فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی

پایداری نظام‌های حکمرانی آبِ حوزه زاینده‌رود در گذر توسعه

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

علی یوسفی 1
امیر مظفر امینی 2
آمنه یادگاری 3
امید فتحی 4

1 استادیار گروه توسعه روستایی، دانشکده کشاورزی دانشگاه صنعتی اصفهان

2 دانشیار گروه توسعه روستایی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه صنعتی اصفهان

3 دانش اموخته کارشناسی ارشد، گروه توسعه روستایی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه صنعتی اصفهان

4 دانش آموخته کارشناسی ارشد گروه توسعه روستایی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه صنعتی اصفهان

https://doi.org/10.22631/isih.2017.1940.2493
چکیده
هرچند ایران از دیرباز با «مشکل» کم‌آبی روبه‌رو بوده، اما این مشکل در سال‌های اخیر به «بحران» کمبود آب تبدیل شده است. امروزه این نگرش وجود دارد که مشکلات امروز و فردا، بیشتر از کمبود آب، پیامد حکمرانی نامطلوب هستند و راهکار اصلی خروج از بحران آب، بازنگری در نظام مدیریت آب است. دستورکار جدید مطالعات مدیریت آب با تأکید بر ماهیت میان‌رشته‌‌ای، بر چارچوبی مشترک از نظریه‌های اقتصاد بخش عمومی، اقتصاد نهادگرا، اقتصاد سیاسی و سیاست‌گذاری و امور عمومی متمرکز است. هدف این مقاله، ارزیابی پایداری نظام‌های حکمرانی آب در حوزۀ آبخیز زاینده‌رود، پیش و پس از ملی شدن آب در کشور است. روش پژوهش مقاله، مبتنی‌بر تلفیق دو رویکرد کمی و کیفی است و داده‌‌های موردنیاز به دو شیوۀ اسنادپژوهی و پیمایشی از طریق مصاحبه ساخت‌یافته با 171 کشاورز و 68 کارشناس، گردآوری شده است. نتایج به‌دست‌آمده نشان می‌دهد که در نظام حکمرانی فعلی آب، اصول هشت‌گانۀ عدالت، اثربخشی و بازدهی، شفافیت، مسئولیت‌پذیری، پاسخ‌دهی، انسجام، مشارکت، و حاکمیت قانون در شرایط مطلوبی نیست. همچنین، در این مقاله دلایل پایداری نظام حکمرانی سنتی آب تبیین شده است که می‌توان از این اصول برای گذار به حکمرانی مؤثر و پایدار آب بهره جست.

