سیستم اطلاعات جغرافیایی در پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران؛ پیشینه، روند و مشکلات

نوع مقاله: مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار باستان‌شناسی، گروه باستان‌شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران

2 استادیار باستان‌شناسی، گروه باستان‌شناسی، دانشکده هنر، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران

3 استادیار باستان‌شناسی، گروه باستان‌شناسی، دانشگاه هنر شیراز، شیراز، ایران

4 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد باستان‌شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران

چکیده

فناوری سیستم‌ اطلاعات جغرافیایی (GIS) بالغ بر 30 سال است که برای مطالعات باستان‌شناسی به‌کار می‌رود و به‌طور فزاینده‌ای درحال گسترش است. گسترش استفاده از این سیستم در باستان‌شناسی، نتیجه تکثیر و دردسترس بودن برنامه‌های نرم‌افزاری جغرافیایی، پیشرفت در فناوری رایانه و فراوان بودن داده‌های مکانی در زمینه باستان‌شناسی است. باستان‌شناسی ایران نیز از این قاعده مستثنا نبوده و در سال‌های اخیر بررسی‌ها و پایان‌نامه‌های زیادی بخشی از مطالعات خود را به این مقوله اختصاص داده‌اند. این مقاله با مروری بر ضرورت استفاده از نظریه‌های مکانی در باستان‌شناسی، به بررسی و نقد کاربرد این سیستم در باستان‌شناسی ایران می‌پردازد. پس از بررسی فعالیت‌های انجام‌شده مبتنی‌بر این سیستم در ایران که در دو حوزه چشم‌‌انداز و درون‌محوطه‌ای انجام شده است، مشخص شد که عدم آشنایی کامل باستان‌شناسان با قابلیت‌ها و امکانات این سیستم و توجیه نشدن کاربران آشنا با این سیستم که از دانش‌آموختگان رشته‌های جغرافیا بوده و درصدد کمک به باستان‌شناسان برآمده‌اند، ازجمله مهم‌ترین مشکلات بر سر راه کاربرد سیستم اطلاعات جغرافیایی در باستان‌شناسی ایران است؛ هرچند می‌توان عوامل دیگری چون دشواری ساخت مدل مکانی برای تمامی اشیا و شکل‌های متنوع به‌دست‌آمده از کاوش، به‌روزرسانی نشدن بانک‌های اطلاعاتی به‌دلیل طولانی بودن روند تفسیرهای باستان‌شناسی از کاوش تا آماده شدن برای چاپ، پیچیدگی مشاهده‌های باستان‌‌شناسی، تنوع زیاد ابزارها، مفاهیم و کارکردهای خاص، نقشه‌کشی و تجزیه‌و‌تحلیل تصویر، تنوع فرهنگی و منطقه‌ای، گاه‌نگاری و چارچوب‌های تاریخی، هزینه‌بر بودن و نبودن توافق در بین باستان‌شناسان ایرانی را نیز در این امر دخیل دانست.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


آزموده اردلان، علیرضا (1383). سیستم‌های اطلاعات جغرافیایی GIS. تهران: انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.

توفیقیان، حسین (1377). کاربرد سیستم‌‌های اطلاعات جغرافیایی در باستانشناسی براساس دادههای باستانشناسی محوطه شوش (پایان‌نامه کارشناسی ارشد باستان‌شناسی دوران تاریخی). دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

جهانی، علی؛ و مسگری، سوسن (1380). سیستم اطلاعات جغرافیایی به زبان ساده. تهران: انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.

حیدریان، محمود؛ خسروزاده، علیرضا؛ ساریخانی، مجید؛ و فتح‌نیا، امان‌الله (1392). ارزیابی الگوهای مکانی‌_‌زمانی محوطه‌های باستانی شهرستان سنقروکلیایی در GIS. پژوهشهای جغرافیای طبیعی، 45(3)، 64-47.

