فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی

الگوسازی فرانظری پارادایم برساخت‌گرایی- تفسیری در تبیین مسائل محیط‌زیست

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

محمد جواد زاهدی مازندرانی 1
صادق صالحی 2
سوسن طهماسبی 3

1 استاد جامعه‌شناسی گروه علوم اجتماعی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

2 استاد جامعه‌شناسی، گروه جامعه‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران

3 دانشجوی دکترای جامعه‌شناسی، گروه علوم اجتماعی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

https://doi.org/10.22035/isih.2024.5136.4911
چکیده
محیط‌زیست، حوزه‌ای میان‌رشته‌ای است که مطالعه آن بینشی تلفیقی می‌طلبد. بسیاری از اندیشمندان این حوزه برای مطالعه مسائل محیط‌زیست، رویکرد برساخت‌گرایی را به کار می‌گیرند. چرا که این نظریه به نقش عوامل اجتماعی در کنار عوامل فنی و اکولوژیکی در تبیین مسائل محیط‌زیستی تأکید دارد. هدف مقاله حاضر این است که با رویکردی فرانظری، به مطالعه پارادایم برساخت‌گرایی- تفسیری و تعیین قضایای شناختی آن و همچنین ارائه الگویی برای مطالعه برساخت مسائل محیط‌زیست بپردازد. این مقاله در بستری نظری، با کمک روش فرانظری و ابزار فرانظریه‌پردازی ریتزر، در جهت نیل به اهداف مذکور انجام شده است. یافته‌های حاصل از مطالعه سیر تحول فکری پارادایم برساخت‌گرایی، در اندیشه‌های کلاسیک و معاصر نشان می‌دهد، مبانی فلسفی این پارادایم در اندیشه فیلسوفانی قرار دارد که به مطالعه برهمکنش ابژه‌ها و سوژه‌ها تأکید دارند. این مکتب در جامعه‌شناسی برهمکنش‌ها و زمینه‌های اجتماعی آن را مطالعه می‌کند. اندیشمندان حوزه جامعه‌شناسی مسائل اجتماعی و به‌طور خاص مسائل محیط‌زیست، دیدگاه برساخت‌گرایی را برای مطالعه کشف، ظهور و موفقیت طرح مسائل محیط‌زیستی به کار می‌گیرند. با تشکیل مکاتب مطلق و متنی در برساخت‌گرایی، این رویکرد از ذهن‌گرایی محض، به سمت توجه به عوامل عینی و ذهنی روی می‌آورد. بنابراین همچون بسیاری از متفکران دیگر، صاحب بینش تلفیقی شده و به ترکیب سطوح چندگانه واقعیت‌های اجتماعی مورد اشاره ریتزر، می‌پردازند. سطوح واقعیت‌های محیط‌زیستی در اندیشه برساخت‌گرا، ارتباط و همپوشانی دارند. در مطالعات اجتماعی باید به ترکیب این قضایا توجه شود. نتایج مقاله حاضر، ارتباط و تعامل قضایای محیط‌زیستی را در الگوی پارادایمی سطوح عمده واقعیت‌های محیط‌زیستی، در نظریه برساختی ـ تفسیری مسائل محیط‌زیست نشان می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

