فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی

ارزیابی سهم تغییر اقلیم بر کاهش تراز آب دریاچه ارومیه

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

قاسم عزیزی 1
سارا نظیف 2
فائزه عباسی 3

1 دانشیارآب‌وهواشناسی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

2 استادیار مهندسی عمران، دانشکده مهندسی عمران، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

3 دانشجوی دکتری آب‌وهوا شناسی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

https://doi.org/10.22631/isih.2017.2482.2901
چکیده
دریاچه ارومیه یکی از مهم‌ترین و ارزشمندترین زیست‌بوم‌های آبی ایران است که در حال حاضر در شرایط بحرانی قرار گرفته و تغییرات زیادی در ویژگی‌ها و عملکردهای آن به‌وجود آمده است که افت تراز آب، کاهش بسیار شدید مساحت دریاچه و افزایش شوری آب، ازجمله این موارد است. هدف این مقاله، شناخت بهتر فرایندهای مؤثر بر نوسانات تراز آب دریاچه و ارزیابی سهم هریک از مؤلفه‌های تأثیرگذار است؛ ازاین‌رو، سیستم منابع و مصارف آب در محدوده حوضه آبریز دریاچه در قالب الگوی ون‌سیم طراحی شد. در طراحی الگو، اندرکنش و روابط متقابل مؤلفه‌های اثرگذار، شامل سدهای حوضه، برداشت از آبخوان‌ها، و متغیرهای اقلیمی، بر سطح دریاچه در مقیاس ماهانه در بازه زمانی 1393-1378 درنظر گرفته شد. پس از واسنجی الگو، روند تأثیرگذاری هریک از متغیرها بر تراز آب دریاچه با طراحی سناریوهای مختلف ارزیابی شد. یافته‌ها حاکی از این است که بهره‌برداری از سدهای حوضه (26 درصد) به‌همراه افزایش نیاز آبی (16 درصد) به‌ویژه در بخش کشاورزی، درمجموع سبب کاهش 42 درصدیِ جریان سطحی ورودی به دریاچه شده‌‌اند. متغیرهای اقلیمی نیز سهمی معادل 16 درصد داشته‌اند. در مورد نقش آبخوان‌های ساحلی دریاچه نیز، ‌هرچند آب‌نگاری معرف آبخوان‌ها، روند افت تراز آبخوان‌ها و پیشروی جبهه آب شور را در برخی از آن‌ها نشان می‌دهد‌، بااین‌حال تراز آب زیرزمینی ورودی به دریاچه، مقدارِ ناچیزی به‌دست آمد. لازم به ذکر است که میزان آب زهکشی‌شده از دریاچه به آبخوان‌های مجاور هم‌زمان با افت شدید سطح آبخوان‌ها، به‌دلیل دردسترس نبودن داده‌های موردنیاز، محاسبه نشد.

