فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی

آنتروپوسن و ضرورت نوعی رهیافت میان‌رشته‌ای: شبکۀ انسان-طبیعت-جامعه

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسنده

حسن پورنیک

دکتری مطالعات کشورهای آلمانی زبان، دانشکده مطالعات جهان، دانشگاه تهران، تهران، ایران

https://doi.org/10.22035/isih.2023.4653.4594
چکیده
دوران آنتروپوسن «عصر انسان» با عاملیت بی‌سابقه انسان در دگرگونی‌های طبیعت جاندار و بی‌جان در سطح سیاره‌ای مشخص می‌شود. این دگرگونی‌ها چنان فراگیر و چندبعدی شده‌اند که برای بررسی علل، عوامل درگیر، و پیامدها مطالعات میان‌رشته‌ای ضروری به نظر می‌رسد. همچنین مفهوم‌پردازی‌های تازه‌ای نیاز است که به فهم این شرایط نوپدید کمک رسانند و راه را برای تحلیل‌های تجربی و دریافت‌های نو بگشایند. آغازگاه این راه‌، نقد دیدگاه‌های مدرنیستی مستقر است که با تمایزگذاری میان طبیعت و جامعه، طبیعت را به نیروهای بیرونی، کنترل‌پذیر و سودمند فرو می‌کاهند؛ در‌حالی‌که انسان را فعال مایشاء پیش‌فرض گرفته‌اند و کنش‌های او را به نوع ابزاری آن فروکاسته‌اند. چنین نقدی را می‌شود با نوعی بازاندشی از رابطه انسان و جامعه و طبیعت کامل کرد. این مقاله با استفاده از مطالعه اسنادی و با اتخاذ رهیافتی تطبیقی بحث‌های مرتبط را از رشته‌های گوناگون گرد می‌آورد و مقایسه می‌کند، تا ابعاد آنتروپوسن روشن و ادبیات مرتبط نقادانه بررسی شود. یافته‌های این مقاله نشان می‌دهد که شرایط دوران آنترپوسن، پیامدهایی برای اندیشه و مفهوم‌پردازی جامعه‌شناختی دارند. به‌عبارتی، برخی از مفاهیم مسلط در جامعه‌شناسی مانند عاملیت نیازمند بازنگری و برخی مناسبات مانند مناسبات انسان/طبیعت و طبیعت/جامعه نیازمند توجه جدی‌تری هستند. در نتیجه، این مقاله برای نوعی جایگاه مفهوم‌پردازی‌شده از طبیعت در ساخت و دگرگونی حیات فردی و جمعی استدلال می‌کند و شبکه انسان-طبیعت-جامعه را به‌عنوان راهی برای فهم شرایط دگرگون‌شونده زیست‌محیطی سیاره‌ای در دوران آنتروپوسن پیشنهاد می‌کند.

