فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی

بهره‌گیری از سرمایه اجتماعی در راستای حفاظت معنامحور مکان‌های تاریخی ــ فرهنگی

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

الناز ابی زاده 1
سمیه قدیم زاده 2

1 استادیار معماری، گروه معماری و شهرسازی، دانشگاه فنی‌وحرفه‌ای، تهران، ایران

2 استادیار معماری، گروه مرمت بناهای تاریخی، دانشکده معماری، شهرسازی و هنر، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران

https://doi.org/10.22035/isih.2024.5144.4919
چکیده
ارزش‌ مکان‌های تاریخی‌ــ‌فرهنگی منحصر در ویژگی‌ها و ارزش‌های کالبدی نیست، بلکه روابط و ارزش‌های اجتماعی را نیز شامل می‌شود که نقش مهمی در شکل‌گیری معانی و ماندگاری آن‌ها دارد و نیازمند حفاظت و توجه به رویکردهای میان‌رشته‌ای در این مسیر است. در این میان یکی از موانع اصلی حفاظت معنامحور، ارتباط اندک و حتی تعارض منافع میان ذی‌نفعان مختلف است که حکایت از سرمایه اجتماعی پایین در امر حفاظت دارد. هدف از این مقاله تبیین چگونگی هدایت سرمایه‌های اجتماعی به‌عنوان مفهوم و پدیده‌ای میان‌رشته‌ای در راستای حفاظت معنامحور مکان‌های تاریخی‌ـ‌ فرهنگی است که به روش توصیفی و تحلیلی و بر اساس منابع کتابخانه‌ای و اسنادی انجام‌ شده است. یافته‌ها حاکی از آن است که توانمندسازی ساختارهای اجتماعی و تقویت سرمایه اجتماعی در راستای حفاظت، با استفاده از ظرفیت‌های ارتباطی نهفته در مکان‌های تاریخی ‌ـ‌فرهنگی به‌ویژه در مقیاس محله‌های شهری و با رویکردهای میان‌رشته‌ای قابل تحقق است. بر اساس چارچوب ارائه‌شده، تقویت بعد شناختی سرمایه اجتماعی و شبکه معانی مشترک محیطی شامل چهار دسته معانی عاطفی، فرهنگی، اجتماعی و عملکردی، موجب ظهور و ارتقای ارزش‌های اجتماعی شامل حس تعلق و حس تعهد، حس تعاون و حس اثرگذاری می‌شود که در نهایت می‌تواند موجب فعال شدن سرمایه اجتماعی در امر حفاظت و تقویت بستر ارتباطی مکان‌مند در یک روند چرخه‌ای شود. در این راستا اقداماتی شامل آگاهی‌بخشی فرهنگی، حفظ مطلوبیت حسی و خاطره‌انگیزی محیط، تداوم سنت‌ها، توسعه و ارتقای کیفیت مکان‌های تعاملات اجتماعی و حمایت از کسب‌وکارهای محلی مورد نیاز است.

