فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی

نقش ارزش‌ها در آینده‌پژوهی؛ رهنمودهایی برای بهبود کیفیت پژوهش‌های آن

نوع مقاله : مقاله نظری

نویسندگان

شهریار شیرویه پور 1
مرتضی انوشه 2
صفر فضلی 3
محمد انیسه 2
عین الله کشاورز ترک 4

1 دانشجوی دکتری آینده‌پژوهی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران

2 استادیار مدیریت صنعتی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران

3 استاد مدیریت صنعتی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران

4 دانشیار آینده‌پژوهی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران

https://doi.org/10.22035/isih.2025.5478.5116
چکیده
در چند دهۀ اخیر فیلسوفان علم به این موضوع پرداخته‌اند که چگونه علم متأثر از ارزش‌ها است و با ابتنا بر آن‌ها سامان می‌یابد. این دیدگاه در تضاد با آرمان «علم عاری از ارزش» است که دخالت درونی ارزش‌های غیرشناختی در علم‌ورزی را مخرب می‌داند. اما امروزه انتقادهای بسیاری به این آرمان وارد است و آن را آرمان بد می‌خوانند. اکنون پذیرفته شده است که ارزش‌ها و داوری‌های ارزشی به انحاء مختلفی در مراحل علم‌ورزی ـ از تصمیم‌گیری در باب انتخاب پروژه‌های پژوهشی گرفته تا ارزیابی و پذیرش نتایج علمی ـ دخالت می‌کنند. اهمیت این موضوع در آینده‌پژوهی به‌مثابه یک علمِ ارزش‌بار دوچندان است، چراکه علمی عمل‌گرا، انسانی و بین/فرا‌رشته‌ای است که به دنبال شکل‌بخشی و ساخت آینده است. بنابراین، این مقاله به بررسی جایگاه و نقش‌آفرینی‌های مهم ارزش‌ها در آینده‌پژوهی می‌پردازد که روشن کند کدام شکل از دخالت ارزش‌ها مشروع و کدام یک غیرمشروع است. برای پاسخ به این پرسش دو رویکرد در مقاله اتخاذ شده است: 1) ارائه یک نوع‌شناسی از ارزش‌ها با توجه اهداف آن‌ها؛ 2) تمایز‌گذاری بین نقش‌های مستقیم و غیر‌مستقیم ارزش‌ها. سپس سعی شده است که این رویکردها با ادبیات و مبانی آینده‌پژوهی انطباق داده شوند. توجه به این موارد می‌تواند چهارچوبی از چگونگی نقش ارزش‌ها و ساختار آن‌ها در اختیار آینده‌پژوهان قرار ‌دهد و از این طریق بر کیفیت، اعتبار و اقتدار آینده‌پژوهی اثر‌گذار باشد.