سعیدی ‌هرسینی، محمدرضا (1385). بررسی و تحلیل داده‌‌های باستانشناختی حوضه رودخانه گاماسیاب در دوران مس سنگی (رساله منتشرنشده دکتری). دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

سعیدی‌هرسینی، محمدرضا؛ نیکنامی، کمال‌الدین؛ و طهماسبی، اکرم (1391). برهمکنش محیط و فرهنگ با چشم‌‌انداز جغرافیایی و تحلیل باستان‌شناختی از استقرارهای دوره مس سنگی زاگرس مرکزی. پژوهشهای باستانشناسی ایران، 2(2)، 36-25.

سنجری، سارا (1391). راهنمای کاربردی ArcGIS 10. تهران: انتشارات عابد.

 شکویی، حسین (1377). اندیشه‌های نو در فلسفه جغرافیا (جلد اول). تهران: گیتاشناسی.           

علیزاده، عباس (1381). تئوری و عمل در باستان شناسی (چاپ اول). تهران: پژوهشکدۀ سازمان میراث فرهنگی.

قرخلو، مهدی؛ و امیریان، سهراب (1382). سیستم اطلاعات جغرافیایی و کاربرد آن در باستان شناسی. مجله نامه انسان‌شناسی، 1(3)، 178-167.

کریمیان، حسن؛ جاوری، محسن؛ منتظرظهور، مهدی (1391). تحلیل الگوی استقراری شهرستان سمیرم در دوره انتقال از ساسانیان به قرون اولیه اسلامی. مجله پژوهشهای باستانشناسی ایران، 2(2)، 80-63.

مترجم، عباس؛ و نیکنامی، کمال‌الدین (1390). عصر مفرغ قدیم در شرق زاگرس مرکزی – ایران. مجله مطالعات باستان‌شناسی، 3(2)، 54-35.

محمدیفر، یعقوب (1384). بررسی و تحلیل آثار و استقرارهای اشکانی در زاگرس مرکزی (رساله دکتری). دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

مخدوم فرخنده، مجید؛ درویش‌صفت، علی‌اصغر؛ جعفرزاده، هورفر؛ و مخدوم، عبدالرضا (1390). ارزیابی و برنامه‌ریزی محیط‌زیست با سامانه‌های اطلاعات جغرافیایی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

مقصودی، مهران؛ زمان‌زاده، سید محمد؛ فاضلی نشلی، حسن؛ چزغه، سمیرا (1391). نقش ساختارهای طبیعی در الگوی استقرار محوطه‌های پیش از تاریخ دشت تهران با استفاده از GIS. مجله برنامهریزی و آمایش فضا، 16(4)، 137-109.

مقصودی، مهران؛ فاضلی نشلی، حسن؛ عزیزی، قاسم؛ گیلمور، گوین؛ اشمیت، آرمین (1391). نقش مخروطه‌افکنه‌ها در توزیع سکونت‌گاه‌های پیش از تاریخ از دیدگاه زمین‌شناسی (مطالعه موردی: مخروطه‌افکنه‌ جاجرود و حاجی عرب). مجله پژوهشهای جغرافیای طبیعی، 44(4)، 22-1.

موسوی‌کوهپر، سید مهدی؛ حیدریان، محمود؛ آقایاری‌هیر، محسن؛ وحدتی‌نسب، حامد؛ خطیب‌شهیدی، حمید؛ نیستانی، جواد (1390). تحلیل نقش عوامل طبیعی در توزیع فضایی محوطه‌های باستانی استان مازندران. مجله پژوهشهای جغرافیای طبیعی، 75، 95-79.

موسوی‌نیا، سید مهدی (1391). تحلیل باستان‌شناسی محوطه‌های ساسانی شهرستان خمین. مجله مطالعات باستانشناسی، 4(2)، 140-123.

نیکنامی، کمال الدین؛ محمدی‌فر، یعقوب؛ صراف، محمدرحیم (1385). تحلیل باستان‌شناختی استقرارهای اشکانی در زاگرس مرکزی. مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، 57(5)، 110-93.

