فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی

پروبلماتیک‌شدن گفتمان آموزش در ایران و آغاز منازعۀ گفتمانی پیرامون نهاد آموزش در دورۀ قاجار

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسنده

صادق آبسالان

دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی فرهنگی، پژوهشکدۀ مطالعات فرهنگی و اجتماعی، وزارت علوم تحقیقات و فناوری، تهران، ایران

https://doi.org/10.22035/isih.2019.3088.3399
چکیده
مقالۀ حاضر به بررسی چگونگی پروبلماتیک‌شدن گفتمان آموزش در ایران و منازعۀ پیرامون آن اختصاص دارد؛ اینکه نظام آموزش در ایران از چه­زمان به ابژه‌ای برای اندیشه بَدَل شد؟ این پرسش نتیجۀ نگاهی متفاوت به تاریخ نظام آموزش در ایران است. تاکنون این تاریخ، تحت تأثیر شیوۀ تاریخ‌نگاری سنتی به‌گونه‌ای خاص فهم و توضیح داده شده است. این شیوه، در تحلیل و تبیین گسست از گفتمان آموزش سنتی، توجهش معطوف به نقش ساخت‌های کلان و بنیادین، پندارهای مبتنی بر پیشرفت، و اصالت‌دادن به نقش سوژه‌های معین بوده است. این مقاله شیوۀ یادشده را کنار نهاده و با رویکرد تاریخ‌نگاری فوکو به موضوع پیدایش گفتمان آموزش جدید و منازعۀ پیرامون آن توجه کرده است. یافته‌های این مقاله نشان می‌دهد گسست از نظام آموزش سنتی، نه محصول آگاهی سوژه‌ای خاص است و نه در چارچوب منطقی ساختی و فراتاریخی قابل تبیین است. آنچه زمینۀ پیدایش این گسست را فراهم می‌آورد وقوع و همایندی رخدادهایی خاص در تاریخ ایران است. تلاقی این رخدادها و ناتوانی گفتمان قدیم در توضیح و چاره‌اندیشی برای وضعیت جدید، به پیدایش گفتمانی جدید منجر شد. گفتمانی که برخورد با بحران‌های موجود را نه بر اساس نظم گفتمانی قدیم، بلکه مبتنی بر علوم، فنون، و نظام عقلانیت جدید غرب پی گرفت. مجموعۀ این شرایط، نهاد آموزش در ایران را به موضوعی پرمناقشه تبدیل کرد و به تحولات و منازعه‌های زیادی پیرامون علوم و نهادهای آموزشی جدید دامن زد.