کلیدواژه‌ها

علمِ ارزش‌بار
آینده‌پژوهی
داوری‌های ارزشی
ارزش‌های شناختی
ارزش‌های غیرمعرفتی

موضوعات

بل، وندل (1398). مبانی آینده پژوهی: تاریخچه، اهداف و دانش (مترجمان: مصطفی تقوی و محسن محقق). تهران: مؤسسه آموزشی و تحقیقاتی صنایع دفاعی. (تاریخ اصل 1997)
جوادپور، غلامحسین (1399). ارزیابی انتقادی علم غیرارزش‌بار بر پایه استدلال ریسک استقرایی. پژوهش‌های فلسفی -کلامی، 22(2)، 73-95. doi: 10.22091/jptr.2020.5074.2252
جوادپور، غلامحسین (1400). ارزش‌باریِ علم و برهان تعیّن ناقص. پژوهش‌های فلسفی –کلامی، 23(2)، 75-98. doi: 10.22091/jptr.2021.7007.2550
داگلاس، هیتر (1400). علم، سیاست‌گذاری و آرمان علم غیر ارزش‌بار (مترجمان: اصغر سلطانی و حسین معین آبادی). کرمان: نشر دانشگاه شهید باهنر کرمان.
شیخ رضایی، حسین؛ و بیکران بهشت، حامد (1398). فمینیسم و جایگاه ارزش‌ها در علم: بررسی دیدگاه هِلِن لانجینو، فلسفه علم، 9(18)، 115-138.  doi: 10.30465/ps.2020.4551
شیروانی ناغانی، مسلم؛ عیوضی، محمدرحیم؛ و قاسمی، حاکم (1396). چیستی و چرایی مفهوم میان‌رشته‌ای آینده‌نگاری راهبردی در فرارشتۀ آینده‌پژوهی. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 9(3)، 1-24. doi: 10.22631/isih.2017.258
شیرویه پور، شهریار؛ و فتح طاهری، علی (1403). بررسی چیستی نقش پیش‌بینی در آینده‌پژوهی. آینده‌پژوهی ایران، 9(2)، 1-31. doi: 10.30479/jfs.2023.18972.1487
شیرویه‌پور، شهریار؛ و فضلی، صفر (1401). از پیش‌نگری تا آینده‌نگاری: ابتنای روش‌شناسی آینده‌پژوهی بر مدل پیاز پژوهش. روش‌شناسی علوم انسانی، 28(113)، 31-50.doi: 10.30471/mssh.2022.8534.2319
عبدالهی، جلال؛ و سجادی، سیدهدایت (1401). بررسی انتقادی استدلال داگلاس به منظور توجیه دخالت ارزش‌های غیرمعرفتی در علم. اندیشۀ فلسفی،۲(۴)، ۳۵۵-۳۶۸.  doi: ‎ 10.58209/jpt.2.4.355
لانجینو (1391). آیا می‌توان علمی فمینیستی داشت؟ (مترجم :حسین شیخ‌رضایی). در علم، جامعه، اخلاق (صص177-197). تهران: مینوی خرد.
محمد امینی، میثم (1396). اهمیت تمایز ارزش‌های معرفتی و غیرمعرفتی در شناخت رابطۀ علم و ارزش. روش‌شناسی علوم انسانی، 23(91)، 7-28.
محمدامینی، میثم (1395). تحولات در تاریخ‌نگاری علم و توجه به مسئلۀ علم و ارزش، تاریخ علم، 1(14)، 115-132. doi: 10.22059/jihs.2019.258832.371453
محمدامینی، میثم (1399). به‌کارگیری مفهوم «دلیل هنجاری» برای شناخت شکل‌های موجه اثرگذاری ارزش‌ها بر فعالیت علم، فصلنامه علمی پژوهشی راهبرد فرهنگ، 13(51)، 7-30. doi: 10.22034/jsfc.2020.97244
وبر، ماکس (1392). روش‌شناسی علوم اجتماعی (مترجم: حسن چاوشیان، چاپ پنجم)، تهران: نشر مرکز.
Amara, R. (1991). Views on futures research methodology. Futures, 23(6), 645–649. doi: 10.1016/0016-3287(91)90085-g
Anderson, E. (2004). Uses of Value Judgments in Science: A General Argument, with Lessons from a Case Study of Feminist Research on Divorce. Hypatia, 19(1), 1–24. doi:10.1353/hyp.2004.0002
Bell, W. (2004), Foundations of futures studies: Values, Objectivity, and the Good Society, Human science for a new era, 2 (New Brunswick, N.J.: Transaction). doi:10.4324/9780203791677
Bell, W. (2009). Moral Discource, Objectivity, and the Future. Futura, 1(28), 43-57.
Bengston, D.N., Kubik, G.H., & Bishop, P.C. (2012). Strengthening Environmental Foresight: Potential Contributions of Futures Research. Ecology and Society, 17(2). doi:10.5751/es-04794-170210
Chiffi, D., & Pietarinen, A.V. (2017). Fundamental Uncertainty and Values. Philosophia, 45(3), 1027–1037. doi: 10.1007/s11406-017-9865-5
Churchman, C.W. (1948). Statistics, Pragmatics, Induction. Philosophy of Science, 15(3), 249–268. doi:10.1086/286991
Collier, J., & Fuller, T. (2005). Corporations, ethics and global futures. Futures, 37(2–3), 111–116. doi:10.1016/j.futures.2004.03.031
Crehan, P., & Harper, J. C. (2008). Foresight in Smaller Countries. In The Handbook of Technology Foresight, 216–236. doi:10.4337/9781781008768.00020
Curnin, S., Brooks, O., & Brooks, B. (2025), The Scenario Quality Assessment Method: A New Technique for Verifying the Quality of Scenarios. Futures & Foresight Science, 7,e205. doi:10.1002/ffo2.205
Danaher, J. (2021). Axiological futurism: The systematic study of the future of values. Futures, 132, 102780. doi: 10.1016/j.futures.2021.102780
