فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی

چکیده دیپلماسی اساساً به روابط و تعاملات ارتباطی مرتبط است و این امر از اولین زیست‌بوم انسان اجتماعی قابل ردیابی است. چالش‌های پیچیده در کنار تغییرات بنیادین در ماهیت روابط بین‌الملل، اقتصاد و تکنولوژی با عاملیت علم و فناوری موجب گسترش نوعی از تعاملات و ارتباطات علم‌پایه شده که از آن به دیپلماسی علمی یاد می‌شود. در این مقاله، با درک الگواره و اهمیت دیپلماسی علمی به‌عنوان پژوهشی میان‌رشته‌ای، تبیینی از رویکرد نظری انجمن سلطنتی بریتانیا و انجمن امریکایی برای پیشرفت علم در قالب سه رکن «علم در دیپلماسی»، «علم برای دیپلماسی» و «دیپلماسی برای علم» با ملاحظاتی نظری ارائه می‌شود. عدم وضوح ارکان سه‌گانه، ظهور و افزایش نقش تعداد زیادی از بازیگران ملی و شرکت‌های چندملیتی و غول‌های فناوری، همچنین توسعه و پیشرفت قابل‌توجه و حیاتی در حوزه هوش مصنوعی (AI) خارج از کنترل دولت‌های ملی و سازمان‌های بین‌المللی و موارد مشابه دیگر، اساساً در این رویکرد نظری و سه‌گانه آن، در نظر گرفته نشده‌اند. تبیین دیپلماسی علمی در عصر پیچیده و دارای اختلال در حوزه‌های گوناگون، در این مقاله نشان می‌دهد، این رویکرد نظری و رویکردهای مکمل نظری دیگر همچون رویکرد نظری گلوکمن و همکاران، فاقد تبیین جدی در حوزه مأموریت‌های ذکر شده و نیازمند اصلاح رویکردی و تبیینی هستند. برای کمک به تبیین هر چه بیشتر ملاحظات نظری دیپلماسی علمی، دلایل و اهداف آن با استناد به مطالعات کتابخانه‌ای با رویکردی توصیفی مورد بررسی قرار می‌گیرند.

چکیده مطابق با نظریه پیچیدگی در جهان شبکه‌ای و به‌هم پیوسته کنونی پیشران‌های متعددی در سیاستگذاری در توسعه علم و فنّاوری تأثیرگذارند. فهم روابط و چگونگی تأثیرگذاری این پیشران‌ها مستلزم به‌کارگیری رویکردی میان‌رشته‌ای است. بنابر این رویکرد، در این مقاله موضوع توسعه علم و فنّاوری در حوزه سیاستگذاری در فضای تعاملات سیاسی بین‌المللی بررسی می‌شود. دستیابی به جایگاه نخست علم و فنّاوری در منطقه جنوب غرب آسیا و نیز دستیابی به جایگاهی شایسته در جهان، نیازمند شناخت میان‌رشته‌ایِ کارکردها و تعامل میان کنشگران حوزه علم و فنّاوری از یکسو، و نظام دیپلماسی از سوی دیگر است. بر همین اساس، هدف اصلی این مقاله تبیین چگونگی تأثیرگذاری تعاملات سیاسی بین‌المللی و نظام دیپلماسی بر سیاست‌های مرتبط با توسعه علم و فنّاوری در جمهوری اسلامی ایران است. اتخاذ راهبرد تعامل هوشمندانه مبتنی بر دیپلماسی فعال برای حضور در نظام شبکه‌ای بین‌الملل راه دستیابی به توسعه است. راهبرد دیگر، ارتقای سطح توانمندی‌های علمی و فنّاورانه برای حفظ این حضور، در کنار گسترش تعاملات با سایر کنشگران نظام بین‌الملل با هدف تبدیل شدن به یکی از گره‌های اثرگذار در نظام جهانی شبکه‌ای است. مجموعه این راهبردها باعث می‌شود قدرت‌های بزرگ نتوانند برای حذف ایران از نظام شبکه‌ای اجماع کنند. از حیث مفهومی رویکرد حاکم بر مطالعه میان‌رشته‌ای و چارچوب نظری مورد استفاده مبتنی بر نظریه جامعه شبکه‌ای مانوئل کاستلز است. همزمان از نظریات جهانی شدن و نظام جهانی والرستین نیز استفاده شده است. روش گردآوری داده‌ها مطالعه کتابخانه­ ای و بررسی اسنادی است.