نوع مقاله: مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

1 مجید فولادیان، استادیار جامعه‌شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، خراسان رضوی، ایران

2 فاطمه صدرنبوی، استادیارانسان‌شناسی، گروه علوم اجتماعی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مشهد، مشهد، خراسان رضوی،ایران

3 استادیار مطالعات انسان‌شناسی، گروه مطالعات دینی و اجتماعی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه سیدنی غربی، استرالیا

4 دانشجوی کارشناسی‌ارشد پژوهشگری اجتماعی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، خراسان رضوی، ایران

5 کارشناسی‌ارشد پژوهش علوم اجتماعی، دانشگاه آزاداسلامی واحد مشهد، مشهد، خراسان رضوی، ایران

6 دانشجوی کارشناسی جامعه‌شناسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد،خراسان رضوی، ایران

7 دانشجوی کارشناسی جامعه‌شناسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، خراسان رضوی، ایران

چکیده

این مقاله تحلیلی فرهنگی از پیامدها و تأثیرات فرهنگی بحران ویروس کرونا در ایران است. در ماه‌هایی که بحران ویروس کرونا شکل گرفته است این پرسش در کانون توجه جامعه و اندیشمندان ایران بوده است که این بحران چه دلالت‌هایی برای شیوهٔ زندگی و فرهنگ در ایران دارد؟ نگارنده در پی ارزیابی این پرسش است. در قسمت مقدمهٔ مقاله هدف و چگونگی و پرسش‌های اصلی مقاله را توضیح داده می‌شود. در قسمت دوم مقاله به تحیلی از مسئله‌مندی فرهنگ در ایران امروز پرداخته می‌شود و این‌که چگونه ذهنیت جمعی مردم ایران متأثر از بحران ویروس کرونا هوشیار و حساس و شده و  به پرسشگری از امور بدیهی و طبیعی فرهنگ می‌پردازد. سپس سه دیدگاه دربارهٔ نحوهٔ صورت‌بندی‌کردن این پرسشگری ارائه می‌شود: 1) گفتمان تداوم؛ 2) گفتمان گسست؛ و 3) گفتمان بازاندیشی انتقادی. در قسمت سوم مقاله این گفتمان‌ها شرح داده می‌شود. رویکرد نگارنده به موقعیت کرونایی همسو با گفتمان بازاندیشی است. از این‌رو بخش مهم مقاله را به ویژگی‌ها و ابعاد این بازاندیشی انتقادی اختصاص داده شده است. نگارنده استدلال می‌کند که انفجار اطلاعات و دانش، آشنایی‌زدایی، بازاندیشی در نظام اولویت‌ها، دیجیتالی‌شدن مضاعف، افزایش توانش تطبیقی، افزایش تقاضای اجتماعی برای دانش، و در نهایت افزایش سوژگی و عاملیت، مجموعه عواملی هستند که گفتمان بازاندیشی را شکل می‌دهند. روش نگارنده در این مقاله تحلیل دیدگاه‌های شکل گرفته دربارهٔ پیامدهای فرهنگی بحران کرونا در ایران است. در‌عین‌حال، از تجربه‌های زیسته و درک‌های شهودی‌ام نیز کمک گرفته‌ام. تجزیه‌وتحلیل نظری مفاهیم و دیدگاه‌ها یکی از راهبردها برای فهم روایت‌های شکل‌گرفته از پیامدهای بحران کروناست.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

ارونسون، الیوت (1382). روان‌شناسی اجتماعی (مترجم: حسین شکرکن). تهران: انتشارات رشد. (تاریخ اصل اثر 1999)  

اعتماد السلطنه، محمدحسن‌خان (1350). روزنامهٔ خاطرات اعتماد السلطنه (به کوشش ایرج افشار). تهران: انتشارات امیرکبیر.

اکبری، زهرا؛ و فاضلی، نعمت‌الله (1396). تغییرات معنا‌شناختی کنش زیارت از منظر انسان‌شناسی تفسیری (مطالعهٔ موردی زائران امام رضا). دوفصلنامهٔ علمی-پژوهشی اسلام و علوم اجتماعی،9(17)، 17-40. doi: 10.30471/SOCI.2017.1410

امینی، اعظم؛ استوار، افشین؛ دارابی، حسین؛ حائری‌نژاد، محمدجواد؛ یوسفی، فرزانه؛ و وحدت، کتایون (1393). بیماری‌های شایع عفونی در حج. دوماهنامهٔ طب جنوب، 17(3)، 476-486.