Dator, J.A. (2019). Jim Dator: a Noticer in Time: Selected Work, 1967-2018. Germany: Springer.
Dhami, M.K., Wicke, L., & Önkal, D. (2022). Scenario generation and scenario quality using the cone of plausibility. Futures, 142, 102995. doi:10.1016/j.futures.2022.102995
Douglas, H. (2000). Inductive Risk and Values in Science. Philosophy of Science, 67(4), 559–579. doi:10.1086/392855
Douglas, H. (2007). Rejecting the Ideal of Value‐Free Science. In Value-Free Science? Ideals and Illusions?. Oxford University Press.
Douglas, H. (2008). The Role of Values in Expert Reasoning. Public Affairs Quarterly, 22(1), 1–18.
Douglas, H. (2009). Science, Policy, and the Value-Free Ideal. University of Pittsburgh Press. doi:10.2307/j.ctt6wrc78
Douglas, H. (2013). The value of cognitive values. Philosophy of science, 80(5), 796-806. doi:10.1086/673716
Douglas, H. (2016). Values in Science. In The Oxford Handbook of Philosophy of Science. Oxford University Press.
Douglas, H. (2017). Why Inductive Risk Requires Values in Science. In Current controversies in values and science (pp. 81-93). Routledge.
Douglas, H. (2023). The importance of values for science. Interdisciplinary Science Reviews, 48(2), 251–263. doi:10.1080/03080188.2023.2191559
Dupré, J. (2007). Fact and value. Oxford University Press. doi:10.1093/acprof:oso/9780195308969.003.0003
Elliott, K.C. (2011). Direct and indirect roles for values in science. Philosophy of Science, 78(2), 303-324. doi:10.1086/659222
Elliott, K.C., & Korf, R. (2024). Values in science: what are values, anyway?. European Journal for Philosophy of Science, 14(4), 53. doi:10.1007/s13194-024-00615-3
Enserink, B., Bots, P., van Daalen, E., Hermans, L., Koppenjan, J., Kortmann, R., Kwakkel, J., Slinger, J., Ruijgh van der Ploeg, T., & Thissen, W. (2022). Policy Analysis of Multi-Actor Systems. TU Delft OPEN Publishing.
Freedman, K.L. (2009). Diversity and the fate of objectivity. Social Epistemology, 23(1), 45-56. doi:10.1080/02691720902741373
Helmer, O. (1966). The Delphi method for systematizing judgments about the future. University of California, Institute of Government and Public Affairs.
Helmer, O., & Rescher, N. (1958). On the Epistemology of the Inexact Sciences. Management Science, 6(1), 25–52. doi:10.1287/mnsc.6.1.25
Hempel, C. G. (1965). “Science and Human Values,” in Aspects of Scientific Explanation. New York: The Free Press.
Hicks, D. J. (2014). A new direction for science and values. Synthese, 191, 3271-3295. doi:10.1007/s11229-014-0447-9
Kosow, H. (2015). New outlooks in traceability and consistency of integrated scenarios. European Journal of Futures Research, 3, 1-12. doi:10.1007/s40309-015-0077-6
Kuhn, T.S. (1977). ‘Objectivity, value judgment, and theory choice’, in The essential tension. Selected studies in scientific tradition and change (Pp 320-339). Chicago: University of Chicago Press.
Kuusi, O., Cuhls, K., & Steinmüller, K. (2015). The futures map and its quality criteria. European Journal of Futures Research, 3, 1-14. doi:10.1007/s40309-015-0074-9
Lacey, H. (2018). Roles for Values in Scientific Activities. Axiomathes, 28(6), 603–618. doi: 10.1007/s10516-018-9386-2
Laudan, L. (1984). Science and Values: The Aims of Science and Their Role in Scientific Debate. Berkeley: University of California Press.
Longino, H. (1990). Science as Social Knowledge: Values and Objectivity in Scientific Inquiry. Princeton: Princeton University Press.
Longino, H.E. (1996). Cognitive and Non-Cognitive Values in Science: Rethinking the Dichotomy. Feminism, Science, and the Philosophy of Science, 39–58. doi:10.1007/978-94-009-1742-2_3
Longino, H.E. (2004). How values can be good for science. Science, values, and objectivity, 127-142. doi:10.2307/j.ctt5vkg7t.11
Loveridge, D. (2004). Experts and foresight: review and experience. International Journal of Foresight and Innovation Policy, 1(1-2), 33-69. doi:10.1504/ijfip.2004.004651
