فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی

واکاوی تطورسازه توانمندسازی در ایران با رویکرد میان‌رشته‌ای

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

علی شیرین 1
لطف اله فروزنده 2
حسن دانایی فرد 3
احمد علی خائف الهی 2

1 دانشجوی دکترای مدیریت دولتی، دانشکده مدیریت و اقتصاد، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

2 دانشیار مدیریت دولتی، دانشکده مدیریت و اقتصاد، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

3 استاد مدیریت دولتی، دانشکده مدیریت و اقتصاد، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

https://doi.org/10.22631/isih.2017.2365.2813
چکیده
برساخت یا سازه توانمندسازی به‌معنای «قدرت دادن» و «تواناسازی» بارها در رشته‌های مختلف به‌عنوان یک سازه میان‌رشته‌ای بررسی شده است. معنای این سازه در ابتدای رخداد تحول در دو رشته دین‌شناسی و جامعه‌شناسی به سهم‌بندی یا به‌اشتراک‌گذاری قدرت مربوط می‌شد. در سال‌های بعد که سازه توانمندسازی در رشته‌های آموزش و پرورش، روان‌شناسی، و مددکاری اجتماعی مطرح شد، هدف غایی از طرح آن، افزایش رفاه انسان بود و در حوزه مدیریت، به پیوند توانمندسازی با بهره‌وری توجه شد. هدف این مقاله، واکاوی تطور سازه توانمندسازی بین رشته‌های حوزه علوم تجربی، انسانی، و اجتماعی در ایران است؛ بنابراین، با استفاده از روش پژوهش کیفی تحلیل محتوا، داده‌های موردنیاز از 250 مقاله در سامانه مجله‌های علمی کشور در رشته‌های مختلف جمع‌‌آوری و با‌‌ استفاده از نرم‌افزار اس‌پی‌اس‌اس23 و تکنیک‌های آماری کروسکال والیس، تحلیل خوشه‌ای و کای‌دو تحلیل شد. نتایج به‌دست‌آمده نشان می‌دهد که این سازه در رشته‌های مدیریت بیشتر بر ارتقای بهره‌وری نیروی انسانی، و در رشته‌های دیگر، بر ارتقای رفاه انسان و سهم‌بندی قدرت متمرکز بوده است. علاوه‌بر این، در ایران سعی شده است، مقوله تعالی انسان با رویکرد اسلامی ایرانی الگو‌سازی شود. پیشنهاد می‌شود برای درک درست سازه توانمندسازی و طراحی الگوی جامع، با نگاه میان‌رشته‌ای به رویکرد روان‌شناختی یا رویکرد ساختاری و یا ترکیبی از آن‌ها توجه شود.