بورل، آر. ام (1392). همه‌گیری وبا در ایران (1904): برخی از ابعاد جامعهٔ قاجاری (مترجم: فریده آذری و زهرا نظرزاده). خردنامه، 11، 2-22. (تاریخ اصل اثر 1984)

تورسن، کارل ای.؛ هریس، الکس اچ. اس.؛ و اومن، دوگ (1383). معنویت، دین و بهداشت: شواهد، موضوعات و علائق (مترجم: احمدرضا جلیلی). نقد و نظر، 9(33-34)، 166-216. (تاریخ اصل اثر 2001)

حسینی، کبری؛ اصغری ابراهیم‌آباد، محمدجواد؛ و عبدخدایی، محمدسعید (1395). بررسی ارتباط زیارت امام‌رضا با احساس شادکامی و رضایت از زندگی. پژوهش در دین و سلامت، 2(2)، 3-11. doi: 10.22037/jrrh.v2i2.10150

دورکیم، امیل (1383). صور بنیانی حیات دینی (مترجم: باقر پرهام). تهران: نشر مرکز. (تاریخ اصل اثر 1912).

دولت‌شاهی، بهروز؛ و هاجر، پهلوانی (1384). بررسی نقش زیارت دینی در سلامت روانی افراد. نقد و نظر، 10(37 -38)، 358-368.

رحمانی، جبار (1399، اردیبهشت 31). کرونا و تحولات آئین‌های اجتماعی. خبرگزاری مهر. بازیابی از https://www.mehrnews.com/news/4930433/

رضوی‌زاده، ندا؛ و فروغ‌زاده، سیمین (1395). تحلیل رفتار خرید سوغات در میان زائران شهر مشهد. دوفصلنامهٔ مطالعات اجتماعی گردشگری، 4(8)، 23-49.

سلطانپور، مانا؛ و حمیدرضا، اصغری (1395). پیشینهٔ تاریخی و فرهنگی زیارت در ایران. دو فصلنامهٔ مطالعات ایران‌شناسی، 3(4)، 89-108.

شریعتی مزینانی، سارا؛ و غلامرضا کاشی، شیما (1394). سیالیت و مناسک دینی (مطالعهٔ موردی زیارت مزار سهراب سپهری). فصلنامهٔ تحقیقات فرهنگی ایران، 8(3)، 61-97. doi: 10.7508/IJCR.2015.31.003

طالبی، ابوتراب؛ و براق علی‌پور، الهه (1394). گونه‌شناسی زیارت و دینداری زائران: معناکاوی کنش زیارت زائران امام‌رضا (ع). فصلنامهٔ علوم اجتماعی، 22(69)، 76-160. http://

فاطمی، شیما سادات (1393). نگرشی بر اماکن مقدسه و متبرکه و آداب زیارت از نگاه سیاحان اروپایی دورهٔ قاجار (1244-1310 ه ق). روزگاران، 12(12)، 113-148.    

فانک، کریستین (1398). از «تپه سلام» تا «پنجرهٔ طلا»: مادیت زیارت حرم امام‌رضا‌(ع) در ایران (مترجم: سینا باستانی، سینا). بازیابی از https://tumarandishe.ir/fa/note  (تاریخ اصل اثر 2019)

فروغ‌زاده، سیمین؛ شریعتی مزینانی، سعید؛ و دانایی سیج، مجید (1391). تحلیل جامعه‌شناختی مدت اقامت زائران ایرانی در شهر مشهد. مطالعات اجتماعی ایران، 6(3-4)، 161-183.

کرمانی، مهدی؛ اصغرپور ماسوله، احمدرضا؛ و واعظ موسوی، محمدمهدی (1398). گونه‌شناسی کیفی سبک‌های زیارتی جوانان در شهر مشهد. دوفصلنامهٔ مطالعات اجتماعی گردشگری، 7(13)، 25-52.

مظاهری، محسن حسام ]کانال تلگرامی دین، فرهنگ، جامعه[ (1 مرداد،  1398). در خدمت و خیانت به مناسک. برگرفته از https://t.me/mohsenhesammazaheri

ناطق، هما (1358). مصیبت وبا و بلای حکومت. تهران: نشر گستر. 

