فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی

فراتحلیل موضوعی و بررسی انتقادی پژوهش‌های میان‌رشته‌ای در زمینۀ آینده‌پژوهی

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

محسن طاهری دمنه 1
علی ذاکری 1
ابوالفضل اسدنیا 2

1 استادیار آینده‌پژوهی، گروه مهندسی صنایع و آینده پژوهی، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

2 دکتری علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

https://doi.org/10.22035/isih.2022.4817.4719
چکیده
حرکت از فضای رشتگی به سمت گفتمان‌های میان‌رشته‌‌ای با تمرکز بر حل مسائل واقعی، به یک روند مهم در آموزش عالی تبدیل شده و نسل‌های آتی دانشگاه‌ها به سمت میان‌رشته‌‌ای شدن پیش خواهند رفت. در این میان مطالعات نظام‌مند آینده‌ها یا آینده‌پژوهی نیز مورد توجه دانشگاهیان در رشته‌های مختلف قرار گرفته است. در این مقاله به‌منظور بررسی جایگاه مطالعات آینده‌پژوهانه در حوزه‌های دانشی گوناگون و با استفاده از روش فراتحلیل کیفی، به بررسی اندازه و پراکندگی ورود حوزه‌های دانشگاهی مختلف به بحث آینده‌پژوهی پرداخته شده است. بدین جهت در مجموع 737 مقاله علمی، که توسط دانشگاهیان رشته‌های مختلف و با محوریت آینده‌پژوهی در ایران به چاپ رسیده‌اند، جمع‌آوری و در 19 حوزۀ کلی و 350 حوزۀ فرعی دسته‌بندی شدند. این دسته‌بندی ملاک فراتحلیل موضوعی مقالات در زمینۀ آینده‌پژوهی است که نشان می‌دهد در حوزه‌های برنامه‌ریزی جغرافیایی، «امنیت» و «آینده‌نگاری سازمانی» به ترتیب بیشترین میزان فعالیت و در حوزه‌های ورزش، «مطالعات زنان» و «آیندۀ حرفه»، کمترین میزان فعالیت در زمینه آینده‌پژوهی را داشته‌اند. نتایج این مقاله تراز خوبی برای مشخص‌کردن خلأ‌های پژوهشی در زمینۀ آینده‌پژوهی است و همچنین نقاط ضعف فعالیت‌های میان‌رشته‌‌ای در این حوزه را آشکار می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