کلیدواژه‌ها

توانمندسازی
سازه میان‌رشته‌ای
بهره‌وری منابع انسانی
رفاه انسان
اشتراک قدرت
موضوعات
قرآن کریم (مترجم: الهی قمشه‌ایی).
احمدوند، علی‌محمد؛ احمدی مقدم، اسماعیل؛ و بختیاری حسن (1388). طراحی الگوی توانمندسازی فرماندهان و مدیران ناجا. فصلنامه پژوهش‌های مدیریت انتظامی، 4(2)، 160-139.
ابطحی، معصومه‌السادات (1390). بررسی جایگاه توانمندسازی شغلی در برنامه درسی دوره متوسطه حرفه‌ای دانش‌آموزان آهسته‌گام آموزش‌پذیر. فصلنامه رهیافتی نو در مدیریت آموزشی، 2(1)، 166-135.
الحانی، فاطمه (1382). طراحی و ارزشیابی توانمندسازی خانواده محور در پیشگیری از کم خونی فقر آهن (رساله دکتری). دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
بازرگان، عباس؛ سرمد، زهره؛ و حجازی، الهه (1386). روش‌های تحقیق در علوم رفتاری. تهران: نشر آگه.
پیری، عیسی؛ زالی، نادر؛ و تقیلو، علی‌اکبر (1391). امکان‌سنجی بکارگیری رهیافت‌های توانمندسازی در ساماندهی سکونتگاه‌های غیررسمی ناحیه گلشهر مشهد. فصلنامه مطالعات و پژوهش‌های شهری و منطقه‌ای، 3(12)، 134-119.
پسران قادر، مجید (1391).تبیین راهکارهای توانمندسازی منابع انسانی. گزارش پژوهشی کارگروه توانمندسازی مرکز آموزش مدیریت دولتی.
تقوایی، مسعود؛ حسینی‌خواه، حسین؛ و علیزاده اصل، جبار (1394). استراتژی توسعه شهری با تاکید بر توانمندسازی محلات شهری مطالعه موردی: محله اکبرآباد یزد. فصلنامه آمایش جغرافیایی فضا، 5(15)، 148-129.
حیدری ساربان، وکیل (1391). توانمندسازی گامی اساسی در جهت نیل به توسعه روستایی (مطالعه موردی: شهرستان مشگین‌شهر). فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، 27(3)، 188-168.
خیبر، نسرین؛ نیکپور، صغری؛ حاجی کاظمی، افتخار‌السادات؛ حقانی، حمید؛ و دستورپور، مریم (1393). بررسی تأثیربحث گروهی بر توانمندی مبتلایان به پرفشاری خون مراجعه‌کننده به دو مرکز بهداشتی‌ـ‌درمانی شهر تهران در سال 1390. مجله حکیم سیداسماعیل جرجانی، 1(2)،  39-33.
درخشیده، حامد؛ انصاری، محمد اسماعیل (1393). بررسی تأثیرشایستگی مدیریتی و تعهد مدیریت در برابر توانمندسازی کارکنان با عملکرد شغلی آنان؛ مورد مطالعه، کارکنان بانک. فصلنامه فرایند مدیریت و توسعه، 27(1)، 114-73.
رضوی؛ نیلوفر(1390). ضرورت و مبانی مشارکت کودکان در توانمندسازی جوامع روستایی. فصلنامه مسکن و محیط، 30(133)، 38-29.
سیدنعمت‌اله روشن؛ فاطمه‌السادات؛ ناوی‌پور، حسن؛ و الحانی، فاطمه (1393). تأثیرالگوی توانمندسازی خانواده‌محور بر کیفیت زندگی دختران نوجوان. فصلنامه یافته، 16(4)، 99-88.
ستاری، بهزاد (1385). بررسی وضعیت اجتماعی و سلامت سالمندان روستایی با رویکرد طرح توانمندسازی روستایی. فصلنامه سالمند، 1(2)،139-132.
شاهبداغی، زهرا؛ و برهانی، فریبا (1391). تأثیربرنامه توانمندسازی بر میزان هموگلوبین گلیکوزیله بیماران مبتلا به دیابت نوع دو.  فصلنامه پرستاری داخلی‌ـ‌جراحی، 1(2)، 30-24
.
طل، آذر؛ اعظم، کمال؛ اسمعیل شهمیرزادی، سیما؛ شجاعی‌زاده، داود؛ محبی، بهرام؛ اصفیاء، ابوالقاسم؛ و رضاخانی، حامد (1391).  بررسی ارتباط بین توانمندی به‌منظور کنترل دیابت با اتخاذ رفتارهای خودمدیریتی و عوامل مؤثر بر آن در بیماران دیابتی نوع 2. مجله علوم پزشکی رازی، 19(98)، 18-11.
کشاورز محمدی، نسترن؛ بحرینی، فرح؛ و دژپسند، صفورا (1393).  برنامه‌های ارتقاء سلامت اجتماع محور سی ساله اخیر در ایران: نوع‌شناسی مداخلات. مجله دانشکده بهداشت و انستیتو تحقیقات بهداشتی، 12(4)، 11-1.  
کریمی، محمود؛ امین شکروی، فرخنده؛ ضاربان، ایرج؛ کوهپایه‌زاده، جلیل؛ برادران، حمید؛ و خوشدل، علیرضا (1393). بررسی میزان تأثیرآموزش براساس الگوی توانمندسازی فردی بر کیفیت زندگی زنان یائسه زرندیه. یافته، 16(2)، 90-80.
کریمی، محمود (1390). تأثیرمداخله آموزشی مدون بر اساس الگوی توانمندسازی فردی بر رفتارهای ارتقادهنده سلامت در دوران یائسگی. دو ماهنامه دانشور پزشکی، 18(94)، 80-73.
