فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی

تحلیل کیفی تأثیر شیوع بیماری ویروس کرونا بر مناسک زیارت در حرم امام‌رضا (ع)

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

مجید فولادیان 1
فاطمه صدر نبوی 2
پدرام خسرونژاد 3
محمدمهدی واعظ موسوی 4
محمدمحسن ظریف‌پویا 5
وجیهه شاملی 6
زهرا باغبان گلختمی 7
مهلا شمسایی 7

1 مجید فولادیان، استادیار جامعه‌شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، خراسان رضوی، ایران

2 فاطمه صدرنبوی، استادیارانسان‌شناسی، گروه علوم اجتماعی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مشهد، مشهد، خراسان رضوی،ایران

3 استادیار مطالعات انسان‌شناسی، گروه مطالعات دینی و اجتماعی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه سیدنی غربی، استرالیا

4 دانشجوی کارشناسی‌ارشد پژوهشگری اجتماعی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، خراسان رضوی، ایران

5 کارشناسی‌ارشد پژوهش علوم اجتماعی، دانشگاه آزاداسلامی واحد مشهد، مشهد، خراسان رضوی، ایران

6 دانشجوی کارشناسی جامعه‌شناسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد،خراسان رضوی، ایران

7 دانشجوی کارشناسی جامعه‌شناسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، خراسان رضوی، ایران

https://doi.org/10.22035/isih.2020.3807.3949
چکیده
این مقاله تحلیلی فرهنگی از پیامدها و تأثیرات فرهنگی بحران ویروس کرونا در ایران است. در ماه‌هایی که بحران ویروس کرونا شکل گرفته است این پرسش در کانون توجه جامعه و اندیشمندان ایران بوده است که این بحران چه دلالت‌هایی برای شیوهٔ زندگی و فرهنگ در ایران دارد؟ نگارنده در پی ارزیابی این پرسش است. در قسمت مقدمهٔ مقاله هدف و چگونگی و پرسش‌های اصلی مقاله را توضیح داده می‌شود. در قسمت دوم مقاله به تحیلی از مسئله‌مندی فرهنگ در ایران امروز پرداخته می‌شود و این‌که چگونه ذهنیت جمعی مردم ایران متأثر از بحران ویروس کرونا هوشیار و حساس و شده و  به پرسشگری از امور بدیهی و طبیعی فرهنگ می‌پردازد. سپس سه دیدگاه دربارهٔ نحوهٔ صورت‌بندی‌کردن این پرسشگری ارائه می‌شود: 1) گفتمان تداوم؛ 2) گفتمان گسست؛ و 3) گفتمان بازاندیشی انتقادی. در قسمت سوم مقاله این گفتمان‌ها شرح داده می‌شود. رویکرد نگارنده به موقعیت کرونایی همسو با گفتمان بازاندیشی است. از این‌رو بخش مهم مقاله را به ویژگی‌ها و ابعاد این بازاندیشی انتقادی اختصاص داده شده است. نگارنده استدلال می‌کند که انفجار اطلاعات و دانش، آشنایی‌زدایی، بازاندیشی در نظام اولویت‌ها، دیجیتالی‌شدن مضاعف، افزایش توانش تطبیقی، افزایش تقاضای اجتماعی برای دانش، و در نهایت افزایش سوژگی و عاملیت، مجموعه عواملی هستند که گفتمان بازاندیشی را شکل می‌دهند. روش نگارنده در این مقاله تحلیل دیدگاه‌های شکل گرفته دربارهٔ پیامدهای فرهنگی بحران کرونا در ایران است. در‌عین‌حال، از تجربه‌های زیسته و درک‌های شهودی‌ام نیز کمک گرفته‌ام. تجزیه‌وتحلیل نظری مفاهیم و دیدگاه‌ها یکی از راهبردها برای فهم روایت‌های شکل‌گرفته از پیامدهای بحران کروناست.

