فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی

نقد جریان تاریخ فرهنگی در ایران

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

محمدجواد مهدوی‌نژاد 1
مجتبی انصاری 2
فاطمه پروانه اسدی 3

1 استاد معماری، گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

2 دانشیار معماری، گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

3 پژوهشگر دوره دکتری معماری، گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

https://doi.org/10.22035/isih.2021.4067.4143
چکیده
تاریخِ فرهنگی رویکردی میان‌رشته‌ای در تاریخ‌نگاری است که تلاش می‌کند دو حوزهٔ اصلی علوم انسانی، یعنی تاریخ و فرهنگ، را در تعامل با یکدیگر به‌کار گیرد. به‌طورکلی، منابع فارسی موجود در حوزهٔ تاریخ فرهنگی را می‌توان در دو دستهٔ کلی دسته‌بندی کرد: الف) شناخت تاریخ فرهنگی شامل تاریخچه، تعریف، مبانی نظری، نظریه‌ها و نظریه‌پردازان، معرفی آثار شاخص، طرح موضوعات و مسائل اصلی و تحلیل و نقد آن‌ها؛ ب) اِعمال تاریخ فرهنگی شامل شناخت منابع، موضوعات، روش‌ها و رویکردها و ارائهٔ راهکارها. در این مقاله با بررسی منابع فارسی موجود به نقد سِیر مطالعات انجام‌شده در حوزهٔ تاریخ فرهنگی در ایران پرداخته‌شده و با توجه به کاستی‌های پژوهش‌های موجود، راهکارهایی به‌منظور نظام‌بخشی به پژوهش‌های آتی جهت شناخت عمیق‌تر و رشد و شکوفایی این جریان و بهره‌گیری از آن در تاریخ‌نگاری ایران، ارائه شده است. داده‌‌ها نشان می‌دهد که پراکندگی زمانی و ناپیوستگی موضوعیِ در انتشار منابع  به چشم می‌خورد و همچنین در این حوزهٔ دانش، مبانی نظری، نظریه‌پردازان و منتقدان، روش‌ها و مصادیق آن به‌طور کامل معرفی نشده و جای خالی نقدها و تحلیل‌ها به‌وضوح مشهود است. نتایج (راهکارهای) ارائه‌شده عبارت‌اند از: ۱) تعریف سِیر مطالعاتی؛ ۲) تعیین اولویت‌های ترجمه؛ ۳) نقدوتحلیل موضوعات تاریخ فرهنگی؛ ۴) تلاش برای ایجاد سنت ایرانیِ تاریخ فرهنگی با بهره‌گیری از نظریه‌های درون‌فرهنگی؛ ۵) توجه به شاخص‌های اصلی تاریخ فرهنگی و پایبندی به آن، پرهیز از خّلطِ مباحث.