کلیدواژه‌ها

سرمایه اجتماعی
حفاظت
معانی مشترک محیطی
توانمندسازی
بستر ارتباطی مکان‌مند
موضوعات
ابوئی، رضا؛ اولیاء، محمدرضا؛ یادگاری، زهره؛ افاضت، شهاب (1394). مقایسه تحلیلی نگرش غربی حفاظت با جهان‌بینی اسلامی در تبیین وجوه فراکالبدی میراث معماری. فصلنامه پژوهش‌های معماری اسلامی،  3(4)، 99-84.
 احمدی، مارال؛ عندلیب، علیرضا؛ ماجدی، حمید؛ سعیده زرآبادی، زهرا السادات (1398). تحلیلی بر جایگاه سرمایه‌های اجتماعی در بازآفرینی بافت فرسوده تاریخی محله امامزاده یحیی با به‌کارگیری معادلات ساختاری. فصلنامه دانش شهرسازی،  3 (2)، 63-49. doi: 10.22124/upk.2019.10641.1102
اسحاقی، سید رضا؛ حجازی، یوسف؛ حسینی، سید محمود؛ ده حقی، سمیه (1399). واکاوی چالش‌ها و راهکارهای جلب مشارکت مردمی در طرح‌های حفاظت از منابع طبیعی در مناطق روستایی. فصلنامه تحقیقات اقتصاد و توسعه کشاورزی ایران، 51 (1)، 64-51. doi: 10.22059/ijaedr.2020.33178.667425
اقتصادی، نهال (1392). مشارکت شهروندان؛ کلید توسعه پایدار اجتماعی در محلات شهری مطالعه موردی: محله باغشاه شهر شیراز. فصلنامه هویت شهر،  7 (16)، 96-81.
اکبری، محمدعلی (۱۳۹۴). رویکردی تاریخی بر شکل گیری و تحول نظریه سرمایه اجتماعی، فصلنامه جامعه‌شناسی تاریخی، 7 (1)، 86-59.
تاج‌گردون، ساسان؛ صدر، سیده زهرا؛ خرازیان، بنفشه؛ کریم‌زاده، مریم (1399). سالنامه آماری وضعیت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی سال 1398، تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری.    
توانا، مصطفی؛ نوریان، فرشاد؛ صوفی نیستانی، مینا (1395). شناسایی ابعاد و شاخص‌های سرمایه اجتماعی در بافت‌های تاریخی و فرسوده شهر (نمونه موردمطالعه: محله سیروس). فصلنامه هفت شهر، 4 ( 53 و 54)، 116-105.
حناچی، پیروز؛ و فدائی‌نژاد، سمیه (1390). تدوین چارچوب مفهومی حفاظت و بازآفرینی یکپارچه در بافت‌های فرهنگی- تاریخی. نشریه هنرهای زیبا، معماری و شهرسازی، 3(46)، 26-15.
حیدرخانی، هابیل (1397). بررسی نقش سرمایه اجتماعی در پایبندی به فرهنگ شهروندی در بین شهروندان شهر کرمانشاه. فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، 11(2)، 51-78. doi: 10.22631/jicr.2018.1476.2185
خوش‌فر، غلامرضا، بارگاهی، رضا، کرمی، شهاب (1392). سرمایه اجتماعی و پایداری شهری (موردمطالعه: شهر گرگان). فصلنامه مطالعات شهری، 2(8)، 46- 31
دلاویز، محسن؛ مرتضوی اصل، سیدخدایار؛ سینایی، عطاء‌الله (1399). ‌‌تأملی تطبیقی در مفهوم سرمایه اجتماعی از دیدگاه پاتنام و فوکویاما. ماهنامه جامعه‌شناسی سیاسی ایران، 3(4)، 2288-2306. doi: 10.30510/psi.2022.349291.3646
رامیار، رضا؛ و ضرغامی، اسماعیل (1396). تأثیر دلبستگی به مکان بر سرمایه اجتماعی در محیط‌های مشترک همسایگی؛ نمونه موردی: مجتمع مسکونی نور در تهران. فصلنامه مطالعات شهری، 6 (23)،  52-39.
رهنما، محمدرحیم، رضوی، محمدمحسن (1391). بررسی تأثیر حس تعلق مکانی بر سرمایه اجتماعی و مشارکت در محلات شهر مشهد. هنرهای زیبا- معماری و شهرسازی، 17 (2)، 36-29. doi: 10.22059/jfaup.2012.30157
سلیمانی، علیرضا؛ آفتاب، احمد؛ و صدق‌کار، شبنم (1394). تحلیل و ارزیابی میزان تحقق‌پذیری حکمرانی خوب شهری در ارومیه. فصلنامه مطالعات مدیریت شهری، 7 (21)، 80-66.
شریف‌زاده، محمدشریف؛ عبدالله‌زاده؛ غلام‌حسین، اژدرپور، علیرضا؛ شریفی، مهنوش (1396). جایگاه سرمایه اجتماعی در ارتقای تعلق مکانی (موردمطالعه: مناطق روستایی شهرستان زابل). مدیریت سرمایه اجتماعی،   4)3)، 403-375.  doi: 10.22059/jscm.2016.59966
ضرغامی، اسماعیل، و بهروز، سیدمحمد. (1394). نقش و مفهوم «فضا» در بازآفرینی نظریه معماری و علوم اجتماعی. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 7(2)، 81-99. doi: 10.7508/isih.2015.26.004
فلاحت، محمدصادق؛ کمالی، لیلا؛ شهیدی، صمد (1396). نقش مفهوم حس مکان در ارتقای کیفیت معماری. باغ نظر،   14 ( 46)، 22-15.