فرانظریه‌پردازی
پارادایم برساخت‌گرایی
مسائل محیط‌زیست
سطوح واقعیت اجتماعی

موضوعات

اخلاصی، ابراهیم؛ و خاکسارفرد، عطیه (1394). واکاوی مفهومی فرانظریه‌پردازی با تأکید بر چالش‌ها و الزامات آن در جامعه‌شناسی ایران. فصلنامه علمی پژوهشی راهبرد فرهنگ، 8(29)، 37-60.
آزادی، علیرضا؛ و فرهادی، اشرف (1394). نگاه انتقادی گادامر به هوسرل. فصلنامه پژوهش‌های فلسفی، 2(16)، 23-42.
بر، ویوین (1398). برساخت‌گرایی اجتماعی (مترجم: اشکان صالحی). تهران: نشر نی. (تاریخ اصل اثر 2003)
برگر، پیتر؛ و لوکمان، توماس (1399). ساخت اجتماعی واقعیت: رساله‌ای در جامعه‌شناسی شناخت (مترجم: فریبرز مجیدی). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی. (تاریخ اصل اثر 1966)
بلیکی، نورمن (1384). طراحی پژوهش‌های اجتماعی (مترجم: حسن چاوشیان). تهران: نشر نی. (تاریخ اصل اثر 2000)
توسلی، غلامعباس (1383). نظریه‌های جامعه‌شناسی. تهران: انتشارات سمت.
جلائی‌پور، حمیدرضا؛ و محمدی، جمال (1387). نظریه‌های متأخر جامعه‌شناسی. تهران: نشر نی.
خبازی کناری، مهدی؛ و بالو، فرزاد (1394). افلاطون و سوسور. تهران: انتشارات حکایت قلم نوین.
خبازی کناری، مهدی؛ و راه‌بار، ندا (1397). امر پیشین در اندیشه کانت، هایدگر و گادامر. دوفصلنامه فلسفی شناخت، 1(78)، 75- 106.
رابینگتن، ارل؛ و واینبرگ، مارتین (1400). رویکردهای نظری هفتگانه در بررسی مسائل اجتماعی (مترجم: رحمت‌الله صدیق سروستانی). تهران: انتشارات دانشگاه تهران. (تاریخ اصل اثر 1989)
 رشیدیان، عبدالکریم (1384). هوسرل در متن آثارش. تهران: نشر نی.
ریتزر، جورج (1387). نظریه جامعه‌شناسی در دوران معاصر (مترجم: محسن ثلاثی). تهران: انتشارات علمی. (تاریخ اصل اثر 1991)
ریتزر، جورج؛ و داگلاس، گودمن جی (1393). نظریه جامعه‌شناسی مدرن (مترجم: خلیل میرزایی و عباس لطفی‌زاده). تهران: انتشارات جامعه‌شناسان. (تاریخ اصل اثر 2003)
ساتن، فلیپ دبلیو (1397). جامعه‌شناسی محیط‌زیست (مترجم: صادق صالحی). تهران: انتشارات سمت. (تاریخ اصل اثر 2007)
ضابطیان، بهرنگ؛ و موسوی، مرضیه (1400). بررسی سازوکارهای برساخت مسائل محیط‌زیستی مورد مطالعه: کارزار مردمی توقف تونل بهشت‌آباد. فصلنامه برنامه‌ریزی رفاه توسعه اجتماعی، 12(49)، 217- 274.
عاملی، سعیدرضا؛ بیچرانلو، عبدالله؛ بهار، مهری؛ و غلامی، فرزاد (1398). تدوین الگوی مفهومی ارتباطات آب؛ ظرفیت‌های ارتباطات برای مدیریت بحران آب در ایران. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 11(3)، 171-199.
کانت، ایمانوئل (1370). تمهیدات (مترجم: غلامعلی حداد عادل). تهران: نشر دانشگاهی. (تاریخ اصل اثر 1783)
کچویان، حسن؛ و کریمی، جلیل. (1385). پوزیتیویسم و جامعه‌شناسی در ایران. نامه علوم اجتماعی، 28(2)، 28-54.
کرایب، یان (1388 الف). نظریه اجتماعی کلاسیک: مقدمه‌ای بر اندیشه مارکس، وبر، دورکیم، زیمل (مترجم: شهناز مسمی‌پرست). تهران: انتشارات آگه. (تاریخ اصل اثر 1997)
کرایب، یان (1388 ب). نظریه اجتماعی مدرن: از پارسونز تا هابرماس (مترجم: عباس مخبر). تهران: انتشارات آگه. (تاریخ اصل اثر 1998)
لطفی‌زاده، عباس؛ ابراهیمی، رضا؛ و ابراهیمی، اسلام (1389). فرانظریه‎‌پردازی در علوم اجتماعی. مطالعات جامعه‌شناسی، 2(7)، 41-56.
لوزیک، دانیلین (1398). نگرشی نو در تحلیل مسائل اجتماعی (مترجم: سعید معیدفر). تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر. (تاریخ اصل اثر 2003)
محمدپور، احمد (1400 الف). روش در روش: درباره ساخت معرفت در علوم انسانی. تهران: انتشارات لوگوس.
محمدپور، احمد (1400 ب). ضد روش: زمینه‌های فلسفی و رویه‌های عملی در روش‌شناسی کیفی. تهران: انتشارات لوگوس.
هانیگن، جان (1398). جامعه‌‌شناسی محیط‌زیست (مترجم: صادق صالحی). تهران: انتشارات سمت. (تاریخ اصل اثر 2006)
Aeini, B., Zohouri, M. & Mousavi, M. (2023). Iranians and Privacy Preservation on Social Media: A Systematic Review. Positif, 23(10), 88-100.