کتابی، محمود؛ یزدخواستی، بهجت؛ و فرخی راستایی، زهرا (1384).  پیش‌شرط‌ها و موانع توانمندسازی زنان: مطالعه موردی زنان شهر اصفهان. مجله پژوهشی علوم انسانی دانشگاه اصفهان، 19(2)، 20-1.
کتابی، محمود؛ یزدخواستی، بهجت؛ و فرخی راستایی، زهرا (1382). توانمندسازی زنان برای مشارکت در توسعه. فصلنامه زن در توسعه و سیاست، 1(7)، 30-5.
فال سلیمان، محمود؛ صادقی، حجت‌اله؛ و موحدی‌پور، معصومه (1391). تحلیلی بر نقش پروژه ترسیب کربن در توانمندسازی زنان روستایی؛ مطالعه موردی حسین‌آباد غیناب، شهرستان سربیشه. فصلنامه برنامه‌ریزی منطقه‌ای، 2(8)، 27-13.
فراهانی، محمدتقی؛ و خانی‌پور، حمید (1395) نقش روان‌شناسی در ایجاد پیوند بین رشته‌های علوم انسانی برای توسعه مؤسسه‌های میان‌رشته‌ای. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 8(4)، 193-173. doi: 10.22035/isih.2016.239
فنی، زهره؛ و صادقی، یداالله (1388). توانمندسازی حاشیه‌نشینان در فرآیند بهسازی و نوسازی بافت فرسوده شهری؛ مطالعه‌ موردی اسلام‌آباد، منطقه 2 شهرداری تهران. فصلنامه آمایش محیط، 2(7)، 73-57.
فنی، زهره؛ و فرج‌زاده، مژگان (1393). توانمندسازی شغلی زنان و توسعه پایدار شهری (مطالعه موردی: زنان شاغل؛ منطقه 18 شهر تهران). مجله جغرافیا و توسعه فضای شهری، 1(1)، 102-91. doi: 10.22067/gusd.v1i1.21602
قاسمی، علی‌اصغر؛ و امامی میبدی، راضیه (1394). نقش و جایگاه مطالعات میان‌رشته‌ای در رشد و توسعه علوم انسانی در کشور. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 7(4)، 16-1.doi: 10.7508/isih.2015028.001
قطبی، طاهره؛ مداح، سادات سیدباقر؛ دالوندی، اصغر؛ ارسلانی، نرگس؛ و فرضی، مرجان (1392). بررسی تأثیرآموزش رفتارهای خودمراقبتی مبتنی بر الگوی توانمندسازی خانواده‌محور در دیابت نوع 2. پرستاری و مامایی، 23(83)، 67-43.
لطیفی، سمیه؛ سعدی، حشمت اله؛ و شعبانعلی فمی، حسین (1393). ارزیابی نقش تعاونی‌های فرش دستباف روستایی در توانمندسازی زنان قالیباف: مطالعه موردی: استان همدان. مجله جغرافیا و توسعه، 12(37)، 132-119.
لطفی، کورش؛ و ماجدی، حمید (1388). چالش‌ها و تنگناهای موجود در توانمندسازی سکونتگاه‌‌های غیر رسمی شهری و ارائه راهکار مناسب جهت اجرایی نمودن طرح‌های توانمندسازی. فصلنامه علوم و تکنولوژی محیط زیست، 43، 624-617.
لطفی، کورش؛ و ماجدی، حمید (1388). بررسی میزان تمایل ساکنان سکونتگاه‌های غیر رسمی کلان‌شهر اهواز به مشارکت در طرح‌های توانمندسازی. فصلنامه علوم و تکنولوژی محیط زیست، 11(3)، 324-317.
محمودی‌راد، غلامحسین؛ محلی، فاطمه؛ و الحانی، فاطمه (1392). بررسی تأثیرالگوی توانمندسازی خانواده‌محور بر سبک زندگی بیماران مبتلا به پرفشاری خون. فصلنامه پرستاری داخلی‌ـ‌جراحی، 2(4و3)، 136-128.
مطهری، مرتضی (1381). انسان کامل. تهران: انتشارات مطهر.
مهرابی، امیرحمزه؛ خنیفر، حسین؛ امیری، علی‌نقی؛ زارعی متین، حسن؛ و جندقی، غلامرضا (1390). معرفی روش‌شناسی نظریه داده‌بنیاد برای تحقیقات اسلامی؛ ارائه یک نمونه. نشریه مدیریت فرهنگ سازمانی، 9(23)، 30-5.
مشکینی، ابوالفضل؛ سجادی، ژیلا؛ دین‌دوست، جواد؛ و تفکری، اکرم (1390). ساماندهی سکونتگاه‌های غیررسمی با شیوه توانمندسازی (نمونه موردی باقرشهر‌ـ‌محله باباجعفری). فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، 26(3)، 148-123.
مهران، گلناز (1385). بررسی روند تواناسازی دختران و زنان در نظام آموزشی ایران. فصلنامه تعلیم و تربیت، 22(3)، 92-59.
مؤمنی، فرشاد؛ و امینی میلانی، مینو (1390). توانمندی و توسعه پایدار در برنامه سوم و چهارم توسعه ایران با رویکرد آمارتیاسن. فصلنامه رفاه اجتماعی، 11(42)، 66-37.
نیکنامی، مهرداد؛ بندرز، زینب؛ و ثمری، داود (1391). عوامل اقتصادی مؤثر بر توانمندسازی اعضای تعاونی‏های روستایی زنان استان ایلام. فصلنامه تعاون و کشاورزی، 23(11)، 59-41.