کلیدواژه‌ها

استادیار جامعه‌شناسی
دانشکده ادبیات و علوم انسانی
دانشگاه فردوسی مشهد
مشهد
ایران

موضوعات

ارونسون، الیوت (1382). روان‌شناسی اجتماعی (مترجم: حسین شکرکن). تهران: انتشارات رشد. (تاریخ اصل اثر 1999)  
اعتماد السلطنه، محمدحسن‌خان (1350). روزنامهٔ خاطرات اعتماد السلطنه (به کوشش ایرج افشار). تهران: انتشارات امیرکبیر.
اکبری، زهرا؛ و فاضلی، نعمت‌الله (1396). تغییرات معنا‌شناختی کنش زیارت از منظر انسان‌شناسی تفسیری (مطالعهٔ موردی زائران امام رضا). دوفصلنامهٔ علمی-پژوهشی اسلام و علوم اجتماعی،9(17)، 17-40. doi: 10.30471/SOCI.2017.1410
امینی، اعظم؛ استوار، افشین؛ دارابی، حسین؛ حائری‌نژاد، محمدجواد؛ یوسفی، فرزانه؛ و وحدت، کتایون (1393). بیماری‌های شایع عفونی در حج. دوماهنامهٔ طب جنوب، 17(3)، 476-486.
بورل، آر. ام (1392). همه‌گیری وبا در ایران (1904): برخی از ابعاد جامعهٔ قاجاری (مترجم: فریده آذری و زهرا نظرزاده). خردنامه، 11، 2-22. (تاریخ اصل اثر 1984)
تورسن، کارل ای.؛ هریس، الکس اچ. اس.؛ و اومن، دوگ (1383). معنویت، دین و بهداشت: شواهد، موضوعات و علائق (مترجم: احمدرضا جلیلی). نقد و نظر، 9(33-34)، 166-216. (تاریخ اصل اثر 2001)
حسینی، کبری؛ اصغری ابراهیم‌آباد، محمدجواد؛ و عبدخدایی، محمدسعید (1395). بررسی ارتباط زیارت امام‌رضا با احساس شادکامی و رضایت از زندگی. پژوهش در دین و سلامت، 2(2)، 3-11. doi: 10.22037/jrrh.v2i2.10150
دورکیم، امیل (1383). صور بنیانی حیات دینی (مترجم: باقر پرهام). تهران: نشر مرکز. (تاریخ اصل اثر 1912).
دولت‌شاهی، بهروز؛ و هاجر، پهلوانی (1384). بررسی نقش زیارت دینی در سلامت روانی افراد. نقد و نظر، 10(37 -38)، 358-368.
رحمانی، جبار (1399، اردیبهشت 31). کرونا و تحولات آئین‌های اجتماعی. خبرگزاری مهر. بازیابی از https://www.mehrnews.com/news/4930433/
رضوی‌زاده، ندا؛ و فروغ‌زاده، سیمین (1395). تحلیل رفتار خرید سوغات در میان زائران شهر مشهد. دوفصلنامهٔ مطالعات اجتماعی گردشگری، 4(8)، 23-49.
سلطانپور، مانا؛ و حمیدرضا، اصغری (1395). پیشینهٔ تاریخی و فرهنگی زیارت در ایران. دو فصلنامهٔ مطالعات ایران‌شناسی، 3(4)، 89-108.
شریعتی مزینانی، سارا؛ و غلامرضا کاشی، شیما (1394). سیالیت و مناسک دینی (مطالعهٔ موردی زیارت مزار سهراب سپهری). فصلنامهٔ تحقیقات فرهنگی ایران، 8(3)، 61-97. doi: 10.7508/IJCR.2015.31.003
طالبی، ابوتراب؛ و براق علی‌پور، الهه (1394). گونه‌شناسی زیارت و دینداری زائران: معناکاوی کنش زیارت زائران امام‌رضا (ع). فصلنامهٔ علوم اجتماعی، 22(69)، 76-160. http://
فاطمی، شیما سادات (1393). نگرشی بر اماکن مقدسه و متبرکه و آداب زیارت از نگاه سیاحان اروپایی دورهٔ قاجار (1244-1310 ه ق). روزگاران، 12(12)، 113-148.    
فانک، کریستین (1398). از «تپه سلام» تا «پنجرهٔ طلا»: مادیت زیارت حرم امام‌رضا‌(ع) در ایران (مترجم: سینا باستانی، سینا). بازیابی از https://tumarandishe.ir/fa/note  (تاریخ اصل اثر 2019)
فروغ‌زاده، سیمین؛ شریعتی مزینانی، سعید؛ و دانایی سیج، مجید (1391). تحلیل جامعه‌شناختی مدت اقامت زائران ایرانی در شهر مشهد. مطالعات اجتماعی ایران، 6(3-4)، 161-183.
کرمانی، مهدی؛ اصغرپور ماسوله، احمدرضا؛ و واعظ موسوی، محمدمهدی (1398). گونه‌شناسی کیفی سبک‌های زیارتی جوانان در شهر مشهد. دوفصلنامهٔ مطالعات اجتماعی گردشگری، 7(13)، 25-52.
مظاهری، محسن حسام ]کانال تلگرامی دین، فرهنگ، جامعه[ (1 مرداد،  1398). در خدمت و خیانت به مناسک. برگرفته از https://t.me/mohsenhesammazaheri
ناطق، هما (1358). مصیبت وبا و بلای حکومت. تهران: نشر گستر. 
یوسفی، علی؛ صدیق اورعی، غلامرضا؛ کهنسال، علیرضا؛ و مکری‌زاده، فهمیه (1391). پدیدارشناسی تجربهٔ زیارت امام‌رضا (ع). مطالعات اجتماعی ایران، 6(3-4)، 180-198.
Ahmed, Q. A., & Memish Z.A. (2020). The cancellation of mass gatherings (MGs)? Decision making in the time of COVID-19. Travel Medicine and Infectious Disease, 34, 1-4. doi: 10.1016/j.tmaid.2020.101631