یوسفی، علی؛ صدیق اورعی، غلامرضا؛ کهنسال، علیرضا؛ و مکری‌زاده، فهمیه (1391). پدیدارشناسی تجربهٔ زیارت امام‌رضا (ع). مطالعات اجتماعی ایران، 6(3-4)، 180-198.

Ahmed, Q. A., & Memish Z.A. (2020). The cancellation of mass gatherings (MGs)? Decision making in the time of COVID-19. Travel Medicine and Infectious Disease, 34, 1-4. doi: 10.1016/j.tmaid.2020.101631

Aldossari, M., Aljoudi, A., & Celentano, D. (2019). Health issues in the Hajj pilgrimage: a literature review.

Biek, M., Wood, W., & Chaiken, S. (1996). Working Knowledge, cognitive processing, and attitudes: On the determinants of bias. Personality and Social Psychology Bulletin, 22(6), 547-556. doi: 10.1177/0146167296226001

Bourdieu, P. (1977). Outline of a theory of practice. London: Cambridge University Press.

Bourdieu, P. (1990). The logic of practice. Stanford, CA: Stanford University Press.

Bourdieu, P. (1998). Practical reason: On the theory of action. Stanford, CA: Stanford University Press.

Brown, P. J. C., Maes, K., & J. Armelagos, J. (2011). Humans in a world of microbes: The Anthropology of Infectious disease. In M. Singer, & P. I. Erickson (Eds.), A companion to medical anthropology chapter (pp. 251-270). Malden, MA: John Wiley & Sons.

Calhoun, C., Gerteis, J., Moody, J., Pfaff, S., & Vrik, I. (Eds.). (2004). Contemporary sociological theory. Oxford: Blackwell Prublications.

Coleman, S. (2002). Do you believe in pilgrimage? Communitas, contestation and beyond. Anthropological Theory, 2(3), 355–368. doi: 10.1177/1463499602002003805

Coleman, S. (2014). Pilgrimage as trope for an anthropology of Christianity. Current Anthropology, 55, 281-291. doi: 10.1086/677766

Coleman, S., & Eade, J. (2018). Pilgrimage and political economy: Translating the sacred. New York: Berghahn. https://www.berghahnbooks.com/title/ColemanPilgrimage

Collins-Kreiner, N. (2010). Researching pilgrimage: Continuity and transformationns. Annals of Tourism Research, 37(2), 440-456. doi: 10.1016/j.annals.2009.10.016

Doron, B., & Cohen-Hattab, K. (2003). A new kind of pilgrimage: The modern tourist pilgrim of nineteenthcentury and early twentieth-century Palestine. Middle Eastern Studies, 39(2), 131–148. doi: 10.1080/714004511

Eastern Mediterranean Health Journal, 25(10), 744–753. doi:10.26719/2019.25.10.744

Edwards, K., & Smith, E. (1996). A disconfirmation bias in evaluation of arguments. Journal of Personality and Social Psychology, 71(1), 5-24. doi: 10.1037/0022-3514.71.1.5

Eshaghi, P. (2015). To capture a cherished cast: Pilgrimage photography at Imam Riza’s Shrine, Iran. Middle East Journal of Culture and Communication, 8, 282-306. doi: 10.1163/18739865-00802007

Farhat, M. (2014). Shiʻi piety and dynastic legitimacy: Mashhad Under the early Safavid Shahs. Iranian Studies, 47(2), 202-217. doi: 10.1080/00210862.2013.860323

Festinger, L. (1957). A theory of cognitive dissonance. Stanford, CA: Stanford university press.