محسنی، ملیحه، و زمانی‌فرد، علی (1398). رهیافتی بر خوانش روابط اجتماعی در بافت تاریخی بررسی موردی: گذر تاریخی آقا بزرگ کاشان. نامه معماری و شهرسازی، 11(22)، 90-71. doi: 10.30480/aup.2019.690
محمد مرادی، آرش؛ یزدانفر، سیدعباس؛ و فیضی، محسن (1396). بافت‌های تاریخی، سرمایه‌های پایدار و آینده متصور بر آن‌ها) نمونه موردمطالعه: بافت تاریخی اودلاجان). معماری و شهر پایدار،   5 ( 2)، 70-59.
مرادزاده، عبدالباسط؛ قاسمی، محمّد؛ سالارزهی، حبیب‌الله؛ یعقوبی، نورمحمد؛ بذرافشان، جواد (1397). توانمندسازیِ اجتماع‌محور: ارزیابی ظرفیت سرمایه اجتماعیِ ذی‌نفعان محلی. مدیریت سرمایه اجتماعی،   5 (4)، 522-503. doi: 10.22059/jscm.2019.267647.1710
مظهری، محمدابراهیم (1400). بهسازی و نوسازی بافت‌های فرسوده بازآفرینی یا گسیختگی هویت. مهندسی و مدیریت ساخت، 6 ( 3)، 1-7.
موسوی خورشیدی، راضیه، و شریف‌زادگان، محمدحسین. (1402). هستی‌شناسی مسطح، فلسفه‌ای برای پژوهش‌ها و تصمیم‌سازی‌های همکاری رشته‌ای در دوران کنونی؛ گامی به سوی فرارشتگی. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 15(3)، 5-37. doi: 10.22035/isih.2023.5036.4858
نقدی، اسدالله؛ وحدت، سلمان؛ و سجادزاده، حسن (1395). نقش سرمایه‌های اجتماعی در دلبستگی به مکان در محلات سنتی (نمونه موردی: محلات شهر همدان). مطالعات جامعه‌شناختی شهری،  6( 18)، 50-23.
نیازی، محسن؛ و نصرآبادی، محمد (1388). توانمندسازی بر اساس راهبرد سرمایه اجتماعی. تدبیر، (203)، 26-  21.
وارثی، حمیدرضا؛ عامل بافنده، مهدی؛ محمدزاده، محمد (1389). بررسی و تحلیل مؤلفه‌های هویت شهری و رابطه آن با میزان تعلق مکانی ساکن شهرهای جدید (مطالعه موردی: شهر گلبهار). پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، 1(2)، 36-17.
Aeini, B., Zohouri, M., & Mousavand, M. (2023). Iranians and privacy preservation on social media: A systematic review. Positif. 23(10), 88-100.
Bodin, O., & Prell, C. (2011). Social network in natural resources management. Cambridge: Cambridge University Press
Bourdieu, P. (1986).  The Forms of capital. Handbook of Theory and Research for sociology of education, 241-258.
Coleman, J. (1990). Foundations of Social Theory, Cambridge: Harvard University Press.
Dangi, T. B., & Jamal. T. (2016). An Integrated Approach to “Sustainable Community-Based Tourism”. Sustainability, 8(5), 475, https://doi.org/10.3390/su8050475
Fukuyama, F. (1996). Trust: The social virtues and the creation of prosperity. New York: Free Press
ICOMOS (1975(. The Declaration of Amsterdam. Amsterdam. Retrieved from http://icomos.org
ICOMOS (1993). Guidelines for education and training for the conservation of monuments, Ensembles and site”. Retrieved from http://icomos.org
ICOMOS (1994). The NARA Document on Authenticity. Icomos: Nara. Retrieved from http://icomos.org
ICOMOS (1999). The Burra charter: The Australia ICOMOS charter for places of cultural significance (revised version). Retrieved from http://icomos.org
ICOMOS (2008a). ICOMOS Charter on the Interpretation and Presentation of Cultural Heritage Sites, 2008 a. Retrieved from http://icomos.org
ICOMOS (2008b). The Quebec Declaration on the Preservation of the Spirit of the Place. Retrieved from http://icomos.org
ICOMOS (2010). Charter for the Conservation of Places of Cultural Heritage Value. Retrieved from http://icomos.org
ICOMOS (2011). TICCIH Principles for the Conservation of Industrial Heritage Sites, Structures, Areas and Landscapes the Dublin Principles. Retrieved from http://icomos.org
