ارزیابی کاربرد فناوری اطلاعات و ارتباطات در بهینه‌سازی مصرف آب کشاورزی با رویکرد سیستمی نرم

نوع مقاله: مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموخته دکترای جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشکده علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

2 استاد جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشکده علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

3 دانشیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشکده علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

چکیده

وابستگی بخش کشاورزی به آب، غیرقابل‌انکار است. در عصر حاضر که عصر اطلاعات و ارتباطات نام دارد، با توجه به رشد فزاینده جمعیت و محدودیت منابع آب، بهره‌گیری از دانش و فناوری‌های نوین اطلاعات و ارتباطات برای تأمین غذای مردم، امری ضروری است. این مقاله با رویکردی میان‌رشته‌ای و با نگاهی به علوم کشاورزی، فناوری اطلاعات، مدیریت، و جغرافیا، نقش فناوری اطلاعات و ارتباطات را در بهینه‌سازی مصرف آب کشاورزی با بهره‌گیری از روش‌ «سیستم‌های نرم» که از روش‌های تفکر سیستمی در علم مدیریت است، تحلیل کرده است. مسئله آب مصرفی در کشاورزی، دارای پیچیدگی ساختاری بوده و ذی‌نفعان مختلف، دیدگاه‌های متفاوتی درباره آن دارند؛ ازاین‌رو جزء مسائل نرم به‌شمار می‌آید. در این مقاله به این پرسش اساسی پاسخ داده شده است که ICT از چه راهی و با چه سازوکاری می‌تواند به اصلاح الگوی آب مصرفی در کشاورزی کمک کند. جامعه آماری پژوهش، همه بهره‌برداران حوضه آبریز گاوخونی (145381N=) است و تعداد نمونه با فرمول کوکران برابر با 383 کشاورز برآورد شد. اطلاعات با استفاده از پرسش‌نامه، گردآوری، و دیدگاه‌های موجود و نظرات ذی‌نفعان مسئله با انجام مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با متخصصان و مسئولان سازمان‌های مربوطه، شناسایی شدند. نتایج بیانگر این بود که از دیدگاه ذی‌نفعان، ایجاد یک سامانه آبیاری می‌تواند از طریق اطلاع‌رسانی به کشاورزان و کمک به آن‌ها در تصمیم‌گیری‌های مربوط به آبیاری، در میزان مصرف آب توسط کشاورزان، اثرگذار باشد. بی‌تردید راه‌اندازی چنین سامانه‌ای نیازمند هماهنگی بین دستگاه‌های ذی‌ربط و آموزش و فرهنگ‌سازی بین مخاطبان اصلی است.

کلیدواژه‌ها


اربابیان، محمدامین؛ تابش، مریم؛ و جلالی، علی اکبر (1382). گیاندوت هند یک تجربه موفق توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات در جهان. در مجموعه مقالات همایش کاربرد فناوری اطلاعات و ارتباطات در روستا (صص 115-109)، پژوهشکده الکترونیک، اسفند 1382، دانشگاه علم و صنعت ایران.

افراخته، حسن (1395). تحول جغرافیا به عنوان علمی میانرشتهای. فصلنامه مطالعات میان‌رشتهای در علوم انسانی، 8(2)، 132-119. doi: 10.22035/isih.2016.219

بابائی، مهدی؛ مردانی، مصطفی؛ و سالارپور، ماشاالله (1393). محاسبه کارایی آب در محصولات عمده کشاورزی شهرستان زابل، رهیافت تحلیل پوششی دادهها. نشریه پژوهش آب در کشاورزی، 28 (3)، 549-541.

بارانی، حسین؛ و قدسی، هومن (1382). بیمها و امیدها در توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات در روستا. در مجموعه مقالات همایش کاربرد فناوری اطلاعات و ارتباطات در روستا (صص 8-3). پژوهشکده الکترونیک، اسفند 1382، دانشگاه علم و صنعت ایران.

بردبار، مرضیه؛ سلوکی، میثم؛ و بردبار، بیتا (1388). راه­کارها و روشهای کاربردی برای مصرف بهینه آب در بخش کشاورزی. در مجموعه مقالات همایش ملی مدیریت بحران آب، اسفند 1388، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرودشت.

حقیقتی، بیژن (1392). بهبود مدیریت و مصرف بهینه آب در فرایند تولید محصولات کشاورزی. گزارش طرح ترویجی، وزارت جهاد کشاورزی، مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی چهارمحال و بختیاری.

خلیلی، داور (1395). چالشهای فراروی مدیریت منابع آب در شرایط خشکسالی در ایران. مجله پژوهشهای راهبردی در علوم کشاورزی و منابع طبیعی، 1(2)، 164-149.

