نوع مقاله: مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسنده

استاد جغرافیا، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

چکیده

ایران در بین کشورهای توسعه‌نیافته از طولانی‌ترین تاریخ برنامه‌ریزی توسعه برخوردار است اما همچنان در گروه کشورهای درحال‌توسعه قرار دارد. هیچ یک از برنامه‌های توسعه، قبل و بعد از انقلاب، به اهداف اقتصادی خود دست نیافته است. اکنون، کشور نه‌تنها جایگاه نسبی مناسبی از نظر سطح توسعه در جهان ندارد بلکه در مواردی نیز شاهد سیر قهقرایی بوده است. هدف این مقاله، آن است که دستاوردهای اقتصادی برنامه‌های 70 ساله توسعه ایران را مورد واکای قرار دهد و عوامل مؤثرآن را از منظر سازه‌های ذهنی تحلیل کند. داده‌های مورد نیاز تحقیق از طریق اسنادی و مصاحبه با نخبگان برنامه‌ریزی توسعه جمع‌آوری شده است. داده‌های جمع‌آوری‌شده از طریق گراندد تئوری و استدلال استقرایی مورد تجزیه‌و‌تحلیل قرار گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که اهداف اقتصای برنامه‌های توسعه بعد از 70سال تحقق‌نیافته است. زیرا برنامه‌ها مبتنی بر بنیان نظری محکم و منطبق بر شرایط کشور نبوده است. بنابراین، مشارکت داوطلبانه مردمی به‌دلیل نبود ساختار دموکراتیک تأمین نشده است؛ کار از اهمیت لازم برخوردار نبوده است؛ باوجود وزن کم اقتصادی ایران در جهان، در این کشور سهم بالایی از سیاست‌های جهان تعقیب می‌شود؛ به نقش تأمین فضای با ثبات طبیعی، اقتصادی و اجتماعی در گسترش تولید، اهمیتی داده نمی‌شود؛ و به اقتصاد به‌مثابه کل ارگانیک توجهی مبذول نمی‌شود. درنتیجه، سازه‌های ذهنی، نقش مهمی در عدم‌تحقق برنامه‌های توسعه در ایران ایفاء می‌کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

افراخته، حسن(1394). رویکردهای برنامه‌ریزی روستایی ایران از منظر بومیسازی. تهران: انتشارات دانشگاه خوارزمی.

بازمحمدی، حسین؛ چشمی، اکبر (1385). اندازهٔ دولت در اقتصاد ایران. مجموعه پژوهش‌های اقتصادی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، شماره 29.

بهشتی دهکردی، علی؛ محمدخانی طبسی، مصطفی (1395). عملکرد شاخص‌های عمدهٔ کلان اقتصادی در برنامه‌های چهارم و پنجم. مجله جامعه و اقتصاد، 29، 60-11.

جمالی، حسین؛ ذوالفقاری، وحید (1394). اقتصاد سیاسی توسعه و دموکراسی در برزیل ( 2011- 1960). فصلنامه مطالعات بین رشته‌ای در علوم انسانی، 7(4)، 104-73. doi: 10.24200/ISIH.2015.205

جنت، محمد صادق (28 آذر  1385). ارزیابی برنامه‌های توسعه اقتصادی در ایران (بخش سوم). روزنامه دنیای اقتصاد، شماره 1156. برگرفته از https://donya-e-eqtesad.com

جنت، محمدصادق (27 شهریور 1389). دلایل پیدایش و فرایند تحول برنامه‌ریزی اقتصادی. روزنامه دنیای اقتصاد، برگرفته از https://www.magiran.com/article/2152409

حسینی‌نژاد، سیدمرتضی؛ اقتصادیان، محمدرضا (1385). ارزیابی عملکرد برنامه‌های توسعه در مورد کاهش فقر با استفاده از روش سلطه تصادفی. فصلنامه سیاست‌ها و پژوهش‌های اقتصادی، 13(36)، 59-33.

حیدری، اکبر (1385). تحلیلی بر رشد مقالات ایران در مجلات تحت پوشش ‌ای .اس.آی؛ چه باید کرد؟. مجله پژوهشگران، 3(8و9)،4-11.

خلعتبری، فیروزه ( 15 دی1396). سیاست‌های فقرزدایی. سخنرانی در کنفرانی ملی نشست فقرزدایی. تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.

ذاکری، ناصر(29 آذر 1397). اقتصاد ایران و آفت سیاست‌زدگی. تهران: مؤسسه مطالعات دین و اقتصاد.

رزاقی، ابراهیم (1367). اقتصاد ایران. تهران: نشرنی.

زالی، نادر (1391). آسیب‌شناسی برنامه‌ریزی در ایران با پیشنهاد ماموریت محوری در سیاستگذاری‌های توسعه. فصلنامه برنامه‌ریزی منطقه‌ای، 4(6)، 89-81.

سجادی، حمید (1396). فراترکیب نقاط ضعف و تسهیل‌کننده‌های برنامه‌های توسعه ملی. فصلنامه دولت‌پژوهی، 3(10)، 108- 65.  doi: 10.22054/TSSQ.2017.14044.130

سریع‌القلم، محمود (1395). عقلانیت و توسعهیافتگی ایران (چاپ یازدهم). تهران: نشر فرزان‌روز.

شاکری، عباس (۱۳۹۵). مقدمه‌ای بر اقتصاد ایران. تهران: انتشارات رافع.

