فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی

سیر تحولات برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری آب در دوران قبل و بعد از انقلاب اسلامی ایران

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

مهشید طالبی صومعه سرایی 1
محمدجواد زارعیان 2
اشکان فرخ نیا 3
رضا روزبهانی 2

1 دکتری جامعه‌شناسی، پژوهشکده مطالعات و تحقیقات آب، مؤسسه تحقیقات آب وزارت نیرو، تهران، ایران

2 استادیار مهندسی منابع آب، پژوهشکده مطالعات و تحقیقات آب، مؤسسه تحقیقات آب وزارت نیرو، تهران، ایران

3 دکتری مهندسی منابع آب، پژوهشکده مطالعات و تحقیقات آب، مؤسسه تحقیقات آب وزارت نیرو، تهران، ایران

https://doi.org/10.22035/isih.2022.4556.4516
چکیده
تدوین برنامه‌های میان‌دستی برای توسعه و پیشرفت، مبتنی بر سیاست‌هایی هستند که به شکلی انضمامی در قالب اهداف معین و مواد قانونی و طرح‌های اجرایی بروز می‌کنند. چنانچه در بسیاری از موارد ضعف در اجرا را می‌توان از طریق بررسی سیاست‌گذاری‌ها دنبال کرد. یکی از دلایل برهم خوردن تعادل بین مصرف و تقاضا در مدیریت منابع آب کشور را در شکل سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی می‌توان جست‌وجو کرد. با این وجود این سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی آب در ایران شکل ثابتی نداشته و از دوره‌ای به بعد برحسب تغییر در بستر اجتماعی و سیاسی، تحولات زیادی داشته است. بیشترین تحولات در برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری آب بین برنامه‌های آب در دوران قبل و بعد از انقلاب اسلامی ایران است؛ تحولات در میان‌مدت و کوتاه‌مدت نیز مشهود است. برای شناسایی این تحولات از طریق رویکرد کیفی و با روش تحلیل مضمون استقرایی متن برنامه‌ها و اسناد توسعه بررسی شده است.نتایج تحقیق نشان داد تحولات در سیاست‌گذاری آب ایران در دوران قبل از انقلاب اسلامی بیشتر متأثر از تحولات و سیاست‌های بین‌المللی بوده و در دوران بعد از انقلاب اسلامی ایران، این تحولات اغلب متأثر از گفتمان سیاسی دولت وقت بوده است. همچنین نتایج نشان داد که برنامه‌های توسعه‌ای در ایران از انسجام کافی برای پایداری منابع آب برخوردار نیست. در واقع تغییر در سیاست‌های مربوط به بهره‎برداری از منابع آب طی این دوران منجر به گسست برنامه‌های مختلف توسعه کشور از منظر مدیریت آب شده است.

