فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی

گونه‌شناسی مساجد دوره قاجار، پهلوی و معاصر شهر کرمانشاه با تأکید بر مطالعات فرهنگی

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

فائزه طاهری سرمد 1
جمال الدین هنرور 2

1 استادیار معماری، گروه معماری، واحد اسلام آبادغرب، دانشگاه آزاد اسلامی، اسلام آبادغرب، ایران

2 دانشجوی دکتری معماری، گروه معماری، واحد همدان، دانشگاه آزاد اسلامی، همدان، ایران

https://doi.org/10.22035/isih.2024.5234.4984
چکیده
معماری مساجد تاریخی ایرانی، به هویتی تداوم‌یافته در طول زمان دست یافته و با تغییر الگوهای فرهنگی و گرایش به مدرنیسم دچار گسست در هویت کالبدی شده­اند. مساجد در شهر کرمانشاه از دوره قاجار تا پهلوی منطبق بر سنت‌گرایی و در دوره معاصر با ویژگی‌های مدرنیسم ساخته­ شده­اند. هدف این پژوهش شناسایی گونه‌های مساجد کرمانشاه و بررسی تأثیر تغییر الگوهای فرهنگی بر معماری آنان می‌باشد. گردآوری اطلاعات میدانی و اسنادی و روش تحقیق توصیفی-تحلیلی است. با مطالعه مساجد سنتی 8 مسجد دوره­ی قاجار و 4 مسجد دوره­ی پهلوی قابل‌بررسی می­باشند. با توجه به تنوع گونه­ها 7 مسجد انتخاب و بررسی شد. نتایج نشان داد که گونه‌های مساجد مجموعه­ای از کنش­های فرهنگی است که از طریق بازنمایی در کالبد، مفاهیم را منتقل می­کنند. مساجد قاجار عموماً دارای شبستان و از سه الگوی مساجد شبستانی حیاط­دار، مساجد حیاط­مرکزی­دار دارای حجره و ایوان و مساجد حیاط­مرکزی­دار دارای حجره تبعیت می­کنند. این تنوع در سبک، در دوره پهلوی کمتر شده و در این دوره مساجد شبستانی با حیاط مرکزی دارای حجره و ایوان و مساجد برونگرا مشاهده گردید. بسیاری از عناصر مساجد ازجمله ورودی، صحن، شبستان، محراب، مناره و... در مساجد دوره قاجار و پهلوی دیده شد که نشان‌دهنده حضور سنت‌گرایی در معماری این مساجد بوده است. تنوع فضاها و رنگ در تزئینات دوره پهلوی کم شده و مساجد به شیوه برونگرا ساخته شده­اند. مساجد معاصر برونگرا و به چهار گونه سنتی (محلی)، سنتی یا مرسوم، کلاسیک نوین اسلامی، معاصر یا مدرن التقاطی مشاهده گردید که در تمام این گونه­ها حضور مدرنیست مشاهده می­شود.