رحیمی، علیرضا (1394). تشکل آببران الگویی برای مشارکت کشاورزان در مدیریت مصرف آب. پایگاه خبری تحلیلی کشاورزان ایران و جهان اسلام، بازیابی در شهریور 1395. قابل دسترسی درhttp://www.agripress.ir

شهرستانی، حسین (1393). سازماندهی و مدیریت مصرف بهینه آب در بخش کشاورزی. فصلنامه مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی، 12(45)، 41-37.

صبوحی، محمود؛ خنجری، سمیه؛ و کیخا، احمدعلی (1389). بررسی کارایی مصرف آب در گلخانههای سیستان. مجله اقتصاد کشاورزی، 4(3)، 102-91.

صیاد، لیلا؛ اسکندری نوده، محمد؛ و خانی، فضیله (1391). بررسی قابلیتهای فناوری اطلاعات و ارتباطات در توانمندسازی زنان روستایی مطالعه موردی: بخش مرکزی شهرستان لاهیجان. فصلنامه مطالعات میانرشتهای در علوم انسانی، 4(3)، 146-119. doi: 10.7508/isih.2012.15.006

فرهودی، مژگان؛ و محمودی، مریم (1388). چالشها و راهکارهای استفاده از فناوری اطلاعات در اصلاح الگوی مصرف. در مجموعه مقالات همایش ملی تبیین علمی اصلاح الگوی مصرف، پردیس بهشهر، اسفند 1388، دانشگاه علم و صنعت بهشهر.

قیطولی، مجید؛ و محمدی، قدیر (1388). اصلاح الگوی مدیریت مصرف آب در بخش کشاورزی محور توسعه پایدار منابع آبی کشور. در مجموعه مقالات همایش ملی الگوهای توسعه پایدار در مدیریت آب، اسفند 1388، شرکت مهندسین مشاور مهاب ثامن، مشهد، ایران.

کاستلز، امانوئل (1380). عصر اطلاعات: اقتصاد، جامعه و فرهنگ، ظهور جامعه شبکهای (جلد اول؛ مترجم: احد علیقلیان، و افشین خاکباز). تهران: انتشارات طرح نو.

کاستلز، امانوئل (1382). گفتگوی اختصاصی با مانوئل کاستلز (مترجم: افشین جهاندیده). کتاب ماه علوم اجتماعی، 69و70، 6-4.

کیانی، غلامحسین؛ و سیدی ویند، ندا (1392). تحلیل الگوی مصرف آب در ایران با استفاده از شاخص اعداد. مجله اقتصاد منابع طبیعی، 2(1)، 30-22.

مرادی، مارال؛ آذرپور، ابراهیم؛ بزرگی، حمیدرضا؛ و محمدیان، ناصر (1389). فناوری اطلاعات و ارتباطات کلید توسعه کشاورزی در افق 1404 گامی بسوی اصلاح الگوی مصرف انرژی. در مجموعه مقالات همایش ملی سهم کشاورزی و منابع طبیعی در توسعه جمهوری اسلامی ایران در افق 1404 (صص 150-149)، مهر 1389، دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت، رشت، ایران.

معروفی، اسماعیل (1393). زمینههای استفاده از فناوریهای اطلاعات و ارتباطات در مدیریت کشاورزی. فصلنامه نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی، 12(45)، 50-46.

مهندسین مشاور یکم (1391). گزارش مطالعات جمعیت حوضه آبریز گاوخونی تا سال 1385. موسسه تحقیقات آب، دفتر برنامه‌ریزی کلان آب و آبفا، وزارت نیرو.

Checkland, P. (1981). Systems thinking, systems practice. Wiley, Chichester,

Farias Gomes, S., Oliveira Andrade, A. L., & Costa Morais, D. (2015).Using soft systems methodology on the problem of water scarcity. IEEE International Conference on Systems, Man, and Cybernetics.

Gelb, E., & Bonati, G. (2007). Evaluating internet for extension in agriculture. In ICT in Agriculture.  Retrieved from http://departments.agri.huji.ac.il/economics/gelb-sum-12.pdf

Ommani, A. R., & Chizari, M. (2008). Information dissemination system (IDS) based e-learning in agricultural of Iran (Perception of Iranian extension agents). International Journal of Human and Social Sciences, 2(3), 129-133.

Siau, K., & Tan, X. (2005). Improving the quality of conceptual modeling using cognitive mapping techniques. Data & Knowledge Engineering, 55(3), 343-365. doi: 10.1016/j.datak.2004.12.006

Xuegong, X., Lisheng, H., Huiping, L., & Wenzheng, L. (2006). Zoning of sustainable agricultural development in China. Agricultural Systems, 87(1), 38-62.