فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی

چالش‌ها و موانع فرهنگیِ نظریه‌پردازی میان‌رشته‌ای در ایران

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسنده

علی اکبر علیخانی

دانشیار اندیشه سیاسی، دانشکده مطالعات جهان، دانشگاه تهران، تهران، ایران

https://doi.org/10.22035/isih.2024.5302.5024
چکیده
کارویژۀ علوم انسانی و اجتماعی، فهم و حل مسئله‌ها و مشکلات جامعه است و این کارویژه را در سطح پیچیده‌تر و تخصصی‌تر مطالعات و حوزه‌های میان‌رشته‌ای انجام می‌دهد. حتی در مواردی که تخصص‌های رشته‌ای از فهم و حل مسئله‌ها و مشکلات عاجز می‌شوند میان‌رشته‌ای‌ها با توان و قابلیت مضاعف و با مبانی روش‌شناسی و معرفت‌شناسی چندبُعدی و چندسطحی به ایفای نقش می‌پردازند. مفروض مقاله این است که در ایران امروز در حد قابل‌قبول و در تراز بین‌المللی، نظریه‌ها و نظریه‌پردازانی در حوزه مطالعات میان‌رشته‌ای نداریم. مسئلۀ این مقاله شناخت چرایی نبود نظریه و نظریه‌پرداز برجسته و در تراز بین‌المللی در ایران امروز در حوزه‌های میان‌رشته‌ای علوم انسانی و اجتماعی است.  این چرایی علل متعددی در سطوح مختلف دارد و این مقاله به دنبال فهم برخی علل اصلی و کلی است که به فرهنگ حاکم بر این حوزه بازمی‌گردند. پرسش اصلی این است که چالش‌ها و موانعِ فرهنگیِ نظریه‌پردازیِ میان‌رشته‌ای در حوزه علوم انسانی و اجتماعی در ایران کدام‌اند؟ مقاله شش چالش و مانع کلان فرهنگی  را در حوزه نظریه‌پردازیِ علوم انسانی و اجتماعی و به ویژه مطالعات میان‌رشته‌ای شناسایی و بحث کرده است که عبارت‌اند از: عوام‌زدگی، سیاست‌زدگی، مهندسی‌زدگی، غرب‌زدگی، سنت‌زدگی و حیرت‌زدگی. در این تحقیق هم‌زمان از دو روش پدیدار‌شناسی و روش تحقیق پایه استفاده شده است.