نعامی، عبدالزهرا؛ ارشدی، نسرین؛ و غفوری ورنوسفادرانی، محمدرضا (1388). رابطه جوّ روان‌شناختی ادراک‌شده سازمانی با کنترل شغلی در کارکنان کارخانه صنعتی اِسنوا در اصفهان. مجله تحقیقات علوم رفتاری، 7(2)، 130-119.
Ala, M. (1997). Keys to success in today's business environment. Business Forum, 22(1), 24-28.
Bandura, A. (1989). Human agency in social cognitive theory. American Psychologist, 44(9), 1175-1184. doi: 10.1037/0003-066X.44.9.1175
Baritz, l. (1960). The servant of power: A history of the use of social science in American industry. New York: John Wiley.   doi: 10.1037/11283-000
 Bartunek, J. M., & Spreitzer, G. M. (2006). The interdisipnary career of a popular constract used in management empowerment in the late 20th century. Journal of Managment Inquiry, 15(3), 255-273.
Bowen, D. E., & Lawer, E. E. (1992). The empowerment of service workers: What, why, how, and when. Sloan Management Review, 33(3), 31-39. 
Brief, A. P. (2000). Still servants of power. Journal of Management Inquiry, 9, 342-351. 
Chen, C. C., Yan Zhang, A., & Wang, H. (2014). Enhancing the effects of power sharing on psychological empowerment: The roles of management control and power distance orientation. Management and Organization Review, 10(1), 135-156. doi: 10.1111/more.12032
Cronbach, l. J., & Meehl, P. E. (1955). Construct validity in psychological tests. Psychological Bulletin, 52, 281-302. https://marces.org/EDMS623/Cronbach%20LJ%20&%20Meehl
Czarniawaska, B., & Joerges, B. (1996). Travels of ideas: Organizational change as translation. In B. Czerniawaska, & G. Sevon, (Eds.) (pp.13-48), Berlin, Germany: Walter de Gruyter.
Daniels, B. E. (1996). State libraries: Architects for the information highway. Internet Research, 6(4), 33-36. doi: 10.1108/10662249610152285
Dooley, L., & O'Sullivan, D. (1999). Decision support system for the management of systems change. Technovation, 19(8), 483-494. doi: 10.1016/S0166-4972(99)00023-1
Fernandez, S., & Moldogaziev, T. (2011). Empowering public sector employees to improve performance: Does it work?. The American Review of Public Administration,Originally Published online 18 August 2010. doi: 10.1177/0275074009355943
Freire, P., & Faundez, A. (1989). Learning to question: A pedagogy of liberation. New York: Continuum Publishing.
Giroux, H., & Taylor, J. R. (2002). The justification of knowledge: Tracking the translations of quality. Management Learning, 23, 497-517. doi: 10.1177/1350507602334006
Hegar, R., & Hunzeker, J. M. (1988). Moving toward empowerment-based practice in public child welfare. Social Work, 33(6), 499-502. doi: 10.1093/sw/33.6.499
Hirsch, P. M., & Levin, D. Z. (1999). The rise and fall of organizational effectiveness: Acautionary tale. Organization Science, 10, 199-212. doi: 10.1287/orsc.10.2.199
Holpp, L. (1995). If empowerment is so good, why does it hurt?. Trianing, 32(3), 52-57.
Huffman, E. S. (1998). Authentic rubrics. Art Education, 51(1), 64-68.doi: 10.2307/3216187
Hyung Hur, M. (2006). Empowerment in terms of theoretical perspectives: Exploring a typology of the process and components across disciplines. Journal of Community Psychology, 34(5), 523-540. doi: 10.1002/jcop.20113
Jones, D. L. (2013). Empowering leadership [Electronic book].  http://bookboon.com/en/empowering-leadership-ebook
Kirkman, B. L., & Rosen, B. (2000). Powering up teams. Organizational Dynamics, 28(3), 48-67. doi: 10.1016/S0090-2616(00)88449-1
