فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی

ظهور سوژۀ کودک در دورۀ قاجار: مقدمه‌ای در باب مادیت تاریخ اندیشه‌ها در ایرانِ معاصر

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

رحیم یوسفی اقدم 1
مقصود فراستخواه 2

1 دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی فرهنگی، گروه جامعه‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه علامه‌طباطبایی، تهران، ایران

2 استاد برنامه‌ریزی توسعه آموزش‌عالی، گروه برنامه ریزی آموزش عالی، مؤسسه برنامه ریزی و پژوهش در آموزش عالی، تهران، ایران

https://doi.org/10.22035/isih.2021.4460.4441
چکیده
مقاله حاضر به مطالعه ظهور سوژه کودک در دورۀ قاجار می‍پردازد و از لحاظ نظری، مبتنی بر رویکرد میان‌رشته‌ایِ مطالعات تکنولوژی است. در مواجه با گردآوری داده‌های دست اول، از تکنیک «پارادایم نمایه» یا «اندیشیدن با موردها» (موشکافی جزئیات برون‌متنی) و در تحلیل داده‌ها از تکنیک «اندیشیدن به نحوۀ اندیشیدن» (تحلیل استعاره‌ها) استفاده شده است. پیش­‌نهادۀ (تز) مقاله آن است که در دورۀ قاجار، تکنولوژی عکاسی به‌عنوان مدلی شناختی برای توصیف طفل و نحوۀ اکتساب دانش او قرار گرفته است. طفل به‌عنوان مقوله‌ای منعطف و پذیرنده فهم شده است که دیده‌ها (محسوسات) و شنیده‌های (منقولات) خود را ضبط و یا از آنها تصویربرداری می‌کند. دیدنِ کودک منفعل و از این رو ابژۀ نظارت شده است و قدرت (در معنای باروَر و تولیدکنندۀ سوژه‌ها) از طریق معرفت‌شناسی عکاسانه اِعمال می‌شود. نظارت به معنی مراقبت و کنترل بر تمامی چیزهایی است که طفل در حضور آنها است؛ زیرا حضور و یا «بودن در پیش چیزی» برای اطفال معنای نظری یعنی «تأثیرپذیری» و یا تصویر برداشتن پیدا کرده است. طفل هرچیزی را که در برابرش قرار دارد، چون ماشینِ خودکارِ عکس‌برداری، ثبت و ضبط می‌کند. مقاله ردپایِ  اِعمال قدرت از طریق معرفت‌شناسی عکاسانه را  در مکان‍‌هایی که کودک در آنجا حضور داشته است (خانه، کوچه‌ها، مکتب‌خانه‌ها و مدارس جدید) پیگیری می‌کند.