آینده‌پژوهی
میان‌رشتگی
فراتحلیل
بررسی انتقادی
ایران

موضوعات

اسدنیا، ابوالفضل؛ چشمه سهرابی، مظفر (1399). جایگاه علم اطلاعات و دانش‌شناسی در درخت علم. مطالعات کتابداری و علم اطلاعات، 12 (1)، 90-73. doi: 10.22055/SLIS.2017.12658
اسدنیا، ابوالفضل؛ شعبانی، احمد (1395). علم اطلاعات و دانش‌شناسی به‌مثابه رشته یا میان‌رشته‌: مروری مجدد بر مسئله. کتابداری و اطلاع‌رسانی، 19 (3)، 43-27.
بهروزی‌لک، غلامرضا؛ و جلیلوند، محمدرضا (1393). سیر تحولات فرارشته آینده‌پژوهی:مطالعه موردی آمریکا. مطالعات میان‌رشته‌‌ای در علوم انسانی، 7(1)، 94-57. doi: 10.7508/ISIH.2015.25.003
بیرانوند، محمود؛ سیفی کلستان، ابوذر؛ عیوضی، محمدرحیم (1399). مطالعۀ علم‌سنجی تولیدات پژوهشی در حوزۀ آینده‌نگاری راهبردی. آینده‌پژوهی دفاعی، 5 (19)، 147-133. doi: 10.22034/DFSR.2021.520571.1447
دیّانی، محمدحسین (1379). مباحث بنیانی در کتابداری و اطلاع‌رسانی ایران ده مقاله. مشهد: انتشارات کتابخانه رایانه‌ای.
رضایان قیه‌باشی، احد؛ پورعزت، علی‌اصغر (1397). ساخت اجتماعی واقعیت آینده در پرتو مطالعات میان‌رشته‌‌ای. مطالعات میان‌رشته‌‌ای در علوم انسانی، 10(4)، 22-1. doi: 10.22035/isih.2018.286
شعاع، صدیقه؛ نیازی، محسن (1395). فراتحلیلی بر ارتباط سرمایه فرهنگی و مدیریت بدن. فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، 9 (1)، 81-61. doi: 10.22035/IJCR.2016.300
طاهری‌دمنه، محسن؛ حیدری دارانی، زهرا (1398). ضرورت و امکان‌پذیری میان‌رشتگی در آموزش‌های پیش از دانشگاه؛ کولاژی از آیندهٔ مدرسه. مطالعات میان‌رشته‌‌ای در علوم انسانی، 11 (4)، 99-69. doi: 10.22035/isih.2020.3557.3750
فاتح‌راد، مهدی؛ محمدرضا، جلیلوند؛ محمدمهدی، مولایی؛ سعید، سمیعی؛ و نصرالهی وسطی، لیلا (1392). مختصات روش‌شناختی فرارشته آینده‌پژوهی به‌مثابه یک فراپارادایم یک پارچه. مطالعات میان‌رشته‌‌ای در علوم انسانی، 6 (1)، 161-135. doi: 10.7508/isih.2014.21.007
گرایی، احسان؛ حیدری، غلامرضا (1396). تآملی بر وجوه تمایز و تشابه واژگان و مفاهیم پایه در حوزۀ آینده‌شناسی و ارائه راهکارهایی برای غلبه بر آشفتگی واژگانی در این حوزه. آینده‌پژوهی مدیریت، 28(1)، 102-89.
ناظمی جنابی، فاطمه؛ و صفر، فضلی (1400). تحلیل استنادی مقالات علمی_پژوهشی آینده‌پژوهی در ایران. آینده‌پژوهی انقلاب اسلامی، 2 (2)، 55-35.
یوسفی خرایم، محمد؛ حاکم، قاسمی؛ فرهاد، درویشی سه تلانی؛ عین‌اله، کشاورز ترک و مرتضی، موسی‌خانی (1398). خوشه‌بندی و نگاشت روند 40 ساله پژوهش‌های حوزه آینده‌نگاری. آینده‌پژوهی مدیریت، 30 (119)، 54-41.
Bell, W. (2002). A community of futurists and the state of the futures field. Futures, 34(3-4), 235–247. doi:10.1016/s0016-3287(01)00041-6
Bell, W. (2017). Foundations of Futures studies. Routledge. doi:10.4324/9780203791684
Borenstein, M., Hedges, L. V., Higgins, J. P., & Rothstein, H. R. (2021). Introduction to Meta-Analysis. John Wiley & Sons. doi: 10.1002/9781119558378 
Çoğaltay, N., & Karadağ, E. (2015). Introduction to meta-analysis. In Leadership and organizational outcomes (pp. 19-28). Springer,  doi: 10.1007/978-3-319-14908-0_2 
Fergnani, A. (2019). Mapping futures studies scholarship from 1968 to present: A bibliometric review of thematic clusters, research trends, and research gaps. Futures, 105, 104-123 doi: 10.1016/j.futures.2018.09.007 
Funtowicz, S. O., Alier, J. M., Munda, G., & Ravetz, J. R. (1999). Information tools for environmental policy under conditions of complexity. Luxembourg: Office for official publications of the European communities. Retrieved from http://reports.eea.eu.int/ISSUE09/en/envissue
Gordon, A. V., Ramic, M., Rohrbeck, R., & Spaniol, M. J. (2020). 50 Years of corporate and organizational foresight: Looking back and going forward. Technological Forecasting and Social Change, 154, 119966. doi: 10.1016/j.techfore.2020.119966 
Iden, J., Methlie, L. B., & Christensen, G. E. (2017). The nature of strategic foresight research: A systematic literature review. Technological Forecasting and Social Change, 116, 87-97. doi: 10.1016/j.techfore.2016.11.002 
Kueffer, C., Hadorn, G. H., Bammer, G., Van Kerkhoff, L., & Pohl, C. (2007). Towards a publication culture in transdisciplinary research. Gaia-Ecological Perspectives for Science and Society, 16(1), 22-26.  doi.org/10.14512/gaia.16.1.8 
Lieven, O., & Maasen, S. (2007). Transdisciplinary Research: Heralding a. GAIA-Ecological Perspectives for Science and Society, 16(1), 35-40. doi: 10.14512/gaia.16.1.11 
Littell, J. H., Corcoran, J., & Pillai, V. (2008). Systematic reviews and meta-analysis. Oxford University Press. doi: 10.1093/acprof:oso/9780195326543.001.0001 
Lu, L. Y., Hsieh, C. H., & Liu, J. S. (2016). Development trajectory and research themes of foresight. Technological Forecasting and Social Change, 112, 347-356. doi: 10.1016/j.techfore.2016.07.040 
Popper, R. (2008). How are foresight methods selected? Foresight, 10(6), 62-89. doi: 10.1108/14636680810918586
Salters-Pedneault, K. (2020) The Role of Meta-Analysis in Scientific Studies. Retrieved from https://www.verywellmind.com/definition-of-meta-analysis-425254
Sardar, Z. (2010). The Namesake: Futures; futures studies; futurology; futuristic; foresight—What's in a name? Futures, 42(3), 177-184. doi: 10.1016/j.futures.2009.11.001 
Saritas, O., Burmaoglu, S., & Ozdemir, D. (2022). The evolution of Foresight: What evidence is there in scientific publications? Futures, 137, 102916. doi: 10.1016/j.futures.2022.102916 
Scholz, R. W., Lang, D. J., Wiek, A., Walter, A. I., & Stauffacher, M. (2006). Transdisciplinary case studies as a means of sustainability learning: Historical framework and theory. International Journal of Sustainability in Higher Education. doi: 10.1108/14676370610677829 
Shelby, L. B., & Vaske, J. J. (2008). Understanding meta-analysis: A review of the methodological literature. Leisure Sciences, 30(2), 96-110. doi: 10.1080/01490400701881366 
Shirvani, M., Eivazi, M. R., & Ghasemi, H. (2017). The interdisciplinary concept of strategic foresight in the trans-disciplinary of futures studies: what is it and why does it matter? Interdisciplinary Studies in the Humanities, 9(3), 1-24. Doi: 10.22631/ISIH.2017.258
Tötzer, T., Sedlacek, S., & Knoflacher, M. (2011). Designing the future—a reflection of a transdisciplinary case study in Austria. Futures, 43(8), 840-852. doi: 10.1016/j.futures.2011.05.026 
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 03 اسفند 1400
  • تاریخ بازنگری 30 فروردین 1401
  • تاریخ پذیرش 15 اردیبهشت 1401

صفحه اصلی

هیئت تحریریه

اصول اخلاقی

راهنمای داوران

ارسال مقاله

تماس با ما