Aldossari, M., Aljoudi, A., & Celentano, D. (2019). Health issues in the Hajj pilgrimage: a literature review.
Biek, M., Wood, W., & Chaiken, S. (1996). Working Knowledge, cognitive processing, and attitudes: On the determinants of bias. Personality and Social Psychology Bulletin, 22(6), 547-556. doi: 10.1177/0146167296226001
Bourdieu, P. (1977). Outline of a theory of practice. London: Cambridge University Press.
Bourdieu, P. (1990). The logic of practice. Stanford, CA: Stanford University Press.
Bourdieu, P. (1998). Practical reason: On the theory of action. Stanford, CA: Stanford University Press.
Brown, P. J. C., Maes, K., & J. Armelagos, J. (2011). Humans in a world of microbes: The Anthropology of Infectious disease. In M. Singer, & P. I. Erickson (Eds.), A companion to medical anthropology chapter (pp. 251-270). Malden, MA: John Wiley & Sons.
Calhoun, C., Gerteis, J., Moody, J., Pfaff, S., & Vrik, I. (Eds.). (2004). Contemporary sociological theory. Oxford: Blackwell Prublications.
Coleman, S. (2002). Do you believe in pilgrimage? Communitas, contestation and beyond. Anthropological Theory, 2(3), 355–368. doi: 10.1177/1463499602002003805
Coleman, S. (2014). Pilgrimage as trope for an anthropology of Christianity. Current Anthropology, 55, 281-291. doi: 10.1086/677766
Coleman, S., & Eade, J. (2018). Pilgrimage and political economy: Translating the sacred. New York: Berghahn. https://www.berghahnbooks.com/title/ColemanPilgrimage
Collins-Kreiner, N. (2010). Researching pilgrimage: Continuity and transformationns. Annals of Tourism Research, 37(2), 440-456. doi: 10.1016/j.annals.2009.10.016
Doron, B., & Cohen-Hattab, K. (2003). A new kind of pilgrimage: The modern tourist pilgrim of nineteenthcentury and early twentieth-century Palestine. Middle Eastern Studies, 39(2), 131–148. doi: 10.1080/714004511
Eastern Mediterranean Health Journal, 25(10), 744–753. doi:10.26719/2019.25.10.744
Edwards, K., & Smith, E. (1996). A disconfirmation bias in evaluation of arguments. Journal of Personality and Social Psychology, 71(1), 5-24. doi: 10.1037/0022-3514.71.1.5
Eshaghi, P. (2015). To capture a cherished cast: Pilgrimage photography at Imam Riza’s Shrine, Iran. Middle East Journal of Culture and Communication, 8, 282-306. doi: 10.1163/18739865-00802007
Farhat, M. (2014). Shiʻi piety and dynastic legitimacy: Mashhad Under the early Safavid Shahs. Iranian Studies, 47(2), 202-217. doi: 10.1080/00210862.2013.860323
Festinger, L. (1957). A theory of cognitive dissonance. Stanford, CA: Stanford university press.
Fleischer, A. (2000). The tourist behind the pilgrim in the holy land. Hospitality Management, 19(3), 311-326. doi: 10.1016/S0278-4319(00)00026-8
Francis E., J., &  M. Low, S. (1984). Biomedical anthropology: An emerging synthesis in anthropology. American Journal of Physical Anthropology,27(S5), 215–227. doi: 10.1002.ajpa.1330270510
Glazebrook, D., & Abbasi-Shavazi, M.J. (2007). Being neighbors to Imam Reza: Pilgrimage practices and return Intentions of Hazara Afghans living in Mashhad, Iran. Iranian Studies, 40(2), 187-201. doi: 10.1080/00210860701269535
Hayden, R. M. (2002). Antagonistic tolerance: Competitive sharing of religious sites in South Asia and the Balkans. Current Anthropology, 43(2), 205–231. doi: 10.1086/338303
Hill-Smith, C. (2011). Cyberpilgrimage: The (virtual) reality of online pilgrimage experience. Religion Compass, 5(6), 236–246. doi: 10.1111/j.1749-8171.2011.00277.x