شقاقی‌شهری، وحید (1397). ارزیابی برنامه‌های پنج‌ساله  توسعهٔ کشور از منظر تحقق اهداف اقتصادی سند چشم‌انداز. فصلنامه مجلس و راهبرد، 25(94)، 137-109.

طالب، مهدی؛ عنبری، موسی (1385). دلایل ناکامی نظام برنامه‌ریزی توسعه در ایران عصر پهلوی دوم. نامه علوم اجتماعی، 4(27)، 202-181.

عرب‌مازار، عباس؛ نورمحمدی، خسرو (1395). تحلیل انتقادی هدف‌های اقتصادی برنامه‌های توسعه در ایران (قبل و بعد از انقلاب). مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، 5(1)، 42-19. doi: 10.22059/jisr.2016.58374

عیسوی، چارلز (1362). تاریخ اقتصادی ایران (مترجم: یعقوب آژند). تهران: نشر گستره.

غفاری، غلامرضا (1395). پویایی‌شناسی برنامه‌های توسعه در ایران بعد از انقلاب اسلامی. فصلنامه مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، 5(1)، 18-1. doi: 10.22059/JISR.2016.58373

غفاری، مسعود؛ ایگدر، افسانه (1396). دولت توسعه‌گرا؛ پیش‌نیاز تحقق حکمرانی خوب. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 10(1)، 124-103.  doi: 10.22631/isih.2018.2604.3000

کوهن، توماس (1369). ساختار انقلاب‌های علمی(مترجم: احمد آرام). تهران: انتشارات سروش.

لاکست، ایو ( 1347). جغرافیای کم رشدی (مترجم: سیروس سهامی). مشهد: انتشارات توس.

مالجو، محمد (1385). کوچک‌سازی دولت در اقتصاد ایران: منطق حقیقت یا خطابه قدرت. گفتگو، 1، 45-24.

متوسلی، محمود؛ شهدی احمد، محمود؛ نیکو نسبتی، علی (1389). غفلت از نهادها، دلایل و اثرات آن بر مطالعات بین رشته‌ای در اقتصاد. فصلنامه مطالعات بین رشته‌ای در علوم انسانی، 2(3)، 159-141. doi: 10.7508/isih.2010.07.006

مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی(1396). اقتصاد ایران در سال1396. تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس.

مک لئود، تاس. اچ (1376). برنامه‌ریزی ملی در ایران (مترجم: علی‌اعظم محمد بیگی)، تهران: نشر نی.

مؤمنی، فرشاد (1396الف). الزامات نهادی تولید محوری و اشتغال مولد، سخنرانی، 24 فروردین1396، تهران: مؤسسه مطالعات دین و اقتصاد.

مؤمنی، فرشاد (1397 الف). ارزیابی دستاوردها و هزینه‌های طرح سلامت، سخنرانی در 27 آبان 1397، تهران: موسسه دین و اقتصاد.

مؤمنی، فرشاد (1397ب). اقتصاد ایران و آفت سیاست زدگی،  سخنرانی در 29آذر 1397، تهران: مؤسسه مطالعات دین و اقتصاد.

مؤمنی، فرشاد(1374). کالبد شکافی یک برنامه توسعه. تهران: موسسه تحقیقات اقتصادی دانشگاه تربیت مدرس.

مؤمنی، فرشاد(1396ب). عدالت اجتماعی، آزادی و توسعه در ایران امروز. تهران: نقش و نگار.

مؤمنی، فرشاد؛ و نایب، سعید (1395). تحولات تکنولوژی و آینده توسعه در ایران. تهران: انتشارات نهادگرا.

ناظمی، امیر؛ قدیری، روح‌اله (1385). آینده‌نگری از مفهوم تا اجرا .  تهران: وزارت صنایع و معادن.

نورث، داگلاس. سی (1396). فهم فرایند تحول اقتصادی (مترجم: میرسعید مهاجرانی، و زهرا فرضی‌زاده)، تهران: نشر نهاد گرا.

نورث، داگلاس.سی؛ والین ،جان جوزوف؛ استیون، ب. ؛و  وینگاست، باری آر( ۱۳۹5). سیاست، اقتصاد و مسائل توسعه در سایه خشونت (مترجم: محسن میردامادی و محمدحسین نعیمی‌پور؛ چاپ اول). تهران: نشر روزنه.

نیکونسبتی، علی (1395). بررسی دلایل شکست برنامه‌های توسعه در ایران، یک تحلیل نهادی. فصلنامه جامعه و اقتصاد، 8 (30)، 195-179.

واعظ مهدوی، محمدرضا (1396). ارزیابی سیاست‌های فقرزدایی، سخنرانی، چهارم آبان 1396، تهران: مؤسسه دین و اقتصاد.

Acemoglu, D., Johnson. S. & Robinson, J. A. (2005). Institution as the Fundamental cause of long run growth. Working paper series, Retrieved from https://www.nber.org/papers/w10481.pdf

Allan, G. (2003). A critique of using grounded theory as a research method. Electronic Journal of Business Research Methods, 2(1), 1-10.

Meier, G.M. (2005). Biography of subject: An evolution of development economics. UK: Oxford University Press.

North, D. C. (1994). Economic performance through time. The American Economic Review, (84)3, 359-368.

North, D. C. (2000). The new institutional economics and third world development. London and New York: Routledge.

World Bank (2005). Economic growth in the 1990s learning from a decade of reform. Washington, DC: The World Bank.