Aris, S., Aeini, B., & Nosrati, S. (2023). A Digital Aesthetics? Artificial Intelligence and the Future of the Art. Journal of Cyberspace Studies, 7(2), 219-236. doi: 10.22059/jcss.2023.366256.1097
Baran, S. J. (2004). Introduction to Mass Media Literacy and Culture (3rd ed.). Boston: Mc Graw Hill.
Beck, U. (1996). World risk society as cosmopolitan society? Ecological questions in a framework of manufactured uncertainties. Theory, Culture and Society, 13 (4), 1-32.  doi: 10.1177/0263276496013004001
Benford, R. D., & Snow, D. A. (2000). Framing processes and social movements. Annual Review of Sociology, 26, 611–639. doi: 10.1146/annurev.soc.26.1.611
Benton, T. (1994). Biology and social theory. in the environmental debate. In Redclift and Benton (Eds.), Social Theory and the Global Environment. London: Routledge.
Best, J. (1989). Afterword: extending the constructionist perspective: a conclusion – and an introduction. In J. Best (ed.), Images of Issues: Typifying Contemporary Social Problems. New York: Aldine de Gruyter.
Blowers, A. (1993). Environmental policy: the quest for sustainable development. Urban Studies, 30(4/5), 775-796. doi: 10.1080/00420989320081911
Brown, P. (1995). Naming and framing: the social construction of diagnosis and illness. Journal of Health and Social Behavior (Extra Issue), 34-52. doi: 10.2307/2626956
Burningham, K. (1998). A noisy road or noisy resident? a demonstration of the utility of social constructionism for analyzing environmental problems. The Sociological Review, 46(3), 536-565. doi: 10.1111/1467-954X.00130
Crowfoot, J. & Wondolleck, J. (1990). Environmental Disputes: Community Involvement in Conflict Resolution. Washington: Island Press. doi: 10.1177/027046769301300176
Denzin, N. K., & Lincoln, Y. S. (2018). The SAGE Handbook of Qualitative Research (5th ed.) Londan: Sage.
Dickens, P. (1992). Society and Nature: Towards a Green Social Theory. London: Harvester Wheatsheaf.
Dunlap, R. E. & Catton, W. R. (1997). Environmental sociology. Annual Review of Sociology, 5, 243–273.
Gergen, K. J. (2000). The self: transfiguration by technology. In D. Fee (ed.), Pathology and the Postmodern. Londan: Sage.
Gray, B. (2003). Framing of environmental disputes. In: R. Lewicki, B. Gray, and M. Elliott (Eds.), Making Sense of Intractable Environmental Conflicts: Frames and Cases. Washington: Island Press.
Hall, S. (2001). Foucault: Power, knowledge and discourse, 72–81. In M. Wetherell, S. Taylor, and S. J. Yates (Eds.), Discourse Theory and Practice: A Reader (Pp. 72–81). London: Sage.
Hanke, R., Gray, B., & Putnam, L., (2002). Differential framing of environmental disputes by stakeholder groups. Bolton Hall 102, Texas A&M University College Station.
Hannigan, J. A. (1995). Environmental Sociology: A Social Constructionist Perspective. London: Routledge.
Hannigan, J. A. (2022). Environmental Sociology (6th ed.). London: Routledge.
Harding, R. (1998). Environmental Decision-Making: The Roles of Scientists, Engineers and the Public. Sydney: The Federation Press.
Hilgartner, S., & Bosk, C. (1988). The rise and fall of social problems: a public arenas model. American Journal of Sociology, 94(1), 53-78.
Jasanoff, S. (1987). Contested boundaries in policy-relevant science. Social Studies of Science, 17 (2), 195-230.
Jasper, J. M., & Poulsen, J. D. (1995). Recruiting strangers and friends:  Moral shocks and social setworks in animal rights and anti-nuclear protests. Social Problems, 42(4), 493-512. doi: 10.1525/sp.1995.42.4.03x0129y