کلیدواژه‌ها

آنتروپوسن
طبیعت
عاملیت
جامعه
شبکه انسان-طبیعت -جامعه

موضوعات

برگر، جی. پیتر؛ و لاکمن، توماس (1378). ساخت اجتماعی واقعیت: رساله‌ای در جامعه‌شناسی شناخت (مترجم: فریبرز مجیدی). تهران: علمی و فرهنگی.
بک، اولریش (1397). جامعه خطر (مترجم: رضا فاضل و محمد فرهمندنژاد). تهران: ثالث.
بون ویتز، پاتریس (1398). درس‌هایی از جامعه‌شناسی پیربوردیو (مترجم: جهانگیر جهانگیری و حسن پورسفیر). تهران: آگه.
فونتن، اولیویه؛ شویره، کریستیان؛ و زرده، ژان-پیر (1385). واژگان بوردیو (مترجم: مرتضی کتبی). تهران: نی. 
لاتور، برونو (1399الف). کجا فرود بیاییم؟ جستاری در اقلیم‌شناسی سیاسی (مترجم: عبدالحسین نیک گوهر). تهران: فرهنگ معاصر.
لاتور، برونو (1399ب). رویارویی با گایا (مترجم: رویا منجم). تهران: نشر علم.
میشل، تیموتی (1395). دموکراسی کربنی: نقت و قدرت سیاسی در جهان امروز (مترجم: شهریار خواجیان). تهران: ققنوس.
هورکهایمر، ماکس؛ و آدورنو، تئودور (1400). دیالکتیک روشنگری (مترجم: مراد فرهادپور و امید مهرگان). تهران: هرمس.
Archer, S. M. (2002). Being human: The problem of agency. Oxford: Cambridge Press.
Arias-Maldonado, M. (2015). Environment and society: Socionatural politics in the anthropocene. Springer International.
Blumenberg, H. (2015). The laughter of the Thracian woman: A protohistory of theory. London: Bloomsbury.
Brockman, J. (1995). The third culture: Beyond the scientific revolution. New York: Touchstone.
Chakrabarty, D. (2009). The climate of history: four theses. Critical Inquiry, 35(2), 197–22.  doi: 10.1086/596640
Chakrabarty, D. (2014). Climate and capital: on conjoined histories. Critical Inquiry 41(1), 1–23.  doi: 10.1086/678154
Chakrabarty. D. (2021). The climate of history in a planetary age. Chicago: University Chicago Press.
Chernilo, D. (2016). The question of the human in the anthropocene debate. European Journal of Social Theory. 20(1), 44-60.  doi: 10.1177/1368431016651874
Crutzen, J. P. & Strommer, F. E. (2000). The anthropocene. IGBP [International Geosphere-Biosphere Programme]. Newsletter 41, retrieve from http://www.igbp.net
Crutzen, J. P. (2002, 3 Jan). Geology of mankind. Nature. Retrieved from https://www.nature.com/articles/415023a
Deane-Drummond, C., Sigurd, B. & Markus. V. (Eds.) (2016). Religion and the Anthropocene. Eugene: Wipf and Stock/Cascade Books.
Delanty, G. (Ed.) (2017). Governing the anthropocene: agency, governance, knowledge. The Anthropocene and Social Theory 20th Anniversary, University of Barcelona, Spain.
Dettelbach, M. (2001). Alexander von Humboldt between Enlightenment and Romanticism. Northeastern Naturalist, 8(1), 9-20. doi: 10.1656/1092-6194(2001)8[9:AVHBEA]2.0.CO;2
Dryzek, J.S. & Pickering, J. (2017). Deliberation as a catalyst for reflexive environmental governance. Ecological Economics, 131, 353–360. doi:10.1016/j.ecolecon.2016.09.011
Dryzek, J.S. & Pickering, J. (2019). Politics of the Anthropocene. Oxford: Oxford University Press.
Dunlap, R., & Catton. W. (1994). Struggling with human Eeemptionalism: The rise, decline and revitalization of environmental sociology. The American Sociologist, 25 (1), 5–30. doi: 10.1007/BF02691936
Eagle, J. (2016). Climate change and the confluence of natural and human history: A lawyer’s perspective. R. Emmett, & T. Lekan (Eds.). Environment and Society, no. 2. doi: 10.5282/rcc/7421
Eder, K. (1996). The social construction of nature: A sociology of ecological enlightenment. London, Thousand Oaks and New Delhi: Sage.
Epstein, S. (2023). Rights of nature, human species identity, and political thought in the anthropocene. The Anthropocene Review, 10(2), 415–433. doi: 10.1177/20530196221078929
Giddens, A. (1984). Constitution of society. Berkeley: University of California Press.
Giddens, A. (1994). Beyond left and right. Stanford: Stanford University Press.
Gille, Z. (2009). From nature as proxy to nature as actor. Slavic Review, 68(1), 1-9. doi: 10.1017/S003767790000005X
Hamilton, C. (2015). The theodicy of the “good anthropocene”. Environmental Humanities, 7, 233-238.  doi: 10.1215/22011919-3616434
Hamilton, C. (2017). Defiant earth: The fate of humans in the anthropocene. Malden, MA: Polity.
Haraway, J. D. (2003). The companion species manifesto –dogs, people, and significant otherness. Chicago: University of Chicago Press.
Haraway, J. D. (2008). When species meet. Minnesota. University of Minnesota Press.  
Haraway, J. D. (2016a). Staying with the trouble: Making kin in the chthulucene. Duke: Duke University Press. 
Haraway, J. D. (2016b). Tantacular thinking: Anthropocene, capitalocene, chthulucene. E-flux Journal, 75. Retrieve from https://www.e-flux.com/journal/75/67125/tentacular-thinking-anthropocene-capitalocene-chthulucene/