کلیدواژه‌ها

حکمرانی متناسب
بحران آب
بهره‌برداران
متولیان
نظام اجتماعی بوم‌شناختی
حوزه آبخیز زاینده‌رود
بصیری، مهدی (1388). تحلیل بیلان و بررسی علل خشک شدن زاینده‌رود. ماهنامه دانش نما، 174-175، 11-5.
پورعزت، علی‌اصغر؛ و طاهری عطار، غزاله (1389). کاربست حکمرانی خوب برای ملت‌سازی در پرتو مطالعات میان‌رشته‌ای. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 3(1)، 193-173. doi: 10.7508/isih.2011.09.006
حسینی ابری، سیدحسن (1376). همیاری سنتی در بازسازی یک سد قدیمی؛ بند شانزده ده حوضه زاینده‌رود. مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، 11-10، 49-29.
حسینی ابری، سیدحسن (1377). مدیریت سنتی آب زاینده رود بحثی در دانش بومی ایران. مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، 15، 120-101.
حسینی ابری، سیدحسن (1379). زاینده‌رود از سرچشمه تا مرداب. اصفهان: نشر گلها.
سالمی، حمیدرضا؛ و حیدری، نادر (1385). ارزیابی منابع و مصارف آب در حوزه آبریز زاینده رود. مجله تحقیقات منابع آب ایران، 2(1)، 76-72.
طومار شیخ بهایی (1307). طومار شیخ بهایی. اصفهان: راه نجات.
مهریار، محمد (1378). طومار سهام آب زاینده‌رود. فصلنامه فرهنگ اصفهان، 12، 58-54.
مهریار، محمد (1379). طومار سهام آب زاینده‌رود. فصلنامه فرهنگ اصفهان، 15، 26-34.
نصرآبادی، اسماعیل (1394). شواهد زیست‌محیطی بحران آب ایران و برخی راه‌حل‌ها. فصلنامه راهبرد اجتماعی فرهنگی، 4(15)، 89-65.
یوسفی، علی؛ امینی، امیرمظفر؛ فتحی، امید؛ و یادگاری، آمنه (1395). ارزیابی راه‌های حل تعارض رودخانه زاینده رود از دیدگاه کشاورزان و متولیان. مجله علوم آب و خاک دانشگاه صنعتی اصفهان، 20(76)، 158-143.
Araral, E. (2010). Improving effectiveness and efficiency in the water sector: Institutions, infrastructure and indicators. Water Policy, 12(S1), 1-7. doi: 10.2166/wp.2010.010
Araral, E., & Wang, Y. (2013). Water governance 2.0: A review and Second generation research agenda. Water Resources Management, 27(11), 3945-3957. doi: 10.1007/s11269-013-0389-x
Araral, E., & Yu, D. J. (2013). Comparative water law, policies, and administration in Asia: Evidence from 17 countries. Water Resources Research, 49(9), 5307–5316. doi: 10.1002/wrcr.20414
Biswas, A. K., & Tortajada, C. (2010). Future water governance: Problems and perspectives. Water Resources Development, 26(2), 129-139. doi: 10.1080/07900627.2010.488853
Bonine, M. E. (1982). From Qanat to Kort: Tradional irrigation terminology and practiced in central Iran. Iran, 20, 145-159. doi: 10.2307/4299726
Cosgrove, W. J., & Rijsberman, F. R. (2014). World water vision: Making water everybody's business. London, UK: Routledge.
De Stefano, L., Svendsen, M., Giordano, M., Steel, B. S., Brown, B., & Wolf, A. T. (2014). Water governance benchmarking: Concepts and approach framework as applied to Middle East and North Africa countries. Water Policy, 16(6), 1121-1139. doi: 10.2166/wp.2014.305
Gosling, S. N., & Arnell, N. W. (2013). A global assessment of the impact of climate change on water scarcity. Climatic Change, 134(3), 371–385. doi: 10.1007/s10584-013-0853-x
ICCO (2014). Iran's Third National Communication to UNFCCC [Online]. Iran's Climate Change Office, Department of Environment.
Juwana, I., Muttil, N., & Perera, B. J. C. (2012). Indicator-based water sustainability assessment—a review. Science of the Total Environment, 438, 357-371. doi: 10.1016/j.scitotenv.2012.08.093
Kuzdas, C., Wiek, A., Warner, B., Vignola, R., & Morataya, R. (2014). Sustainability appraisal of water governance regimes: The case of Guanacaste, Costa Rica. Environmental Management, 54(2), 205-222. doi: 10.1007/s00267-014-0292-0
Mahmoudi, D. H., Merzouk, D. N. K., Spahis, D. N., Kharraz, J. E., El-Sadek, A., Ghaffour, N., & Mino, E. (2012). Water scarcity and drought in WANA countries. Procedia Engineering, 33, 14-29. doi: 10.1016/j.proeng.2012.01.1172
Newson, M. (2008). Land, water and development: Sustainable and adaptive management of rivers. London, UK: Routledge.
Ostrom, E. (2005). Understanding institutional diversity. New Jersey, USA: Princeton University Press.
Pahl-Wostl, C. (2009). A conceptual framework for analysing adaptive capacity and multi-level learning processes in resource governance regimes. Global Environmental Change, 19(3), 354-365. doi: 10.1016/j.gloenvcha.2009.06.001
Pahl-Wostl, C., Holtz, G., Kastens, B., & Knieper, C. (2010). Analyzing complex water governance regimes: The management and transition framework. Environmental Science & Policy, 13(7), 571-581.
Pahl-Wostl, C., Lebel, L., Knieper, C., & Nikitina, E. (2012). From applying panaceas to mastering complexity: Toward adaptive water governance in river basins. Environmental Science & Policy, 23, 24–34. doi: 10.1016/j.envsci.2012.07.014
Porkka, M., Gerten, D., Schaphoff, S., Siebert, S., & Kummu, M. (2016). Causes and trends of water scarcity in food production. Environmental Research Letters, 11(1), 15001. doi: 10.1088/1748-9326/11/1/015001
Rijke, J., Brown, R., Zevenbergen, C., Ashley, R., Farrelly, M., Morison, P., & Van Herk, S. (2012). Fit-for-purpose governance: A framework to make adaptive governance operational. Environmental Science & Policy, 22, 73-84. doi: 10.1016/j.envsci.2012.06.010
Rogers, P., & Hall, A. W. (2003). Effective water governance (Vol. 7). Global Water Partnership.
Safavi, H. R., Golmohammadi, M. H., & Sandoval-Solis, S. (2015). Expert knowledge based modeling for integrated water resources planning and management in the Zayandehrud river basin. Journal of Hydrology, 528, 773–789. doi: 10.1016/j.jhydrol.2015.07.014
Saleth, R. M., & Dinar, A. (2008). Linkages within institutional structure: An empirical analysis of water institutions. Journal of Institutional Economics, 4(03), 375-401.
UNDP-WGF (2013). What is water governance?, Water Governance Facility. Stockholm: Stockholm International Water Institute.
United Nations (2006). Water: A shared responsibility (Vol. 2). World Water Assessment Programme Berghahn Books.
Vörösmarty, C. J., Hoekstra, A. Y., Bunn, S. E., Conway, D., & Gupta, J. (2015). Fresh water goes global. Science, 349(6247), 478–479. doi: 10.1126/science.aac6009
Wiek, A., & Larson, K. L. (2012). Water, people, and sustainability—a systems framework for analyzing and assessing water governance regimes. Water Resources Management, 26(11), 3153-3171. doi: 10.1007/s11269-012-0065-6
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 09 مرداد 1395
  • تاریخ بازنگری 30 تیر 1396
  • تاریخ پذیرش 06 دی 1395

صفحه اصلی

هیئت تحریریه

اصول اخلاقی

راهنمای داوران

ارسال مقاله

تماس با ما