کلیدواژه‌ها

ایران
علوم انسانی
علوم اجتماعی
میان‌رشتگی
نظریه‌پردازی

موضوعات

افشارکهن، جواد(1390). بین‌رشته‌ای‌شدنِ جامعه‌شناسی در ایران؛ فرصت‌ها، چالش‌ها و تهدیدها. مطالعات اجتماعی ایران، 3، 20-4.
ایمان، محمدتقی (1397). روش‌شناسی تحقیقات کیفی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
آل‌احمد، جلال (1403). غرب‌زدگی. تهران: انتشارات جامی.
باقری، رضا (1388). روش در فقه؛ آسیب‌ها و بایستگی‌ها. در: علی‌اکبر علیخانی و همکاران، روش‌شناسی در مطالعات سیاسی اسلام، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق.
تصدیقی، محمدعلی؛ و تصدیقی، فروغ (1389). چالش‌های پژوهش و تحقیقات میان‌رشته‌ای در نظام آموزش عالی، نخستین همایش ملی ادبیات فارسی و پژوهش میان‌رشته‌ای، بیرجند، ایران.
جی وایسما، یوهان؛ اتزکوویتز، هنری؛ و گیب، آلن (1395). دانشگاه نسل سوم و دانشگاه کارآفرین (گردآوری و ترجمه: ایرج نبی‌پور). بوشهر: انتشارات دانشگاه علوم پزشکی و خدمات درمانی بوشهر.
چرنوف،‌فرد (1388). نظریه و زبرنظریه در روابط بین‌الملل (ترجمه علیرضا طیب). تهران: نشر نی.
حسینی، سیدحسین ( 15 اردیبهشت، 1386). پوپولیسم مذهبی، دوهفته‌نامه پگاه حوزه، 207،
حشمتی، عطاءاله؛ کدخداپور، جمال؛ و ملکی، علی (1395). چالش‌های پیش روی پژوهش و آموزش میان‌رشته‌ای در نظام آموزش عالی ایران. کنگره ملی آموزش عالی ایران، تهران، ایران.
حیدری، علی (1397). اثر اسلام در پیشرفت اروپا، تهران: انتشارات یکصد و ده.
خندق‌آبادی، حسین (1381). حکمت جاویدان: نگاهی به زندگی و آثار سنت گرایان معاصر،  تهران:موئسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی.
خورسندی طاسکوه، علی (1388). میان‌رشتگی و مسائل آن در آموزش عالی. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 1(2)، 101-85. doi: 10.7508/isih.2009.02.005
خورسندی طاسکوه، علی (1396). گفتمان میان‌رشته‌ای دانش، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری.
دانایی‌فرد، حسن (1386). نظریه‌پردازی؛ مبانی و روش‌شناسی‌ها، تهران: سمت.
ذوعلم، علی (1384). تأملی در مفهوم چالش. مجله زمانه، 36، 37-34.
رپکو، آلن (1394). پژوهش میان‌رشته‌ای؛ نظریه و فرایند (ترجمه محسن علوی‌پور و دیگران). تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی. (تاریخ اصل اثر 2012)
رشاد، علی‌اکبر (1384). دین‌پژوهیِ معاصر، تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
رفیع‌پور، فرامرز (1389). کندوکاوها و پنداشته‌ها، تهران: شرکت سهامی انتشار،
سیدرضی (1371). نهج‌البلاغه (ترجمه سید جعفر شهیدی). تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
علوی‌تبار، علیرضا(1387). از عوام‌زدگی تا عوام‌فریبی. بازتاب اندیشه، 98.
علیخانی، علی‌اکبر (1393). علم سیاست غربی؛ عمل‌گرا، علم سیاست اسلامی؛ انتزاعی. فصلنامه علوم انسانیِ اسلامی، 9،
علیخانی، علی‌اکبر (1401). روش لایه‌ای در اندیشه‌پژوهی، تهران: نشر نگاه معاصر.
علیخانی، علی‌اکبر (1402). اندیشه‌های سیاسی اجتماعی در مصر در دوران جدید، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
علیخانی، علی‌اکبر (1403). تحقق صلح اسلامی-ایرانی؛ از ایدئال تا واقعیت، در: نعمت‌الله فاضلی، صلح ایرانی، تهران: نشر همرخ.
فراستخواه، مقصود (1391). برنامه‌ریزی آموزش عالی و چالش‌های میان‌رشته‌ای‌شدن، دوفصلنامه مطالعات برنامه‌ریزی آموزشی، 1(1)، 79-55.
فرودمن، رابرت؛ تامپسون کلاین، جولی؛ و میچام، کارل (1398). گزیده دستنامه میان‌رشتگی آکسفورد (سرویراستار و ترجمه قاسم درزی). تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق. (تاریخ اصل اثر 2010)
قاسمی، حمید (سر ویراستار) (1400). مرجع پژوهش (ویراست نوزدهم)، تهران: نشر اندیشه آرا.
کریپ، یان (1381). نظریه اجتماعی مدرن، از پارسونز تا هابرماس (ترجمه عباس مخبر)، تهران: نشر آگه.
گنون، رنه (1378). بحران دنیای متجدد (ترجمه: سیدضیاءالدین دهشیری)، تهران: انتشارات امیرکبیر.
لاکلائو، ارنستو (1400).  در باب عقل پوپولیستی (ترجمه علی ربیع). تهران: انتشارات نیماژ. (تاریخ اصل اثر 2005)
مورَن، جورج (1396). میان‌رشتگی (ترجمه داود حاتمی). تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
مولر، یان ورنر (1396). پوپولیسم چیست؟ (ترجمه بابک واحدی). تهران: نشر بیدگل.
مهدی، رضا (1392). شکل‌گیری و توسعه میان‌رشته‌ای‌ها در آموزش عالی؛ عوامل و الزامات. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 5(2)، 117-91. doi: 10.7508/isih.2014.18.005
نبی‌پور، ایرج (1398). دانشگاه نسل پنجم، بوشهر: انتشارات دانشگاه علوم پزشکی و خدمات درمانی بوشهر.
 نصر، سیدحسین (1389). اسلام و تنگناهای انسان متجدد (ترجمه انشاءالله رحمتی). تهران: دفتر پژوهش و نشر سهروردی.
وات، مونتگمری (1361). تأثیر اسلام در اروپای قرون وسطی (ترجمه یعقوب آژند). تهران: انتشارات مولی.
ون دی ون، آندرو (1392). روش‌شناسی نظریه‌پردازی بر مبنای پژوهش مشارکت جویانه در علوم اجتماعی (ترجمه حسن دانایی‌فرد). تهران: انتشارات صفار.
وندنوروز، جواد (1399). درآمدی بر آسیب‌شناسی فقه در دوران معاصر. فصلنامه مطالعات حقوق شهروندی، 16، 227-201.
هابسون، جان. ام. (1389). ریشه‌های شرقیِ تمدن غربی (ترجمه عبدالله فرهی). تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی. (تاریخ اصل اثر 2004)
یدالهی ده‌چشمه، آرش؛ رجایی‌پور، سعید؛ و سیادت، سیدعلی (1400). تدوین الگوی دانشگاه نسل چهارم برای دانشگاه‌های ایران، فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 52، 57-31. doi: 10.22035/isih.2021.375
Cananau, L. & Thalén, P. (eds) (2022). Populism, democracy, and the humanities; interdisciplinary explorations and critical enquiries. London: Rowman & Littlefield Publishers.
Dubbin, R. (1978). Theory building. New York: Free Press.
Gilbert, N. (1993). Research, theory and method. In: N. Gilbert(ed.), Researching Social Life (P. 21). London: Sage.
Gioa, D. A. & Pitre, E., (1990). Metaparadigm perspective on theory building. Academy of Management Review, 15(4), 584-602.
Gregor, Sh. (2005). The struggle towards an understanding of theory in information system. In: D.N. Hart, & Sh. D. Gregor (Eds.), Information System Foundation: Building and Criticizing, Canberra (pp. 3-11). Astrakhan National University.
Kaplan, M. (1969). Problems of theory building and theory confirmation in international politics. In: K Knorr, & S. Verba (Eds.), The international System: Theoretical Essays (pp. 6-24). New Jersey: Princeton University Press.
Popper, K.R. (1959). The logic of scientific discovery. London: Hutchinson.
Turner, J. H. (1991). The structure of sociological theory. Belmont: Wadsworth.
 
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 18 فروردین 1403
  • تاریخ بازنگری 06 اردیبهشت 1403
  • تاریخ پذیرش 15 خرداد 1403

صفحه اصلی

هیئت تحریریه

اصول اخلاقی

راهنمای داوران

ارسال مقاله

تماس با ما