Inkpen, A. C., & Tsang, E. W. K. (2005). Social capital, networks, and knowledge transfer. Academy of Management Review, 30(1), 146–165.
Jacobs, J. (1961). The Death and Life of Great American Cities. New York: Random House.
Kang, B. (2006). Effects of Open Spaces on the Interpersonal Level of Resident Social Capital: A Comparative Case Study of Urban Neighborhoods in Guangzhou (Unpublished doctoral dissertation). Texas A&M University, China.
Lederman, D., Loayza, N. & Menendez, A.M. (2002). Violent Crime: Does Social Capital Matter? Economic Development and Cultural Change, 50(3), 509-539. doi: 10.1086/342422
Lefebvre, V. M., Sorenson, D., Henchion, M., & Gellynck, X. (2016). Social capital and knowledge sharing performance of learning networks, International Journal of Information Management, 36 (4), 570-579. doi: 10.1016/j.ijinfomgt.2015.11.008
Maas, L. T. (2015). The effect of social capital on governance and sustainable livelihood of coastal city community Medan. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 211, 718-722. doi:10.1016/j.sbspro.2015.11.092
Mak, H.W., Gallou, E., & Fancourt, D. (2023). Is social capital higher in areas with a higher density of historic assets? Analyses of 11,112 adults living in England, Perspectives in Public Health,1-12. doi: 10.1177/17579139221145609
 Masiello, B., Izzo, F., Canoro, C., (2015). The structural, relational and cognitive configuration of innovation networks between SMEs and public research organisations. Int. Small Bus. J. 33 (2), 169–193. doi: 10.1177/0266242613485610
Murzyn‐Kupisz, M., & Działek, J. (2013). Cultural heritage in building and enhancing social capital. Journal of Cultural Heritage Management and Sustainable Development, 3(1), 35-54.‌ doi: 10.1108/20441261311317392
Nahapiet, J., & Ghoshal, S. (1998). Social capital, intellectual capital, and the organizational advantage. Academy of Management Review, 23(2), 242-266. doi: 10.5465/amr.1998.533225
Putnam, R.D. (1995) Bowling Alone: American Declining Social Capital. Journal of Democracy, 6, 65-78.
Rezazade Ardebili, M., & Saberi Naseri, T. (2016). The Role of Social Capital in The Conservation of Historical Buildings. Space Ontology International Journal, 5(2), 31-41.
Sarfi, M., Sarfi, T., Aris, S., Zohouri, M., & Aeini, B. (2023). Religion and migration: An Iranian survey. Migration Letters, 20(S4), 470–480.
Stedman, R. C. (2002). Toward a social psychology of place: Predicting behavior from place-based cognitions, attitude, and identity. Environment and behavior, 34(5), 561-581.‏ doi: 10.1177/0013916502034005001
Steinmo , Marianne, & Rasmussen, Einar (2018).The interplay of cognitive and relational social capital dimensions in university-industry collaboration: Overcoming the experience barrier. Research Policy, 47(10), 1964-1974. doi: 10.1016/j.respol.2018.07.004
Woolcock, M., & Narayan, D. (2000). Social Capital: Implications for Development Theory, Research, and Policy. The World Bank Research Observer, 15(2), 225–249. doi: 10.1093/wbro/15.2.225
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 10 دی 1402
  • تاریخ بازنگری 22 بهمن 1402
  • تاریخ پذیرش 22 اسفند 1402

صفحه اصلی

هیئت تحریریه

اصول اخلاقی

راهنمای داوران

ارسال مقاله

تماس با ما