نیکنامی، کمال‌الدین؛ خطیب‌شهیدی، حمید؛ سعیدی ‌هرسینی، محمدرضا (1386). تئوری‌‌ها و تکنیک‌های مدل‌سازی پیش‌بینی (تخمین) مکان‌ها و پراکنش‌های سایت‌های پیش از تاریخی در پهن‌‌دشت‌های باستان‌شناختی با کاربرد GIS و رگرسیون لجستیک: مطالعه موردی: حوزه رودخانه گاماسب، زاگرس مرکزی با کاربرد GIS. مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، 58(5)، 211-193.

یوسفی‌زشک، روح الله (25 اردیبهشت 1391). کاوش‌های محوطه میمنت‌آباد (میمون‌آباد) براساس تحلیل سه‌بعدی (3D) در سیستم اطلاعات جغرافیایی (سخنرانی در دانشگاه تهران).

یوسفی‌زشک، روح‌الله؛ باقی‌زاده، سعید (1391). کاربرد سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) تحلیل الگوی استقراری: مطالعه موردی: محوطه‌‌های دشت درگز از دوره نوسنگی IV تا پایان عصر آهن. مجله پژوهشهای باستان‌‌شناسی ایران، 2(2)، 24-7.

Aldenderfer, M., & Maschner, H. D. G. (Eds.). (1996). Anthropology, space, and geographic information systems. Oxford: Oxford University Press.  

Aldrich, J. H., & Nelson, F. D. (1984). Linear probability, logit, and probit models. Sage University Papers on Quantitative Applications in the Social Sciences, Beverly Hills: Sage.

Binford, L. R. (1962). Archaeology as anthropology. American antiquity, 28(2), 217-225.

Binford, L. R. (1968). Some comments on historical versus processual archaeology. Southwestern Journal of Anthropology, 24(3), 267-275.  doi: 10.1086/soutjanth.24.3.3629348

Burrough, P. A. (1996). Principles of geographic information systems for land resources assessment. Oxford: Clarendon Press.

Carr, C. (1985). Introductory remarks on regional analysis. In: C. Carr, (Ed.). For Concordance in Archaeological Analysis: Bridging Data Structure, Quantitative Technique, and Theory (pp. 114–127), Kansas City: Westport Publishers.

Chrisman, N. (1997). Exploring geographic information systems. New York: John Wiley & Sons

Christaller, W. (1966). Central places in Germany. New York: St. Martin’s Press.

Craig, N. M. (2002). Recording large-scale archaeological excavations with GIS. ArcNews, Reterived from  http://www.esri.com/news/arcnews/spring02articles/recordinglarge.html.

Davis, F. W. (1990). Information analysis if a spatial databace for ecological land classification. Photogrammetric Engineeiring and Remot Sensing, 56(5), 602-613.

De Gouvenian, R. (1995). Using of GIS for sensitive plant species conservation in landuse planning. The Environ Professional, 17(1), 27-33.

Earle, T. K.. (1976). A nearest neighbor analysis of two formative settlement systems. In: K. Flannery, (Ed.). The Early Mesoamerican Village, New York: Academic Press.

Flannery, K. V. (1976). The early Mesoamerican Village. New York: Academic Press.

George, A. (2007). Babylonian and Assyrian: A history of Akkadian. In: J. N. Postgate, (Ed.). Languages of Iraq, Ancient and Modern (pp. 31-71), London: British School of Archaeology in Iraq.

Grattan, J., & Torrence, R. (2007). Living under the shadow, the cultural impacts of volcanic eruptions. New York: Left Coast Press.

Hodder, I. (1999). The archaeological process, an introduction. Oxford: Blackwell Books.

Hodder, I. R., & Orton, C. (1976). Spatial analysis in archaeology. Cambridge University Press.