کلیدواژه‌ها

رویکرد میانرشتهای
مادیت فرهنگ
تکنولوژی عکاسی
ظهور سوژۀ کودک
دورۀ قاجار

موضوعات

اسدآبادی، سیدجمال‍الدین (1379). مجموعه رسائل و مقالات (گردآورنده: سیدهادی خسروشاهی). تهران: انتشارات کلبه شروق.
اعتصام‌الملک، یوسف‍خان (1328). تربیت و تعلیم (تأثیر مدرسه در آداب و اخلاق). بهار، 1(1)، 19-15.
اعلم‌الدوله. (1325). کلید زندگی.تهران: مطبعه پارسیان.
اعلم‍الدوله. (1333). بازی و بازیچه های خطرناک. شکوفه، 3(3)، 4-2.
اعلم‌الدوله. (1338). خردنامۀ جاویدان. تهران: مطبعه مروی، چاپ سنگی.
امین، قاسم (1318). تربیت نسوان (مترجم: میرزا یوسف آشتیانی). تبریز: مطبعه معارف. (تاریخ اصل اثر 1899)
آجودان باشی، مسعود (1313). ترتیب اصلاح مکاتب و تربیت ابنای وطن. ناصری، 1(26)، 3-2.
آجودان‍باشی، مسعود (1314). مقاله در اهمیت تربیت اطفال. ناصری، 3(18)، 5-2.
آدمیت، فریدون (1340). فکر آزادی و مقدمه نهضت مشروطیت. تهران: انتشارات سخن.
آشوری، داریوش (1376). ما و مدرنیت. تهران: انتشارات مؤسسه فرهنگی صراط.
بک‍تبریزی، محمدمهدی (1310). دبستان نوروز، نوروز ماست. حکمت، 13(850)، 8-7.
پاپاریان، گاربد (1333). صنعت عکاسی در: کتاب‌ها و دست‍نوشته های عکاسی دوره قاجاریه (گردآورنده: عباس رحیمی؛ صص 727-784). تهران: نشر فروزان روز.
پرورش، علی‌محمد (1318 الف). در اصلاح وضع مکاتب ایران. پرورش، 1 (17)، 10-7.
پرورش، علی‌محمد (1318ب). در اصلاح وضع مکاتب ایران. پرورش، 1(18). 15-14.
ثقفی، عبدالحمید بن عبدالباقی (1311). انیس الادباء و الاطفال. تهران: چاپ سنگی.
حسین‍خان، آقامیرزا (1334). دانش‌آموز. تهران: چاپ سنگی.
حسین‍زاده، احمد (1299). معلم الاطفال. تهران: چاپ سنگی.
دولت آبادی، یحیی (1321). کتاب علی. تهران: چاپ سنگی.
دولت آبادی، یحیی (1362). حیات یحیی، جلد اول. تهران: انتشارات فرودوسی.
رحمانیان، داریوش؛ و حاتمی، زهرا (1393). کودکی و تجدد در دورۀ رضا شاه. پژوهشنامه تاریخ، 5 (20)، 61-84.
رشدیه، میرزا حسن (1321). هدایت التعلیم فی اصول تدریس بدایه تعلیم نامه بدائیه التعلیم. تهران: چاپ سنگی.
رشدیه، میرزا حسن (1327). صد درس. تهران: چاپ سنگی.
رینگر، مونیکا ام (1381). آموزش، دین و گفتمان اصلاح فرهنگی در دوران قاجار (مترجم: مهدی حقیقت‍خواه). تهران: نشر ققنوس. (تاریخ اصل اثر 1998)
سرخوش، میرزا یحیی‍خان (1339). کتاب درسی برای کلاس دوم ابتدائی. تهران: نسخه خطی.
سعادت، احمد (1343). لالی الادب (بجهت کلاس دوم مدارس ابتدائی). تهران: چاپ سنگی.
سعادت، عبدالکریم (1341). میزان التعلیم. تهران: چاپ سنگی.
سمیعی، ف. م. (1340). مادر کیست؟. عالم نسوان،2(2). 22-25.
صفوت. (1328). تربیت از گهواره تا لحد همراه است. دانش، 1 (2). 2-4.
صنیع‍الملک غفاری، ابوالحسن‍بن محمد (1280). اعلان دولتی. روزنامه دولت علیه ایران،(552،) 3-4.
طالبوف تبریزی، عبدالرحیم (1311). سفینه طالبی یا کتاب احمد (جلد اول). اسلامبول: چاپ اختر.
طالبوف، عبدالرحیم (1312). سفینه‍ طالبی یا کتاب احمد (جلد دوم). اسلامبول: نشر اختر.
طالبوف، عبدالرحیم (1356). مسائل‌الحیات (گردآورنده: باقر مؤمنی). تهران: نشر شبگرد.
طالبوف، عبدالرحیم (1357). آزادی و سیاست (مصحح: ایرج افشار). تهران: انتشارات سحر.