کلیدواژه‌ها

مساجد سنتی
مساجد شبستانی
مساجد حیاط‌دار مرکزی
مساجد معاصر
مساجد التقاطی

موضوعات

اکبرزاده، محسن؛ پیراوی، ونک، مرضیه؛ مظفر، فرهنگ (2019). نقد معماری مسجد نصیرالملک شیراز براساس نصوص دینی. باغ نظر، 53-68. 16(78)، 53-68. doi: 10.22034/bagh.2019.104311.3283
بمانیان، محمدرضا؛ مؤمنی، کوروش؛ و سلطان‌زاده، حسین (1390). بررسی نوآوری و تحولات تزئینات و نقوش کاشی‌کاری مسجد-مدرسه‌های دوره قاجار. نگره، 6(18)، 47-35.
بهزادفر، مصطفی (1376). معماری مساجد و نمای شهری. در: مجموعه مقالات همایش معماری مسجد: گذشته، حال، آینده (جلد دوم؛ صص 9-34). تهران: دانشگاه هنر تهران.
پاسیان خمری، رضا؛ رجبعلی، حسن؛ و رونده، محمدرضا (1395). گونه‌شناسی مساجد بلوچستان ایران، از دوره قاجاریه تا معاصر. مطالعات معماری ایران،‌6(11)، 205-189.
حسینی، سیدهاشم؛ احمدزاده، فرید (1396). مطالعه و شناخت آرایه‌های معماری دو مسجد قاجاری (حاج شهبازخان و دولتشاه) در شهر کرمانشاه در قیاس با مسجد سپهسالار در تهران. پژوهش هنر، 7(14)،  63-77.
حق طلب، طاهره، و کاروان، فرهاد. (1391). مسجد, تجلی گاه معماری قدسی. مطالعات محیطی هفت حصار (هفت حصار)، 1(1)، 21-28.
خادم‌زاده، محمدحسن؛ معماریان، غلامحسین؛ و صلواتی، کامیار (1396). گونه‌شناسی تحلیلی مساجد تاریخی حوزه فرهنگی کردستان ایران. مطالعات معماری ایران، 6(11)، 124-103.
زرکش، افسانه (1375). مجموعه مقالات معماری مساجد (جلد دوم). تهران: دانشگاه هنر تهران.
زرین‌چیان، غلامرضا (1377). ارتباط مسجد و مدرسه. فرهنگ کوثر، شماره 19.
زمرشیدی، حسین؛ و زمرشیدی، زهرا (1393). معماری مساجد ایران و هنرهای قدسی آن. مطالعات شهر ایرانی اسلامی، 15، 5-20.
ستاری ساربان قلی، حسین (1397). تجلی عرفان نور و رنگ در معماری مساجد. در: مجموعه مقالات دومین همایش بین‌المللی معماری مساجد، افق آینده (ص 450-439). تهران: دانشگاه هنر.
سلطان‌زاده، حسین (1390). فضاهای ورودی در معماری سنتی ایران. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
طاهری، محمدمهدی؛ مظاهریان، حامد؛ و  خاقانی، سعید (1397). گونه‌شناسی شبستان‌محور مسجدهای تاریخی ایران با بهره‌وری از سامانۀ اطلاعات جغرافیایی (GIS). نشریه هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی، 23(3)،  17-26. doi: 10.22059/jfaup.2019.254564.671988
عرفان، محمدهادی (1380). معماری مساجد. در: مجموعه مقالات، چاپ اول، جلد اول، تهران، دانشگاه هنر تهران.
قاضی، جواد؛ خضری، سید احمدرضا، و عطارزاده، عبدالکریم (1392). مقایسه ساختار و اجزای ورودی بناهای مذهبی و غیرمذهبی کاشان در دوره قاجار. پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی، 215-235. doi: 10.22059/jhic.2017.217356.653721
کیانی، محمدیوسف (1376). تاریخ هنر معماری ایران در دوره اسلامی. تهران: دانشگاه علم و صنعت.
گرات،لیندا؛وانگ،دیوید(1385). روش های تحقیق در معماری(ترجمه:علیرضا عینی فر).انتشارات دانشگاه تهران. تهران:ایران.
معماریان، غلامحسین؛ غفاری، عباس؛ قلی‌زاده، فرزانه (1396). تحلیلی بر پارامترهای گونه‌بندی مساجد تاریخی شهر تبریز. فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی، 3(1)،  43-64.
مهدوی‌نژاد، محمدجواد؛ قاسم پورآبادی، محمدحسین؛ محمدلوی شبستری، آیسا (1392). گونه‌شناسی مسجد-مدرسه‌های دوره قاجار. مطالعات شهر ایرانی اسلامی، 11، 15-5.
مهدی‌نژاد، جمال‌الدین؛ طاهر طلوع‌دل، محمدصادق؛ عظمتی، حمیدرضا؛ و صادقی حبیب‌آباد، علی (1395). جستاری بر ویژگی‌های معماری ایرانی- اسلامی و هنرهای قدسی مبتنی بر تعالی معماری. پژوهش‌های هستی‌شناختی، 5(10)، 50-31.
نقره‌کار، عبدالحمید (1376). معماری مسجد از مفهوم تا کالبد «از گذشته تا آینده». در: مجموعه مقالات همایش معماری مسجد: گذشته، حال، آینده (جلد دوم؛ صص 240-221). تهران: دانشگاه هنر تهران.
نقره‌کار، عبدالحمید؛ حمزه‌نژاد، مهدی؛ خراسانی‌مقدم، صبا (1392). گونه‌شناسی مفهومی ورودی مساجد در ایران با استفاده از مفاهیم قدسی. پژوهش‌های معماری اسلامی، 1(1)، ۷۵-۱۰۰.
Marradi, A. (1990). Classification, typology, taxonomy. Quality & Quantity, 24(2), 129-157.  doi: 10.1007/BF00209548
Sabbar, S., & Dalvand, S. (2018). Semiotic approach to globalization: Living in a world of glocal things. Journal of Cyberspace Studies, 2(1), 75-88. doi:10.22059/jcss.2017.232442.1004
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 16 فروردین 1403
  • تاریخ بازنگری 09 تیر 1403
  • تاریخ پذیرش 24 مرداد 1403

صفحه اصلی

هیئت تحریریه

اصول اخلاقی

راهنمای داوران

ارسال مقاله

تماس با ما