کلیدواژه‌ها

توسعه
آب
سیاست‌گذاری
ایران
برنامه‌های عمرانی
برنامه‌های توسعه
موضوعات
آقاسی، فتح‌الله؛ دشتی، سعید؛ و اعتمادزاده، امیرحسین (1387). مدل مفهومی و محتوایی برنامه‌های پنج‌ساله جمهوری اسلامی ایران. هفته‌نامه برنامه، 7(301)، 22-12.
اکبری، محمدعلی؛ و لیلاز مهرآبادی، سعید (1389). تأثیر برنامۀ عمرانی سوم (1346ـ1341) در کشاورزی ایران. تاریخ ایران، 3(2)، 22-1.
رحیمی، عباس (1377). ارزیابی رویکردهای توسعه روستایی ایران. در: مجموعه مقالات همایش پنجاه سال برنامه‌ریزی توسعه در ایران (جلد دوم؛ 215-200). تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.
زاهدی، محمدجواد؛ غفاری، غلامرضا؛ و ابراهیمی‌لویه، عادل (1391). کاستی‌های نظری برنامه‌ریزی توسعه روستایی در ایران. پژوهش‌های روستائی، 3(12)، 30-7. doi: 10.22059/jrur.2013.30230
زیاری، کرامت‌الله (1393). اصول و روش‌های برنامه‌ریزی منطقه‌ای (چاپ چهارم). یزد: دانشگاه یزد.
سازمان برنامه و بودجه (1325). اسناد بانک ملی سند شماره 2413. برگرفته ازhttps://mpb.mporg.ir
سازمان برنامه و بودجه (1345). گزارش ارزشیابی عملکرد برنامه سوم عمرانی، برگرفته ازhttps://mpb.mporg.ir
سازمان برنامه‌وبودجه (1327). تاریخچه تنظیم برنامه هفت‌ساله عمران و آبادی ایران. برگرفته از  https://mpb.mporg.ir
سازمان برنامه‌وبودجه (1327). قانون برنامه عمرانی هفت‌ساله اول کشور. برگرفته از https://mpb.mporg.ir
سازمان برنامه‌وبودجه (1334). قانون  برنامه عمرانی هفت‌ساله دوم کشور (شماره سند 85295). برگرفته از https://mpb.mporg.ird
سازمان برنامه‌وبودجه (1341). قانون برنامه عمرانی هفت‌ساله سوم کشور. برگرفته از https://mpb.mporg.ir
سازمان برنامه‌وبودجه (1347). قانون برنامه عمرانی هفت‌ساله چهارم کشور. برگرفته از   https://mpb.mporg.ir
سازمان برنامه‌وبودجه (1353). قانون برنامه عمرانی هفت‌ساله پنجم کشور. برگرفته از https://mpb.mporg.ir
 سازمان برنامه‌وبودجه )1338(، سند سنجش پیشرفت و عملکرد برنامه عمرانی هفت‌ساله دوم ایران. برگرفته ازhttps://mpb.mporg.ir
طالبی صومعه‌سرایی، مهشید (1399). بررسی جامعه‌شناختی حکمرانی آب در 50 سال اخیر و تأثیرات اجتماعی و سیاسی آن بر جامعه (با تمرکز بر طرح انتقال بین‌حوضه‌ای آب) (رساله دکتری جامعه‌شناسی سیاسی). دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.
طالبی صومعه‌سرایی، مهشید؛ ذکایی، محمدسعید؛ فاضلی، محمد؛ و جمعه‌پور، محمود (1398). جامعه‌شناسی یک بحران: آسیب‌شناسی اجتماعی بحران آب در حوضه آبریز زاینده‌رود. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 11(4)، 165-133. doi: 10.22035/isih.2020.3652.3833
قالیباف. محمدباقر؛ اطاعت، جواد؛ حسین، محمدی؛ و موسوی، زهرا (1396). برنامه‌های توسعه در ایران و مشکلات زیست‌محیطی دریاچه ارومیه. مجلّه پژوهش‌های جغرافیای سیاسی، 2 (1). 29- 1.
قدیری معصوم، مجتبی؛ و علیقلی‌زاده فیروزجایی، ناصر (1382). جایگاه روستا و کشاورزی در برنامه‌های عمرانی قبل از پیروزی انقلاب اسلامی ایران. مجله پژوهش‌های جغرافیایی، 46، 130-115.
کلانتری، عبدالحسین؛ روشنگر، پیام؛ و حسنی، حسین (1392). تحلیل سیاست‌های رسانه‌ای در ایران از برنامه‌های عمرانی پیش از انقلاب تا پایان برنامه چهارم توسعه. تحلیل سیاست‌های رسانه‌ای در ایران، 24(2)، 30-5.
مدنی، امیر باقر (1374). موانع توسعه اقتصادی ایران مقایسه با ژاپن. تهران: انتشارات شهر آب.
مرکز اسناد ریاست جمهوری (1382). اسنادی از اصل چهار ترومن در ایران (1325-1346) (به کوشش بشیر گنبدی). تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی (1373). گزارش ارزیابی عملکرد بخش آب در برنامه اول توسعه، شماره گزارش 9. برگرفته از http://rc.majlis.ir/fa/report/show/728043
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی (1376). گزارش آب در دو برنامه، شماره گزارش 5102518. برگرفته از https://rc.majlis.ir/fa/report/show/738966
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی (1388)، گزارش عملکرد بخش آب در برنامه چهارم و جایگاه آن در برنامه پنجم. شماره گزارش 9750. برگرفته از https://rc.majlis.ir/fa/report/show/738966
میرنظامی، سیدجلال؛ و باقری، علی (1396). ارزیابی سیستم حکمرانی آب در فرایند حفاظت از منابع آب زیرزمینی ایران. مجله تحقیقات منابع آب، 13(2)، 55-32.
Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative research in psychology, 3(2), 77-101.
Molle, F. Mollinga, P.P. & Wester, P. (2009). Hydraulic bureaucracies and the hydraulic mission: Flows of water, flows of power. Water Alternatives, 2(3), 328-349.
Mollinga, P. P. (2008). Water, politics and development: framing a political sociology of water resources management. Water Alternatives, 1(1), 7-23.
Mollinga, P. P. (2010). Hot water after the Cold War-Water policy dynamics in (semi) authoritarian states. Water Alternatives. 3(3), 512–520.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 24 مرداد 1400
  • تاریخ بازنگری 14 آبان 1400
  • تاریخ پذیرش 15 آذر 1400

صفحه اصلی

هیئت تحریریه

اصول اخلاقی

راهنمای داوران

ارسال مقاله

تماس با ما