طباطبایی، سیدجواد (1386 الف). دیباچه‌ای بر نظریۀ انحطاط ایران؛ تأملی درباره ایران (جلد نخست). تهران: نشر نگاه معاصر.
طباطبایی، سیدجواد (1386ب). تأملی درباره ایران (جلد دوم: نظریه حکومت قانون در ایران؛ بخش نخست: مکتب تبریز و مبانی تجددخواهی). نشر ستوده: تبریز
عمید، مریم (1331 الف). تنبیه‌الغافلین (بقیه از شماره قبل). شکوفه، 1(5)، 3-2.
عمید، مریم (1331 ب). حاصل نطق در حفظ الصحه اطفال. شکوفه، 1(15)، 4.
عمید، مریم (1331پ). علم بچه داری و تربیت نوباوگان. شکوفه، 1 (16). 3-1.
عمید، مریم (1331ت). در حفظ‌الصحه اطفال. شکوفه، 1(17). 2-1.
عمید، مریم (1332). در شرایط معلم و معلمه و اعضای روحانی مدارس. شکوفه، 2(19). 2-3.
غنی‍نژاد، موسی (1377). تجددطلبی و توسعه در ایران معاصر. تهران: نشر مرکز.
فخرالتاج (1334). تادیب الحسنات یا حفظ الصحّه اطفال. تهران: چاپ سنگی.
فراستخواه، مقصود (1388). سرآغاز نواندیشی معاصر. تهران: شرکت سهامی انتشار.
فروغی، ابوالحسن (1330). اوراق مشوش یا مقالات مختلفه. تهران: چاپ سنگی.
فروغی، محمدحسین (1315 الف). سرمقاله. تربیت، 1(28)، 3-1.
فروغی، محمدحسین (1315ب). سرمقاله. تربیت، 1(29)، 4-1.
فروغی، محمدحسین (1315پ). سرمقاله. تربیت، 1(30)، 3-1.
فروغی، محمدحسین (1315ت). سرمقاله. تربیت، 1(33)، 4-1.
فروغی، محمدحسین (1315ث). مکاتب و مدارس. تربیت، 2(101)، 4-1.
فروغی، محمدحسین (1317). مدرسه مبارکه سیاسی. تربیت، 3(178)، 2-1.
فروغی، محمدحسین (1321). مدارس و مکاتب. تربیت، 6(275)، 5-3.
فروغی، محمدحسین (1325). لزوم تربیت بنات. تربیت، 9(433)، 5-6.
کاشانی، محمدتقی‌خان (1299). تربیت (نامه ایست در قواعد تعلیم و تربیت اطفال). اصفهان: چاپ سنگی.
کاظم‍زاده ایرانشهر، حسین (1342). وظایف اجتماعی زن. ایرانشهر، 2(11-12)، 740-731.
کچویان، حسین (1387). تطورات گفتمان‌های هویتی ایران ایرانی در کشاکش با تجدد و مابعدتجدد. تهران: نشر نی.
کرمانی، افلاطون‍بین اسکندر (1302). اقبال ناصری. تهران: چاپ سنگی.
کرمانی، کریم‍بن ابراهیم (1260). هدایه‌الصبیان. تهران: نسخه خطی.
گرگانی، میرزا عبدالعظیم‌خان (1344). بدایه ‍‌الادب. تهران: مطبعه سعادت.
مستوفی، میرزا عزیرالله‌خان (1329). تربیت‌البنات.تهران: چاپ سنگی.
مصباح‌السلطنه، میرزا حسین‌خان (1331). تسهیل التعلیم. تهران: چاپ سنگی.
مظفری، میرزا محمدعلی‍خان (1329). تعلیم‌البنات. تهران: چاپ سنگی.
مفتاح‌الملک، محمود (1293). تأدیب الاطفال. تهران: چاپ سنگی.
مفتاح‍الملک، مریم (1340). چگونه نسوان را از این بدبختی‌ها نجات دهیم. عالم نسوان، 2 (2)،40-38.
ممتازالملک، مرتضی‌خان (1318). تربیت (دوره تعلمیات ممتازیه). تهران: چاپ سنگی.
منطق‌الملک، حسن (1324 الف). حیوة جاوید. تهران: چاپ سنگی.
منطق‌الملک، حسن (1324ب). مفتاح‌السان: معلم الاطفال. تهران: چاپ سنگی.
نفیسی، علی‍اکبر طبیب (1317). تعلمیات ابتدائی. تهران: چاپ سنگی.
نوائی، میرزا آقاخان (1316). اخلاق مظفری. تهران: چاپ سنگی.
وحدت، فرزین (1393). رویارویی فکری ایرانیان با مدرنیت. (مترجم: مهدی حقیقت‍خواه؛ چاپ چهارم). تهران: نشر ققنوس. (تاریخ اصل اثر: 2002)
یوسفی اقدم، رحیم؛ و مقصود فراستخواه (1400). تکنولوژی‍های جدید و دگرگونی معنایی «علم» و «صنعت» در دورۀ قاجار. تاریخ علم، 19(1) 183-221. doi: 10.22059/jihs.2021.331872.371653