کلیدواژه‌ها

تاریخ فرهنگی ایران
تاریخ فرهنگی
تاریخ ایران
تاریخ‌نگاری
تاریخ‌نگاری فرهنگی

موضوعات

احمدزاده، محمدامیر (۱۳۹۴). حوزه‌های کاربست رویکرد تاریخ فرهنگی در تحلیل تاریخ قاجاریه. جامعه‌شناسی ایران، ۱۶(۳)،  ۱۱۵-۹۲. 20.1001.1.17351901.1394.16.3.4.2 :doi
احمدی، حسین (۱۳۹۰). عصر بازگشت در تاریخ فرهنگی ایران (از ابتدای زندیه تا آغاز عصر ناصری) (رسالهٔ منتشر نشده دکتری)، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
احمدی، حسین (۲۵ مهرماه ۱۳۹۴). گفت‌وگو با پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی. تاریخ فرهنگی رویکردی جدید در زمینه تاریخ نگاری است. برگرفته از http://iict.ac.ir
اکبری، محمدعلی (۱۳۹۳). در نشست پژوهشکده مطالعات فرهنگی. لایه‌های تاریخ فرهنگی از دید مورخان دور مانده است/ تفاوت‌های «تاریخ فرهنگی» با «تاریخ فرهنگ». برگرفته از: https://www.ibna.ir/vdchkqniq23nvvd.tft2.html
اکبریان، فیروزه (۱۳۷۹). تاریخ هنر گامبریچ. کتاب ماه هنر، ۳(۲۲)، ۱۳-۱۲.
امیدی، مهدی (۱۳۹۳). درآمدی بر تاریخ فرهنگی بدن در ایران. کتاب ماه علوم اجتماعی، ۱۷(۷۴)، ۶۳-۵۶.
برک، پیتر (۱۳۸۹). تاریخ فرهنگی چیست؟ (مترجم: نعمت‌الله فاضلی و مرتضی قلیچ). تهران: پژوهشکده تاریخ اسلام. (تاریخ اصل اثر ۲۰۰۴)
بورکهارت، یاکوب (۱۳۷۶). فرهنگ رنسانس در ایتالیا (مترجم: محمدحسن لطفی). تهران: طرح نو. ( تاریخ اصل اثر۱۸۶۰)
پورجوادی، نصرالله (1381). نسخه‌پردازی: اهمیت انجامه‌ها در شناخت تاریخ فرهنگی شهرها. نامهٔ بهارستان، ۳(۱)، ۱۰۴-۱۰۱.
تامپسون، ادوارد پالمر (۱۳۹۸). تکوین طبقه‌ کارگر در انگلستان (مترجم: محمد مالجو). تهران: نشر آگاه. (تاریخ اصل اثر ۱۹۶۳)
توسلی، محمد مهدی (۱۳۹۰). تاریخ فرهنگی مشروح هند.‌ مطالعات جهان، ۱(۲)، ۲۳۰-۲۱۵.
جن گانگ، لی (۱۳۷۵). بحثی درمورد تاریخ فرهنگی چین: قدم‌های سنگین از سنت تا تجدد (مترجم: بی‌نا). نامهٔ فرهنگ. ۲۴، ۱۳۵-۱۲۷.
حاجی قاسمی، کامبیز (۱۳۹۰). تأملی در مفهوم معماری اسلامی ایران و راه فهم آن. صفه، ۵۲، ۱۷-۷. 20.1001.1.1683870.1390.21.1.1.9 :doi
خیراندیش،‌ عبدالرسول (۱۳۷۷). رنسانس؛ پرسش بزرگ تاریخ جهانی. کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، ۲(۱۲)، 5-2.
ذکایی، محمدسعید (۱۳۹۳). گفت‌وگو با منیره پنج‌تنی. بدن به مثابه متن: درآمدی بر تاریخ فرهنگی بدن در ایران. اطلاعات حکمت و معرفت، ۹(۱۱)، ۷۳‌-‌۶۷.
ذکایی، محمدسعید؛ و امن‌پور، مریم (۱۳۹۳). درآمدی بر تاریخ فرهنگی بدن در ایران. تهران: تیسا.
رحمانی، جبار (۱۳۹۴). از حیرت تا مکالمه. مطالعات جامعه‌شناختی، 22(1)، ۵۰‌-‌‌۳۵. 10.22059/JSR.2015.56313 : doi
رحمانیان، داریوش؛ فاضلی، نعمت‌الله؛ و حکمت‌الله ملاصالحی (1386). چیستی تاریخ ‌نگاری فرهنگی. کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، ۱۱(۱۱۰)، ۲۵‌-‌۱۰.
شارتیه، روژه (۱۳۷۷). تاریخ فرهنگی، رابطه فلسفه و تاریخ (مترجم: حسینعلی نوذری). تاریخ معاصر ایران، ۲(۶)، 101-130. (تاریخ اصل اثر ۱۹۹۷)
شمشیرگرها، محبوبه (۱۳۹۵). نقش خاطرات ایرانی در ترسیم تاریخ فرهنگی جنگ ایران و عراق/ دفاع مقدس. مطالعات انقلاب اسلامی و دفاع مقدس، ۲(۲)، ۱۴۳- ۱۲۵.
شهیدی مارنانی، نازنین (۱۳۹۲). رویکرد تاریخ فرهنگی و امکان و فواید آن در مطالعات معماری ایران.‌ مطالعات تاریخ فرهنگی، ۵(۱۷)، ۱۰۷-۸۷.
صدر، میثم (۱۳۸۶). تاریخ فرهنگی در ایتالیا. کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، ۱۱(۱۱۰)، ۸۶-۸۴.
صمدی، سیدهادی (۱۳۸۷). الکساندر روستو، منتقد تاریخ فرهنگی. آیین، ۶(۱۵)، ۷۵‌-‌۶۹.
عابدی، کامیار (۱۳۷۹). از منظر تاریخ فرهنگی معاصر. کتاب ماه ادبیات، ۴(۳۴)، ۲۵‌-‌۲۲.
فاضلی، نعمت‌الله (۱۳۸۶). فراز و فرودهای تاریخ‌نگاری فرهنگی. کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، ۱۱(۱۱۰)، ۳۵-۲۶.
فاضلی، نعمت‌الله (۱۳۹۳). تاریخ فرهنگی ایران مدرن. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
فاضلی، نعمت‌الله (۳ آبان‌ ۱۳۹۳). گفت‌وگو با سایت فرهنگ امروز. تاریخ فرهنگی با تاریخ فرهنگ تفاوت دارد. برگرفته از http://farhangemrooz.com