Inhorn, M C., & Brown, P. J. (1990). The anthropology of infectious disease. Anthropology, 19, 89-117.
Kaufman, S. K. (2005). Consuming visions: Mass culture and the Lourdes shrine. Ithaka, Ny: Cornell University Press.
Langdon, E. J., & Wiik, F. B.(2010).Anthropology, health and illness: An introduction to the concept of culture applied to the health sciences.Revista Latino-Americana de Enfermagem,18(3), 459-466.doi: 10.1590/S0104-11692010000300023 
Lord, C., Ross, L., & Lepper, M. (1979). Biased assimilation and attitude polarization: The effect of prior theories on subsequently considered evidence. Journal of Personality and Social Psychology, 37(11), 2098-2109. doi: 10.1037/0022-3514.37.11.2098
Marzolph, U. (2014). From Mecca to Mashhad: The narrative of an illustrated Shi‘i pilgrimage scroll from the Qajar period. Muqarnas: An Annual on the Visual Culture of the Islamic World, 31, 207-224. doi: 10.1163/22118993-00311p01
Melville, C. (1996). Shah Abbas and the pilgrimage to Mashhad. Journal of the British Institute of Persian Studies, 49(1), 191-229. doi: 10.1080/05786967.2011.11834433
Mendel, T. (2013). Common roads: Pilgrimage and backpacking in the 21st century. San Francisco, California, USA : Kanopy Streaming.
Mirzaei, R., & Abdi, M. (2020). An influenza: A outbreak in Iranian individuals following Arba’een foot pilgrimage from October to December 2019. Infection Control & Hospital Epidemiology, 45(1), 627-628. doi: 10.1017/ice.2020.49
Moufahima, M., & Lichroub, M. (2019). Pilgrimage, consumption and rituals: Spiritual authenticity in a Shia Muslim pilgrimage. Tourism Management, 70, 322-332. doi: 10.1016/j.tourman.2018.08.023
Nooh, H. Z., Alshammary, R H., Alenezy, J. M., Alrowaili, N. H., Alsharari, A. J., Alenz, N. M., & Sabaa, H. E. (2020). Public awareness of coronavirus in Al-Jouf rgion, Saudia Arabia. Journal of Public Health, 13, 1-18. doi: 10.1007/s10389-020-01209-y
Olsen, D. H. (2010). Pilgrims, tourists and Max Weber’s “ideal types”. Annals of Tourism Research, 37(3), 848–851. doi: 10.1016/j.annals.2010.02.002
Reader, I. (2014). Pilgrimage in the marketplace. London: Routledge.
Schnell, T., & Palib, S. (2013). Pilgrimage today: The meaning-making potential of ritual. Mental Health, Religion & Culture, 16(9),  887–902. doi: 10.1080/13674676.2013.766449
Sykes, P. M., & Ahmad din Khan, K.B. (1910). The glory of the Shia world the tale of a pilgrimage. London: Macmillan Publication.
Timothy, D.J., & Olsen, D.H. (2006). Tourism, religion and spiritual journeys. London: Routledge.
World Health Organization. (2020). Coronaviruse disease pandemic (COVID-2019). Retrieved from https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019
Zakaria, H., N., Rawan, R. H., Jomanh Mohammed, A., Njood Hial, A., Amani Jaded, A., Njood Menwer, A., & Sabaa, H. E. (2019). Public awareness of coronavirus in Al-Jouf region, Saudi Arabia. Public Health, 1-8. doi: 10.1007/s10389-020-01209-y
Zygmunt, B. (2011). From pilgrim to tourist: Or a short history of identity. In S. Hall., & P. Du Gay (Eds.), Questions of cultural identity (pp. 18–36). London, Thousand Okas, New Delhi: SAGE.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی
دوره 12، شماره 3 - شماره پیاپی 47
تابستان 1399
صفحه 145-182

  • تاریخ دریافت 01 اردیبهشت 1399
  • تاریخ بازنگری 20 خرداد 1399
  • تاریخ پذیرش 30 خرداد 1399

صفحه اصلی

هیئت تحریریه

اصول اخلاقی

راهنمای داوران

ارسال مقاله

تماس با ما