Hunt, E. D. (1992). Upgrading site-catchment analysis with the use of GIS: Investigating the settlement patterns of horticulturalists. World Archaeology, 24, 283-309. doi: 10.1080/00438243.1992.9980208

Johnson, G. A. (1977). Aspects of regional analysis in archaeology. Annual Review of Anthropology, 6, 479-508. doi: 10.1146/annurev.an.06.100177.002403

Katsianis, M., & Tsipidis, S. (2005). Trends and problems in archaeological GIS applications. In D. Triantis, D. & Vallianatos, F. (eds) Proceedings of the 2005 WSEAS International Conference on Engineering Education, (Conference Session: Educational & Instructional Tools in History & Archaeology), Vouliagmeni, Athens, Greece, 8-10/7/2005

Kohler, T. A. (1988). Predictive locational modeling: History and current practice. In: W. J. Judge, & L. Sebastian, (Eds.). Quantifying the Present and Predicting the Past: Theory, Method, and Application of Archaeological Predictive Modeling (pp. 19–59), US Department of the Interior, Bureau of Land Management Service Center, Denver, CO.    

Kohler, T. A., & Parker, S. C. (1986). Predictive models for archaeological resource location. Advances in Archaeological Method and Theory, 9, 397-452.

Kohler, T. A., & Parker, S. C. (1986). Predictive models for archaeological resource location. In M. B. Schiffer (Ed.), Advances in archaeological method and theory (Vol. 9, pp. 397-452). New York: Academic Press.

Liu, L. X., Chen, Y., Lee, H., Wright, A., & Rosen, A., (2002). Settlement patterns and development of social complexity in the yiluo region, North China. Journal of Field Archaeology, 29(1–2), 75–100.

Märker, M., & Heydari-Guran, S. (2009). Application of datamining technologies to predict paleolithic site locations in the Zagros Mountains of Iran. Computer Applications to Archaeology, 22-26.  

Maschner, H. D. G. (1996b). The politics of settlement choice on the Northwest Coast: Cognition, GIS and Coastal landscapes. In: Anthropology, Space, and Geographic Information Systems, Oxford: Oxford University Press.

Maschner, H. D. G. (Ed.). (1996a). New methods, old problems: Geographic information systems in modern archaeological research (Occasional paper No. 23). Carbondale: Centers for Archaeological Investigations.

Mellaart, J. (1967). ÇatalHüyük: A neolithic town in anatolia. London: Thames and Hudson.

Moyes, H., & Jaime, J. A. (2002). Spatial analysis of an ancient Cave Site. ArcUser, October-December Issue.

Plaza, D. M. (2013). A model for transferring legacy datasets to living documents: A case study using a GIS geodatabase for archiving. Published by Society of American Archivists, November 2013.

Rosenfeld, A. (1968). Automated picture interpretation. In: G. A. Stewart, (Ed.). Conference proceedings on Land Evaluation (pp. 187-199), Macmillan of Aust.

Steward, J. H. (1929). Diffusion and independent invention: A critique of logic. Americanist Culture History, 31, 491-495. doi: 10.1525/aa.1929.31.3.02a00070  

Steward, J. H. (1955). Theory of culture change: The methodology of multilinear evolution. Urbana: University of Illinois Press. 

Torres, J. M. (2005). Deconstructing the polity: Communities and social landscapes of the ceramic age peoples of South Central Puerto Rico. In: P. E. Siegel, (Ed.). Ancient Borinquen: Archaeology and Ethnohistory of Native Puerto Rico (pp. 202-229), Tuscaloosa: University of Alabama Press.

Varien, M. D. (1999). Sedentism and mobility in a social landscape. Tuscon: University of Arizona Press.

Weber, A. (1929). Theory of the location of industries. Chicago, Ill., The University of Chicago Press.

Wheatley, D., & Gillings, M. (2002). Spatial technology and archaeology: The archaeological applications of GIS.  London and New York: Taylor & Francis.

Willey, G. R. (1953). Prehistoric settlement patterns in the Viru Valley, Peru. Bureau of American Ethnology Bulletin 155, Washington, D.C.