Mäkelä, M. (2020). Past, present and future of environmental reporting in the Finnish forest industry (Unpublished doctoral dissertation). University of Turku.
Meissner, D. (2012). Results and impact of national Foresight-studies. Futures, 44(10), 905-913. doi:10.1016/j.futures.2012.07.010
Miles, I. (1975). The poverty of prediction. United Kingdom: Saxon House.
Mills, B., & Wilner, A. (2023). The science behind “values”: Applying moral foundations theory to strategic foresight. Futures & foresight science, 5(1). doi: 10.1002/ffo2.145
Nováky, E., & Sáfrányné Gubik, A. (2018). Handling uncertainty in futures studies. Retrieved from http://real.mtak.hu/id/eprint/91756
Pirozelli, P. (2019). Thomas Kuhn’s theory of Rationality. Manuscrito, 42(3), 1-46. doi:10.1590/0100-6045.2019.v42n3.p
Poli, R. (2011). Ethics and futures studies. International Journal of Management Concepts and Philosophy, 5(4), 403-410. doi:10.1504/ijmcp.2011.044985
Popper, R. (2008). How are foresight methods selected?. foresight, 10(6), 62-89. doi:10.1108/14636680810918586
Ratti, E., & Russo, F. (2024). Science and values: A two-way direction. European Journal for Philosophy of Science, 14(1), 6. doi:10.1007/s13194-024-00567-8
Rescher, N. (1998). Predicting the future: An introduction to the theory of forecasting. Albany: State University of New York Press.
Resnik, D. B., & Elliott, K. C. (2023). Science, values, and the new demarcation problem. Journal for General Philosophy of Science, 54(2), 259-286. doi:10.1007/s10838-022-09633-2
Rohrbeck, R. (2010). Corporate Foresight: Towards a Maturity Model for the Future Orientation of a Firm. Germany: Physica-Verlag HD.
Rooney, P. (1992). On Values in Science: Is the Epistemic/Non-Epistemic Distinction Useful? PSA: Proceedings of the Biennial Meeting of the Philosophy of Science Association, 1992(1), 13–22. doi:10.1086/psaprocbienmeetp.1992.1.192740
Rooney, P. (2017). The borderlands between epistemic and non-epistemic values. In Current controversies in values and science (pp. 31-45). Routledge.
Rudner, R. (1953). The Scientist Qua Scientist Makes Value Judgments. Philosophy of Science, 20(1), 1–6. doi: 10.1086/287231
Scapolo, F., & Miles, I. (2006). Eliciting experts’ knowledge: A comparison of two methods. Technological Forecasting and Social Change, 73(6), 679–704. doi:10.1016/j.techfore.2006.03.001
Schatzmann, J., Schäfer, R., & Eichelbaum, F. (2013). Foresight 2.0 - Definition, overview & evaluation. European Journal of Futures Research, 1(1). doi: 10.1007/s40309-013-0015-4
Schwarz, B. (2019). Methods in futures studies: Problems and applications. Routledge.
Scolozzi, R. (2024). Regional Foresight. In Handbook of Futures Studies (pp. 417-428). Edward Elgar Publishing. doi:10.4337/9781035301607.00036
Sharifi Poor Bgheshmi, M. S. , Sharajsharifi, M., & Saeidabadi, M. R. (2025). Between Exploitation and Resilience: Reconciling AI’s Role in Surveillance Capitalism and Disaster Risk Management. Journal of Cyberspace Studies, 9(2), 1-31. doi: 10.22059/jcss.2025.396045.1165
Solomon, M. (2001). Social Empiricism. Cambridge, MA: MIT Press.
Toosi, R., Hosseini, S. H., Nosraty, N., & Rahmatian, F. (2024). Artificial intelligence, health, and the beauty industry. International Journal of Advanced Multidisciplinary Research and Studies, 4(3), 1689-1698. doi:0.62225/2583049X.2024.4.3.4419
Vacura, M. (2021). Longino’s Concept of Values in Science. Teorie Vědy / Theory of Science, 1–29. doi:10.46938/tv.2021.504
Wiener, M. (2018). Open foresight: The influence of organizational context. Creativity and Innovation Management, 27(1), 56-68. doi:10.1111/caim.12238
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 20 آذر 1403
  • تاریخ بازنگری 11 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش 18 اسفند 1403

صفحه اصلی

هیئت تحریریه

اصول اخلاقی

راهنمای داوران

ارسال مقاله

تماس با ما