کلیدواژه‌ها

تغییر اقلیم
پویایی سیستم
دریاچه ارومیه
مدیریت منابع آب
مدل Vensim

موضوعات

احمدزاده، طاهر؛ احمدزاده، بهمن؛ مرادی، شهرام؛ و باغوند، اکبر (1389). معادلات پارامترهای اثرگذار در نوسانات سطح دریاچه ارومیه. چهارمین همایش تخصصی مهندسی محیط زیست، تهران، ایران.
اعلمی، محمدتقی؛ فرزین، ‌سعید؛ احمدی، محمدحسین؛ آقابالایی، بهزاد (1393). مدل‌سازی پویای سیستم سد و آب‌های زیرزمینی به منظور مدیریت بهینه آب (مطالعه موردی: سد گلک). نشریه مهندسی عمران و محیط زیست، 44(1)، 12-1.
بایزیدی، شوبو؛ مورکی علی آبادی، هادی؛ و صلوی تبار، عبدالرحیم (1391). بررسی آشکارسازی تغییراقلیم بر حوضه دریاچه ارومیه. نهمین کنگره بین المللی مهندسی عمران، تهران، ایران.
پژوهشکده مطالعات و تحقیقات منابع آب (1392). بررسی تغییر شرایط محیطی در حوضه آبریز دریاچه ارومیه (وضعیت آب زیرزمینی).
پورفلاح، حسن؛ و مشتاق، رضا (1392). مدیریت منابع آب به کمک روش پویایی سیستم با استفاده از مدل Vensim. اولین همایش ملی بحران آب، دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان، اصفهان، ایران.
چرب‌‌گو، توحید؛ و چرب‌گو، اکبر (1389). پیامدهای منفی سدسازی در حوضه آبریز دریاچه ارومیه و تاثیر آن در خشک شدن دریاچه ارومیه. پنجمین همایش ملی زمین شناسی و محیط زیست، تهران، ایران.
حسن‌زاده، المیرا (1389). تعیین سهم ساخت سازه‌های هیدرولیکی بر کاهش تراز آب دریاچه ارومیه (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). گروه مهندسی آب، دانشکده عمران، دانشگاه تبریز.
حسنی مهمویی، بهروز؛ درویش، محمد؛ فتح ا...زاده، همایون؛ و مسیبی، مهرداد (1390). نقش تغییرات آب و هوایی و اقلیمی در کاهش تراز سطح آب دریاچه ارومیه. همایش ملی تغییر اقلیم و تاثیر آن بر کشاورزی و محیط زیست (صص 734-727)، ارومیه، ایران.
رسولی، علی اکبر؛ عباسیان، شیرزاد؛ و جهانبخش، سعید (1387). پایش نوسان‌‌های سطح آب دریاچه ارومیه با پردازش تصاویر ماهواره‌ای چندسنجنده‌ای و چندزمانه‌ای. فصلنامه مدرس علوم انسانی، 12(2)، 71-54.
زمانی اکبری،اصغر؛ ملکی، سعید (1389). ارزیابی تغییرات خط ساحلی دریاچه ارومیه طی دوره 2005-1989 با استفاده از داده‌های GIS & RS. هشتمین همایش ملی ژئوماتیک (صص 11-1)، تهران، ایران.
شلتن، مارلین (1390). هیدروکلیماتولوژی (مترجم: حسن ذوالفقاری). کرمانشاه: دانشگاه رازی.
عزیزی، قاسم (1383). تغییراقلیم. تهران: انتشارات قومس.
فتحیان، فرشاد؛ مرید، سعید؛ و ارشد، صالح (1392). ارزیابی روند تغییرات کاربری اراضی با استفاده از فن‌آوری سنجش از دور و ارتباط آن با روند جریان رودخانه‌ها (مطالعه موردی: زیرحوضه‌های شرق دریاچه ارومیه). نشریه آب و خاک، 27(3)، 655-642. doi: 10.22067jsw.v0i0.26091
فرتوک‌زاده، حمیدرضا (1371)، نگاهی به پویایی سیستم‌ها. دانش مدیریت،17، 34-29.
گلابیان، حسین (1389). طرح احیاء و تثبیت دریاچه ارومیه به کمک آب دریای خزر. فصلنامه مهندسین مشاور، 47، 82-70.
گلیان،سعید؛ ابریشمچی، احمد؛ و تجریشی، مسعود (1386). تحلیل سیاست‌های بهره‌برداری از منابع آب در حوضه آبریز با روش پویایی سیستم. نشریه آب‌وفاضلاب، 18(3)، 80-70.
Ahadnejad, M., & Maruyama, Y. (2010). Study of Uremia Lake level fluctuations and predict probable changes using multi-temporal satellite images and ground truth data period (1976-2010). In: New Challenge about Climate Change or Human Impact. Map Asia 2010 & ISG 2010 Conference, Kuala Lumpur, Malaysia.
Delju, A. H., Ceylan, A., Piguet, E., & Rebetez, M. (2013). Observed climate variability and change in Urmia Lake basin, Iran. Theoretical and Applied Climatology, 111(1), 285-296. doi: 10.1007/s00704-012-0651-9
Guo, H., Hu, Q., & Jiang, T. (2008). Annual and seasonal streamflow responses to climate and land-cover changes in the Poyang Lake basin, China. Journal of Hydrology, 355(1-4), 106-122. doi: 10.1016/j.jhydrol.2008.03.020
Jalili, S., Kirchner, I., Livingstone, D. M., & Morid, S. (2012). The influence of large‐scale atmospheric circulation weather types on variations in the water level of Lake Urmia, Iran. International Journal of Climatology, 32(13), 1990-1996. doi: 10.1002/joc.2422
Kabiri, K., Pradhan, B., Sharifi, A., Ghobadi, Y., & Pirasteh, S. (2012). Manifestation of remotely sensed data coupled with field measured meteorological data for an assessment of degradation of Urmia Lake, Iran (Vol. 6). In: Asia Pacific Conference on Environmental Science and Technology,  APEST, Kuala Lumpur, Malaysia.
Kebede, S., Travi, Y., Alemayehu, T., & Marc, V. (2006). Water balance of Lake Tana and its sensitivity to fluctuations in rainfall, Blue Nile basin, Ethiopia. Journal of Hydrology, 316(1-4), 233-247. doi: 10.1016/j.jhydrol.2005.05.011
Luna, E. J. R. (2011). Water level fluctuations of Lake Enriquillo and Lake Saumatre in response to environmental changes (Unpublished doctoral dissertation). Cornell University.
Mortsch, L., Alden, M., & Scheraga, J. D. (2003). Climate change and water quality in the great lakes region. Climate Change and Water Quality in the Great Lakes Basin. Report of the Great Lakes Water Quality Board to the International Joint Commission.Available from the International Joint Commission. Reterived from http://www.ijc.org/rel/pdf/climate_change_2003.pdf
Ostrovsky, I., Rimmer, A., Yacobi, Y. Z., Nishri, A., Sukenik, A., Hadas, O. and Zohary, T. (2012). Long-term changes in the lake Kinneret ecosystem: The effects of climate change and anthropogenic factors. In C. R. Goldman, M. Kumagai and R. D. Robarts(Eds.)., Climatic Change and Global Warming of Inland Waters: Impacts and Mitigation for Ecosystems and Societies, John Wiley & Sons, Ltd, Chichester, UK. doi: 10.1002/9781118470596.ch16  
Sellinger, C. E., Stow, C. A., Lamon, E. C., & Qian, S. S. (2008). Recent water level declines in the Lake Michigan - Huron system. Environmental Science & Technology, 42(2), 367-373. doi: 10.1021/es070664
Wang, X., Gong, P., Zhao, Y., Xu, Y., Cheng, X., Niu, Z., & Li, X. (2013). Water-level changes in China's large lakes determined from ICESat/GLAS data. Remote Sensing of Environment, 132, 131-144. doi: 10.1016/j.rse.2013.01.005
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

XML
اصل مقاله 3.13 M
فایل‌های تکمیلی/اضافی
Azizi - Farsi.pdf

  • تاریخ دریافت 29 آبان 1395
  • تاریخ بازنگری 08 مرداد 1396
  • تاریخ پذیرش 06 بهمن 1395

صفحه اصلی

هیئت تحریریه

اصول اخلاقی

راهنمای داوران

ارسال مقاله

تماس با ما