1381). تجدید تجربۀ اعتزال. بازتاب اندیشه، 30، 12-7.

شریعتی، علی (1392). تشیع علوی تشیع صفوی. تهران: چاپخش.

طباطبایی، سیدجواد (1394). زوال اندیشه سیاسی در ایران: گفتار در مبانی نظری انحطاط ایران. تهران: انتشارات کویر.

گیدنز، آنتونی (1390). جامعه‌شناسی (مترجم: حسن چاوشیان). تهران: نشر نی.

مجتهدی، کریم (1385). دکارت و فلسفه او. تهران: انتشارات امیرکبیر.

نقیب‌زاده، میرعبدالحسین (1388). فلسفه کانت: بیداری از خواب دگماتیسم (چاپ پنجم). تهران: انتشارات آگاه.

نیکفر، محمدرضا (1385). هویت و ایدئولوژی. نگاه نو، 69، 16-8.

نیکفر، محمدرضا (1393). هویت بحث ملت دپرسیو است. نشریه اینترنتی آزمون ترجمه. شماره دی‌ماه، 10-2.

Habermas, J. (1974). On Social Identity. Telos, 19, 91-103. doi: 10.3817/0374019091 

Hegel, G. W. F. (2003). The Phenomenology of Mind (J. B. Baillie, Trans.). New York: Dover Publications.

Hume, D. (2009). A Treatise of Human Nature (Book 1, Part II: Of the Ideas of Space and Time). Aucland: The Floating Press.