Knouse, S. B., & Strutton, D. (1996). Molding a total quality sales force through managing empowerment, evaluation and reward and recognition processes. Journal of Marketing Theory and Practice, 4(3), 1-10. doi: 10.1080/10696679.1996.11501730
Lincoln, N. D., Travers, C., Ackers, P., & Wilinson, A. (2002). The meaning of empowerment: The interdisciplinary etyomology of a new management concept. International Journal of Management Reviews, 4(3), 271-290. doi: 10.1111/1468-2370.00087
Ongori, H., & Shunda, J. P. W. (2008). Managing behind the scenes: Employee empowerment. The International Journal of Applied Economics and Finance, 2(2), 84-94. doi: 10.3923/ijaef.2008.84.94
Osigweh, C. A. B. (1989). Concept fallibility in organization science. Academy of Mangment Review, 14(4), 579-594. doi: 10.5465/AMR.1989.4308390
Perlmutter, J., & Monroe, G. (1975). Renewal of educational systems through organizational strategies. Clearing House, 49(3), 125-129.
Reinelt, C. (1994). Fostering empowerment, building community. Human Relations, 47, 685-705. doi: 10.1177/001872679404700606
Robbins, T. L., Crino, M. D., & Fredendall, L. D. (2002). An integrative model of the empowerment process. Human Resource Management Review, 12(3), 419-443. doi: 10.1016/S1053-4822(02)00068-2
Rogers, C. (1970). White ethnics and black empowerment. Christian Century, 87, 1372-1373.
Rovik, K. (2003). The secrets of the winners: Management ideas that flow. In: K. Sahlen Andersson, & l. Engwall, (Eds.). The Expansion of Management Knowledge (pp. 113-144), Stanford, CA: Stanford University Press. doi: 10.1177/1056492606291201
Sahlin Andersson, K., & Engwall, L. (2003). Carriers, flows, and sources of management knowledge. In: K. sahlen Anderson, & L. Engwall, (Eds.). The Expansion of Management Knowledge (pp. 3-32), Stanford, CA: Stanford University Press.
Sarason, S. (1978). An unsuccessful war on powerty?. American psychologist, 33, 831-839.
Schwab, D. P. (1980). Construct validity in organizational behavior. In L. L. Cumming and B. Staw (Eds.). Research in Organizational Behavior, Greenwich, CT: JAI Press.
Spreitzer, G. M. (1995). Psychological empowerment in the workplace: Dimensions, measurement, and validation. Academy of Management Journal, 38(5), 1442-1465.  doi: 10.2307/256865
Spreitzer, G. M., & Doneson, D. (2005). Musings on the past and future of employee empowerment.In: T. Cummings, (Ed.). Handbook of Organizational Development, Thousand Oaks: Sage.
Strawn, C. (1994). Beyond the buzz word: Empowerment in community outreach and education. Journal of Applied Behavioral Science, 30(2), 159-174.  doi: 10.1177/0021886394302002
Sturdy, A. (2004). The adoption of management ideas and practices: Theretical perspectives and possibilities. Management Learning, 35, 155-179. doi: 10.1177/1350507604043023
Van Dyne, L., & LePine, J.A. (1998). Helping and voice extra-role behavior: Evidence of construct and predictive validity. Academy of Management Journal.  41(1), 108-119.
Van Dyne, L., Cummings, L. L., & Parks, J. M. (1995). Extrarole behaviors: In pursuit of construct and definitional clarity (a bridge over muddied waters). Reseach in Organizational Behavior, 17, 215-330.
 
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 24 اسفند 1395
  • تاریخ بازنگری 27 تیر 1396
  • تاریخ پذیرش 06 آبان 1396

صفحه اصلی

هیئت تحریریه

اصول اخلاقی

راهنمای داوران

ارسال مقاله

تماس با ما