کلیدواژه‌ها

نظام آموزش
مؤسسه‌های آموزشی جدید
رخداد
تبارشناسی
تاریخ‌نگاری سنتی
آجودانی، ماشاالله (1382). مشروطه ایرانی. تهران: انتشارات اختران.
آدمیت، فریدون (1378). امیرکبیر و ایران (چاپ هشتم). تهران: شرکت سهامی انتشارات خوارزمی.
تکمیل­ همایون، ناصر (1385). آموزش و پرورش در ایران. تهران: دفتر پژوهش­ های فرهنگی.
توکلی ­طرقی، محمد (1387). تجدد روزمره و آمپول تدین. مجله ایران­ نامه، 24(4)، 421-461.
حیدری، آرش (1395). تبارشناسی استبداد ایرانی از منظر تاریخ فرهنگی (از ابتدای عصر ناصری تا برآمدن رضاشاه) (پایان­ نامه دکتری). دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.
درانی، کمال (1376). تاریخ آموزش و پرورش ایران قبل و بعد از اسلام. تهران: انتشارات سمت.
دریفوس، هیوبرت؛ و رابینو، پل (1379). میشل فوکو فراسوی ساخت‌ گرایی و هرمنیوتیک (مترجم: حسین بشیریه). تهران: نشر نی. (تاریخ اصل اثر 1982)
دولت­ آبادی، یحیی (1387). حیات یحیی (تصحیح: مجتبی برزآبادی). تهران: انتشارات فردوس.
ذوالفقاری، حسن؛ و حیدری، محبوبه (1395). ادبیات مکتب­ خانه­ ای ایران (چاپ دوم). تهران: نشر چشمه.
رشدیه، فخرالدین (1370). تاریخ مدارس نوین در ایران (زندگی­نامه میرزا حسن رشدیه). تهران: انتشارات هیرمند.
رضایی، محمد (1386). ناسازه­های گفتمان مدرسه: تحلیلی از زندگی روزمره دانش‌آموزی. تهران: موسسه انتشاراتی جامعه و فرهنگ.
رینگر، مونیکاام (1381). آموزش، دین، و گفتمانِ اصلاح فرهنگی در دوران قاجار (مترجم: مهدی حقیقت‌خواه). تهران: نشر ققنوس. (تاریخ اصل اثر 1998) 
ژوبر، پ.آ (1322). مسافرت به ارمنستان و ایران (مترجم: محمود هدایت). چاپخانه تابان.
سالاری، حسن (1393). نقش دکتر امیراعلم در پیشرفت بهداشت و آموزش پزشکی نوین در ایران. مجله تاریخ علم، 12(2)، 271-241. doi: 10.22059/jihs.2014.63348
سیدین، علی (1391). از مکتب­ خانه تا مدرسه. تهران: نشر علم.
ضمیری، محمدعلی (1373). تاریخ آموزش و پرورش ایران و اسلام. تهران: نشر راهگشا.
طباطبایی، سیدجواد (1395). تأملی درباره ایران (جلد دوم: نظریه حکومت قانون در ایران). تهران: انتشارات مینوی خرد.
فراستخواه، مقصود (1388). سرگذشت و سوانح دانشگاه در ایران. تهران: نشر رسا.
فراستخواه، مقصود (1396). گاه‌ و ‌بی­ گاهیِ دانشگاه در ایران: مباحثی نو و انتقادی در بابِ دانشگاه­ پژوهشی، مطالعات علم و آموزش عالی. تهران: انتشارات آگاه.
فوکو، میشل (1378). نظم گفتار (مترجم: باقر پرهام). تهران: نشر آگاه. (تاریخ اصل اثر 1970)
فوکو، میشل (1389). نیچه، تبارشناسی، تاریخ. در: تئاتر فلسفه: گزیده­ ای از درس‌گفتارها، کوتاه­ نوشت­ ها، گفتگوها و ... (مترجم: نیکو سرخوش، و افشین جهاندیده). تهران: نشر نی. (تاریخ اصل اثر 1971)
فوکو، میشل (1391). دغدغه­ حقیقت. در ایران روح یک جهان بی­ روح و نه گفتگوی دیگر با میشل فوکو (چاپ هشتم؛ مترجم: نیکو سرخوش و افشین جهاندیده). تهران: نشر نی. (تاریخ اصل اثر 1984)
کریم خان­زند، مصطفی (1391). پیدایش مدرسه جدید در ایران (پایان­ نامه کارشناسی ارشد). دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، ایران.
گلکار، سعید (1388). رابطه دولت و دانشگاه در ایران پس از انقلاب 1384-1357 (پایان‌نامه دکتری). دانشکده علوم سیاسی، دانشگاه تهران، ایران.
محبوبی‌اردکانی، حسین (1370). تاریخ موسسات تمدنی جدید در ایران (جلد اول). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
محمدعلی­زاده، حاجیه (1395). تبارشناسی ایده اسلامی کردن علم در ایران (پایان­نامه کارشناسی ارشد). دانشکده علوم انسانی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران.
محمدی، محمود (1395). تبارشناسی تربیت جدید در ایران؛ تولد مدرسه (رساله دکتری). دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.  
مرزبان، رضا (1355). تحول آموزش عالی در پنجاه سال شاهنشاهی پهلوی. تهران: دفتر روابط عمومی و بین‌المللی دانشگاه تهران.
مناشری، دیوید (1397). نظام آموزشی و ساختن ایران مدرن (مترجم: محمدحسین بادامچی، و عرفان مصلح). تهران: حکمت سینا. (تاریخ اصل اثر 1992)
میلز، سارا (1389). میشل فوکو (مترجم: مرتضی نوری). تهران: نشر مرکز. (تاریخ اصل اثر 2003)
ناطق، هما (1358). مصیبت وبا و بلای حکومت. در: مجموعه پژوهش­ های تاریخ، تاریخ ایران (2)، تهران: نشر گستره.
ناطق، هما (1375). کارنامۀ فرهنگی فرنگی در ایران. تهران: انتشارات خاوران.
 Flynn, T. (1996). Foucault's  mapping of history. In G. Gutting, (ed.), The Cambridge Companion to Focault, Cambridge University Press. 
Mojab, Sh. (1991). The state and university: The 'Islamic Cultural Revolution' in the institutions of higher education of Iran, 1980-1987 (Unpublished doctoral dissertation). University of Illinois.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 09 مرداد 1397
  • تاریخ بازنگری 01 آبان 1397
  • تاریخ پذیرش 10 دی 1397

صفحه اصلی

هیئت تحریریه

اصول اخلاقی

راهنمای داوران

ارسال مقاله

تماس با ما