فرنی، اریک (۱۳۸۳). روش‌های تاریخ‌نگاری هنر و سیر تحول آنها (مترجم: زهرا اهری). خیال، ۳(۱۰)، ۸۹-۶۴. (تاریخ اصل اثر ۱۹۹۵)
قادری، منیر (۱۳۸۶ب). خانه‌های تاریخ؛ روی خط تاریخ فرهنگی. کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، ۱۱(۱۱۰)، 100-101.
قادری، منیر (۱۳۸۶ الف). تاریخ فرهنگی نوین. کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، ۱۱(۱۱۰)، ۷۱-۷۰.
کازورلا سانچز، آنتونیو (1389). تاریخ فرهنگی و شما (مترجم: عباس احمدوند). کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، ۱۴(۱۴۳)، 24-27.
کالیراد، علی (۱۳۹۵). تاریخ فرهنگی جدید. تهران: نگاه گستران فردا.
کوثری، مسعود؛ مهرآیین، مصطفی؛ و احمدزاده، محمدامیر (۲۴ شهریورماه ۱۳۹۴). نشست «زمینه‌های اجتماعی و علمی ظهور تاریخ فرهنگی» در پژوهشکده تاریخ پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. «تاریخ فرهنگ» با «تاریخ فرهنگی» تفاوت دارد/ قرائت فرهنگی از تاریخ. برگرفته از https://www.mehrnews.com/news/2915819
گامبریچ، ارنست (۱۳۷۹). تاریخ هنر (ترجمهٔ علی رامین)، تهران: نشرنی. (تاریخ اصل اثر ۱۹۵۰)
گامبریچ، ارنست (۱۳۹۷). در جست‌وجوی تاریخ فرهنگی (مترجم: رضا وسمه‌گر). تهران: نقد فرهنگ. (تاریخ اصل اثر ۱۹۶۷)
گرانسایه، ریحانه؛ و خلیلی، اسمعیل (۱۳۹۴). تاریخ اجتماعی ترجمه در ایران: نسبت تاریخ فرهنگی ایران و فرهنگ تاریخی‌اش. مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، ۷(۳)، ۱۶۹-۱۴۷. 10.7508/ISIH.2015.27.006: doi
گروت، لیندا؛ وانگ، دیوید (۱۳۸۶). روش‌های تحقیق در معماری (مترجم: علیرضا عینی‌فر). تهران: دانشگاه تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ.
مارتین، ونسا (۱۳۸۹). دوران قاجار: چانه‌زنی، اعتراض و دولت در ایران سدهٔ نوزدهم (مترجم: افسانه منفرد). تهران: نشر آمه. (تاریخ اصل اثر ۲۰۰۵)
مفیدی، فرید (۱۳۹۰). مفهوم تاریخ و تاریخ فرهنگی. پگاه حوزه، ۳۰۹. برگرفته از https://hawzah.net
ملایی توانی، علیرضا (۱۳۹۳). مطالعه‌ای میان‌رشته‌ای در حوزهٔ تاریخ فرهنگ؛ نگاهی به کتاب تاریخ فرهنگی ایران مدرن. نقد کتاب تاریخ، ۱(۱و۲)، ۱۴-۵.
مهرآیین، مصطفی (۱۳۹۷). گفت‌وگو با ایران آنلاین. چرا در ایران تاریخ فرهنگی نوشته نمی‌شود؟ برگرفته از http://www.ion.ir/news/452890
نوری، محمد (۱۳۸۱). افتتاح کتابخانه اسکندریه، نقطه عطفی در تاریخ فرهنگی مصر. کتاب ماه کلیات، ۶(۵۸ و ۵۹)، ۱۶۱-۱۵۸.
هال، جان، آر.  (۱۳۸۹). تاریخ فرهنگی (مترجم: عباس احمدوند). کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، ۱۴۴، ۲۶- ۲۴.
یاوری، نگین (۱۳۷۴). تاریخ نو و بحران بازنمایی. گفت‌وگو، ۳(۸)، ۸۵-۷۱.
یعقوبی، مهدی؛ یاوری سرتختی، محمدجواد (۱۳۹۵). بازتاب تاریخ فرهنگی و اجتماعی مسلمانان در سفرنامهٔ ابن جبیر. تاریخ اسلام در آینهٔ پژوهش، 13(1)، ۱۴۶‌-‌۱۲۱.
Burckhardt, J. (2004). Die Kultur der Renaissance in Italien. Nikol Verlagsges. MBH.
Elias, N. (2001). Über den Prozeß der Zivilisation. Suhrkamp; Neuausgabe.
Ginzburg, C. (1976). Il formaggio e I Vermi. Torino: Einaudi.
Hobsbawm, E., & John, E.  (1993). The Jazz Scene. Pantheon.
Huizinga, J. (2018). Herfsttij der Middeleeuwen. Leiden University Press.
Hunt, L. (1989). New Cultural History. University of California Press.
Isaac, R. (1999). Transformation of Virginia. University of North Carolina Press.
Ladurie, E. L. R. (2008). Montaillou. George Braziller Inc.
Lyons, F. S. L. (1980). Culture and Anarchy in Ireland. Oxford University Press.
Panofsky, E. (2005). Gothic Architecture and Scholasticism. Archabbey Publications.
Thompson, E. P. (1966). Making of the English Working Class. Vintage.
Warburg, A. (2011). Die Erneuerung der heidnischen Antike. Berlin: Severus.
Weber, M. (2013). The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism. Taylor & Francis.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

صفحه اصلی

هیئت تحریریه

اصول اخلاقی

راهنمای داوران

ارسال مقاله

تماس با ما