Behdad, A. (2001). The Power-Ful Art of Qajar Photography: Orientalism and (Self)-Orientalizing in Nineteenth Century Iran, Iranian Studies, 34 (1-4), 141-151. doi: 10.1080/00210860108702001
Foucault, M. (2008). The birth of biopolitics: Lectures at the collège de France, 1978–1979. London: Palgrave Macmillan.
Helbig, E. (2016). From narrating history to constructing memory: The role of photography in Iranian Constitutional Revolution. In A. Ansari (Ed.), Iran's Constitutional Revolution of 1906, Narratives of Enlightenment, (pp. 48-75), London: Ginko Library.
Ihde, D. (1990). Technology and the lifeworld: From garden to earth. Indianapolis: Indiana University Press.
Ihde, D. (1993). Postphenomenology essay. Evanstin Illinois: Northwestern University Press.
Ihde, D. (1997). The Structure of technology knowledge. Shaping Concepts of Technology, 73–79. doi:10.1007/978-94-011-5598-4_7
Ihde, D. (2000). Epistemology engines. Nature, 406(6791), 21-21.‏ doi:10.1038/35017666
 Ihde, D. (2002). How could we ever believe science is not political? Technology in Society, 24(1-2), 179-189.‏ doi:10.1016/S0160-791X(01)00053-7
Ihde, D. (2008). Introduction: postphenomenological research. Human Studies, 31(1), 1-9.‏ doi.org/10.1007/s10746-007-9077-2
Ihde, D. (2020). Hawk: Predatory Vision. In Reimagining Philosophy and Technology, Reinventing Ihde (pp. 217-229). Springer, Cham.‏ doi.org/10.1007/978-3-030-35967-6_13 
Ihde, D., & Selinger, E. (2004). Merleau-Ponty and epistemology engines. Human Studies, 27(4), 361–376. doi:10.1007/s10746-004-3342-4
Magnússon, S. G., & Szijártó, I. M. (2013). What is microhistory? Theory and Practice. London: Routledge.
Mahdavi, S. (2014). Childhood in Qajar Iran. Iranian Studies, 47(2), 305-326.‏ doi:10.1080/00210862.2013.860327
Rosenberger, R., & Verbeek, P. P. C. C. (2015). A field guide to postphenomenology. In R. Rosenberger, & P-P. Verbeek (Eds.), Postphenomenological Investigations: Essays on Human-Technology Relations (pp. 9-41). (Postphenomenology and the Philosophy of Technology). Lexington Books.
Scheiwiller, S. G. (2017). Liminalities of Gender and Sexuality in Nineteenth-Century Iranian Photography: Desirous Bodies. Taylor & Francis.‏
Schwerda, M. X. (2015). Death on display: Mirza Riza Kirmani, prison portraiture and the depiction of public executions in Qajar Iran. Middle East Journal of Culture and Communication, 8(2-3), 172-191.‏ doi:10.1163/18739865-00802003
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 17 خرداد 1400
  • تاریخ بازنگری 05 آبان 1400
  • تاریخ پذیرش 15 مرداد 1400

صفحه اصلی

هیئت تحریریه

اصول اخلاقی

راهنمای داوران

ارسال مقاله

تماس با ما