Heinrichs, H., & Gross, M. (2010). Introduction: New trends and interdisciplinary changes in environmental sociology, H. Heinrichs & M. Gross (Eds.). Springer International.  
Hornborg, A. (2016). Artifacts have consequences, not agency: Toward a critical theory of global environmental history. European Journal Social Theory. doi: 10.1177/1368431016640536
Lash, S. (1999). Another modernity, a different rationality. Wiley-Blackwell.
Latour, B. (1993). We have never been Modern. Cambridge: Harvard University Press.
Latour, B. (2014). Agency at the time of the anthropocene. New Literary History, 45, 1-18. doi: 10.1353/nlh.2014.0003
Latour, B. (2017a). Anthropology at the time of the anthropocene: A personal view of what is to be studied. M. Brightman, & Lewis, J. (Eds.). Palgrave Macmillan, New York.
Latour, B. (2017b). Facing Gaia: Eight lectures on the new climate regime. London: Polity.
Lewis, L., Simon, M., & Mark, A. (2018). The human planet: How we created the anthropocene. Yale University Press.
Lockie,  S. (2015). What is environmental sociology? Environmental Sociology,  1(3), 139-14.  doi: 10.1080/23251042.2015.1066084
Malhi, Z. (2017). The concept of the anthropocene. Annual Review of Environment and Resource. 42, 77-104. doi: 10.1146/annurev-environ-102016-060854
Martins, H. (2018). The technocene: Reflections on bodies, minds and markets. London: Anthem Presss.
Mol, P. J. A. (2010). Social theories of environmental reform: Towards a third generation. In H. Heinrichs, & M. Gross (Eds.). Environmental Sociology (pp.19-38). Springer International. doi: 10.1007/978-90-481-8730-0_2
Moore, A. (2016a). Anthropocene anthropology: Reconceptualizing contemporary global change. Marine Affairs, 22(1), 27-46. doi: 10.1111/1467-9655.12332
Moore, W. J. (2016b). Anthropocene or capitalocene? nature, history, and the crisis of Capitalism. Oakland: PM Press.
Moore, W. J. (2017a). The capitalocene, Part I: On the Nature and Origins of our Ecological Crisis. The Journal of Peasant Studies, 44(3), 594-630.  doi:10.1080/03066150.2016.1235036
Moore, W. J. (2017b). The Capitalocene Part II: Accumulation by Appropriation and the Centrality of Unpaid Work/Energy. The Journal of Peasant Studies, 45(2), 237-279. doi:10.1080/03066150.2016.1272587
Mota, A., & Delanty, J. (2017). Governing the anthropocene: Agency, governance, knowledge. European Journal of Social Theory, 20(1), 9-38. doi:10.1177/1368431016668535
Neckel, S. (2021). Scholastic fallacies? Questioning the anthropocene. Thesis Eleven, 1-9. doi:10.1177/0725513621993278
O’Malley, P. (2008). Governmentality and Risk. In J. Zinn (Ed.), Social theories of risk and uncleartainty (Pp 52-75). Oxford: Oxford University Press.
Pickering, J. (2018). Ecological reflexivity: Characterising an elusive virtue for governance in the anthropocene. Environmental Politics, 28(7), 1145-1166. doi: 10.1080/09644016.2018.1487148
Rosa, H. (2015). Resonanz: Eine soziologie der Weltbeziehung. Frankfurt am Main: Suhrkamp.
Schmidt, J. J., Brown, G. P., & Orr, J. Ch. (2016). Ethics in the anthropocene: A research agenda. Anthropocene Review, 3(3), 188-200. doi: 10.1177/2053019616662052
Sellke, P. & Renn, O. (2010). Risk, Society and Environmental Policy: Risk Governance in a Complex World. In Environmental Sociology: European Perspectives and Interdisciplinary Challenges (pp.295-321). doi:10.1007/978-90-481-8730-0_17
Steffen, W. et al. (2015). The trajectory of the anthropocene: The great acceleration. The Anthropocene Review, 2(1). 81-98.  doi: 10.1177/2053019614564785
Turpin, E. (Ed.) (2015). Art in the anthropocene: encounters among aesthetics, politics, environments and epistemologies. Ann Arbor: Open Humanities Press.
Urry, J (2003). Global Complexities. Cambridge: Polity Press.
Van der Loo, H., & Van Rejen, W. (1997). Modernisierung: Projekt und Paradox. München: dtv.
Whitney, J. A., & Holbrook, M. J. (2012). Is the anthropocene an issue of Stratigraphy or Pop Culture? GSA Today, 22(7), 60-61. doi: 10.1130/G153GW.1
Zalasiewicz, J., et al. (2015). When did the Anthropocene begin? A mid-twentieth century boundary level is stratigraphically optimal. Quaternary International, 383, 196–203.  doi: 10.1016/j.quaint.2014.11.045
Zinn, O. J. (2016). Living in the anthropocene: towards a risk-taking society. Environmental Sociology, 2(4), 385-394.  doi: 10.1080/23251042.2016.1233605
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 09 آبان 1401
  • تاریخ بازنگری 25 بهمن 1401
  • تاریخ پذیرش 20 فروردین 1402

صفحه اصلی

هیئت تحریریه

اصول اخلاقی

راهنمای داوران

ارسال مقاله

تماس با ما