Fleischer, A. (2000). The tourist behind the pilgrim in the holy land. Hospitality Management, 19(3), 311-326. doi: 10.1016/S0278-4319(00)00026-8

Francis E., J., &  M. Low, S. (1984). Biomedical anthropology: An emerging synthesis in anthropology. American Journal of Physical Anthropology,27(S5), 215–227. doi: 10.1002.ajpa.1330270510

Glazebrook, D., & Abbasi-Shavazi, M.J. (2007). Being neighbors to Imam Reza: Pilgrimage practices and return Intentions of Hazara Afghans living in Mashhad, Iran. Iranian Studies, 40(2), 187-201. doi: 10.1080/00210860701269535

Hayden, R. M. (2002). Antagonistic tolerance: Competitive sharing of religious sites in South Asia and the Balkans. Current Anthropology, 43(2), 205–231. doi: 10.1086/338303

Hill-Smith, C. (2011). Cyberpilgrimage: The (virtual) reality of online pilgrimage experience. Religion Compass, 5(6), 236–246. doi: 10.1111/j.1749-8171.2011.00277.x

Inhorn, M C., & Brown, P. J. (1990). The anthropology of infectious disease. Anthropology, 19, 89-117.

Kaufman, S. K. (2005). Consuming visions: Mass culture and the Lourdes shrine. Ithaka, Ny: Cornell University Press.

Langdon, E. J., & Wiik, F. B.(2010).Anthropology, health and illness: An introduction to the concept of culture applied to the health sciences.Revista Latino-Americana de Enfermagem,18(3), 459-466.doi: 10.1590/S0104-11692010000300023 

Lord, C., Ross, L., & Lepper, M. (1979). Biased assimilation and attitude polarization: The effect of prior theories on subsequently considered evidence. Journal of Personality and Social Psychology, 37(11), 2098-2109. doi: 10.1037/0022-3514.37.11.2098

Marzolph, U. (2014). From Mecca to Mashhad: The narrative of an illustrated Shi‘i pilgrimage scroll from the Qajar period. Muqarnas: An Annual on the Visual Culture of the Islamic World, 31, 207-224. doi: 10.1163/22118993-00311p01

Melville, C. (1996). Shah Abbas and the pilgrimage to Mashhad. Journal of the British Institute of Persian Studies, 49(1), 191-229. doi: 10.1080/05786967.2011.11834433

Mendel, T. (2013). Common roads: Pilgrimage and backpacking in the 21st century. San Francisco, California, USA : Kanopy Streaming.

Mirzaei, R., & Abdi, M. (2020). An influenza: A outbreak in Iranian individuals following Arba’een foot pilgrimage from October to December 2019. Infection Control & Hospital Epidemiology, 45(1), 627-628. doi: 10.1017/ice.2020.49

Moufahima, M., & Lichroub, M. (2019). Pilgrimage, consumption and rituals: Spiritual authenticity in a Shia Muslim pilgrimage. Tourism Management, 70, 322-332. doi: 10.1016/j.tourman.2018.08.023

Nooh, H. Z., Alshammary, R H., Alenezy, J. M., Alrowaili, N. H., Alsharari, A. J., Alenz, N. M., & Sabaa, H. E. (2020). Public awareness of coronavirus in Al-Jouf rgion, Saudia Arabia. Journal of Public Health, 13, 1-18. doi: 10.1007/s10389-020-01209-y

Olsen, D. H. (2010). Pilgrims, tourists and Max Weber’s “ideal types”. Annals of Tourism Research, 37(3), 848–851. doi: 10.1016/j.annals.2010.02.002

Reader, I. (2014). Pilgrimage in the marketplace. London: Routledge.

Schnell, T., & Palib, S. (2013). Pilgrimage today: The meaning-making potential of ritual. Mental Health, Religion & Culture, 16(9),  887–902. doi: 10.1080/13674676.2013.766449

Sykes, P. M., & Ahmad din Khan, K.B. (1910). The glory of the Shia world the tale of a pilgrimage. London: Macmillan Publication.

Timothy, D.J., & Olsen, D.H. (2006). Tourism, religion and spiritual journeys. London: Routledge.

World Health Organization. (2020). Coronaviruse disease pandemic (COVID-2019). Retrieved from https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019

Zakaria, H., N., Rawan, R. H., Jomanh Mohammed, A., Njood Hial, A., Amani Jaded, A., Njood Menwer, A., & Sabaa, H. E. (2019). Public awareness of coronavirus in Al-Jouf region, Saudi Arabia. Public Health, 1-8. doi: 10.1007/s10389-020-01209-y

Zygmunt, B. (2011). From pilgrim to tourist: Or a short history of identity. In S. Hall., & P. Du Gay (Eds.), Questions of cultural identity (pp. 18–36). London, Thousand Okas, New Delhi: SAGE.