Kidner, D. W. (2000). Fabricating nature: a critique of the social construction of nature. Environmental Ethics, 22(4), 339– 57.
Kuhn, T. (1970). The Structure of Scientific Revolutions. London: University of Chicago Press.
Liberatore, A. (1995).  The social construction of environmental problems. Environmental Policy in An International Context, 1, 59-83. doi: 10.1016/S1874-7043(06)80006-5
Lupton, D. (2004). A grim health future: food risks in the Sydney press. Health, Risk and Society, 6(2), 187–200. doi: 10.1080/1369857042000219751
MacNaughton, A., & Martin, J. (2002). Environmental Dispute Resolution: An Anthology of Practical Solutions. Chicago: Section of Environment, Energy and Resources Book Publications Committee, American Bar Association.
Martell, L.  (1994). Ecology and Society: An Introduction. Cambridge: Polity Press.
Morgan, D. (2007). Paradigms lost and pragmatism regained: methodological implications of combining qualitative and quantitative methods. Journal of Mixed Methods Research, 1(48), 48-76. doi: 10.1177/2345678906292462
Mulcahy, A. (1995). Claims-making and the construction of legitimacy: press coverage of the 1981 Northern Irish hunger strike. Social Problems, 42 (4), 449-467.
Neuman, L. (2014). Social research methods: quantitative and qualitative approaches (6th ed.). London: Allyn and Bacon.  
Newby, H. (1991).  One World, Two Cultures: Sociology and the Environment [Lecture]. Fortieth Anniversary of the founding of the British Sociological Association, February 1992, Network, 50, l-8.
Ozawa, C. (1996). Science in environmental conflicts. Sociological Perspectives, 39 (2), 219-230.  doi: 10.2307/1389309
Potter, J. (1996). Discourse analysis and constructionist approaches: theoretical background. in J. Richardson (ed.), Handbook of Qualitative Research Methods for Psychology and the Social Sciences, Leicester. England: BSP Books.
Qiaoan, R. (2018). Harmony at play environmental ngos policy advocacy China, Civil Society in East Asian Countries: Contributions to democracy, peace and sustainable development. Proceedings of the Conference.
Rafter, N. (1992). Claims-making and socio-cultural context in the first U.S. eugenics campaign. Social Problems, 35, 17–34. doi: 10.2307/3096909
Ritzer, G. (2001). Exploration in social theory, from metatheorizing to rationalization. Londan: Sage.
Sutton, P. W. (2004). Nature, Environment and Society. Basingstoke: Palgrave Macmillan.
Wolsink, M. (2006). River basin approach and integrated water management: governance pitfalls for the Dutch Space-Water-Adjustment Management Principle. Goodrum, 37, 473–487. doi:10.1016/j.geoforum.2005.07.001
Yearley, S. (1991). The Green Case: A Sociology of Environmental Issues, Arguments and Politics. London: HarperCollins Academic.
Yearley, S. (2002). The social construction of environmental problems: a theoretical review and some not-very-Herculean Labours. In: R. Dunlap, F. Buttel, P. Dickens and A. Gijswijt (Eds.), Sociological Theory and the Environment: Classical Foundations, Contemporary Insights. Lanham and Oxford: Rowman and Littlefied.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 11 خرداد 1402
  • تاریخ بازنگری 10 شهریور 1402
  • تاریخ پذیرش 10 مهر 1402

صفحه اصلی

هیئت تحریریه

اصول اخلاقی

راهنمای داوران

ارسال مقاله

تماس با ما