چیستی نقد در علوم اجتماعی؛ مطالعه‌ای نظری

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه جامعه‌شناسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

2 دانشجوی دکتری سیاست‌گذاری فرهنگی، گروه جامعه‌شناسی دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

3 دانشجوی دکتری بررسی مسائل اجتماعی، گروه جامعه‌شناسی دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

چکیده
نقد اجتماعی به عنوان یکی از بنیادی­ترین مفاهیم در علوم اجتماعی مدرن به­شمار می­رود که از دوران روشنگری تاکنون نقشی محوری در تحلیل ساختارهای قدرت، ایدئولوژی‌های مسلط و بازنمایی‌های اجتماعی ایفا کرده است. مقاله حاضر، با تکیه بر روش اسنادی و رویکردی کیفی، به واکاوی و مقایسه چهار نحله فکری برجسته ـ مکتب فرانکفورت، فمینیسم، مطالعات پسااستعماری و پسا‌مدرنیسم ـ که بیشتر از سایر نحله‌های فکری به جریان انتقاد اجتماعی وفادار بوده‌اند، در نسبت با نقد اجتماعی می‌پردازد. داده‌ها از طریق بررسی نظام‌مند متون نظری و مطالعات پیشین گردآوری و با رویکرد تحلیلی بررسی شده‌اند. نتایج این تحلیل نشان می‌دهد که هرچنداین نحله­ها از لحاظ مبانی معرفت‌شناختی، روش­شناسی و خاستگاه تاریخی تفاوت دارند، اما همگی نقد را کنشی سیاسی، افشاگر و رهایی‌بخش می‌دانند که با هدف شالوده‌زدایی از گفتمان‌های مسلط و به چالش کشیدن وضعیت موجود به کار می‌رود. با اتکای بر این تحلیل­ها، پژوهش حاضر پنج مولفه کلیدی نقد اجتماعی را ـ سیاسی‌بودن، برملاسازی، رهایی‌بخشی، تمرکز بر فرودستان و ساخت اجتماعی واقعیت ـ که در هر چهار نحله فکری مورد توجه قرار دارند، استخراج و چارچوبی نظری برای تحلیل و ارزیابی گفتمان‌های انتقادی فراهم می‌آورد. مطالعه حاضر کوشیده است تا با عبور از تحلیل‌های موردی، تصویری ساختارمند از چیستی و کارکرد نقد اجتماعی در بستر نظری مکاتب فکری معاصر ارائه دهد.
 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابراهیمی‌مینق، جعفر؛ امیری، محمد؛ و عامری، مهدی (1386). مکتب فرانکفورت و نظریه انتقادی (آراء و نظریه‌ها). پژوهشنامه علوم اجتماعی، 1(4)، 65-88.
ارشاد، فرهنگ (1385). جایگاه نقد درآموزش علوم اجتماعی: بستری برای توسعه علوم فرهنگی. پژوهش نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، 17، 5-34. https://civilica.com/doc/100614/
اسپیواک، گایاتری چاکروارتی؛ مورتون، استفان (1392). گایاتری چاکروارتی اسپیواک؛ استفان مورتون (ترجمه نجمه قابلی). تهران: انتشارات بیدگل.
آدورنو، تئودور؛ هورکهایمر، ماکس(1387). دیالکتیک روشنگری: قطعات فلسفی (ترجمه مراد فرهادپور و امید مهرگان؛ چاپ سوم). تهران: انتشارات گام نو. (تاریخ اصل اثر 2002)
حافظ‌نیا، محمدرضا (1398). مقدمه‌ای بر روش تحقیق در علوم انسانی. تهران: انتشارات سمت.
حسینی، سید‌محمدحسین؛ کشاورز، سوسن (1396). نهادینه‌سازی فرهنگ نقد در جامعه علمی با کدام پارادایم یا بنیان علمی: مدرنیسم، پست‌مدرنیسم یا آشوب-پیچیدگی؟. پژوهش‌نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم‌انسانی و مطالعات فرهنگی، 7، 29-53.   
حقیقی، شاهرخ (1379). گذار از مدرنیته؟ نیچه، فوکو، لیوتار، دریدا. تهران: انتشارات آگاه.
دوبووار، سیمون (1379). جنس دوم (ترجمه قاسم صنعوی). تهران: انتشارات توس.
رحمتی، حسینعلی (1387). چرایی و چگونگی نقد فلسفه اخلاق فمنیستی. پژوهش مطالعات زنان،6(4)، 126-109.
ریتزر، جورج(1389). نظریه جامعه‌شناسی در دوران معاصر (ترجمه محسن ثلاثی). تهران: انتشارات علمی.
ساعی، احمد (1385). مقدمه‌ای بر نظریه و نقد پسااستعماری. مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، 73، 133-154.
سعید، ادوارد(1386). شرق‌شناسی (ترجمه لطفعلی خنجی). تهران: نشر امیرکبیر.
صادقی فسایی، سهیلا؛ عرفان منش، ایمان (1394). مبانی روش‌شناختی پژوهش اسنادی در علوم اجتماعی، مورد مطالعه: تاثیرات مدرن شدن بر خانواده ایرانی. راهبرد فرهنگ، 29، 91-61.
کاسیرر، ارنست (1389). فلسفه روشنگری (ترجمه یدالله موقن). تهران: انتشارات نیلوفر.
کیویستو، پیتر(1378). اندیشه‌های بنیادی در جامعه‌شناسی (ترجمه منوچهر صبوری). تهران: نشر نی.
گاندی، لیلا (1391). پسااستعمارگرایی (ترجمه مریم عالم‌زاده، همایون کاکاسلطانی). تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
لش، اسکات (1383). جامعه‌شناسی پست‌مدرنیسم (ترجمه شاپور بهیان). تهران: نشر ققنوس.
لیوتار، ژان فرانسوا (1395). وضعیت پست‌مدرن: گزارشی درباره دانش (ترجمه حسینعلی نوذری). تهران: گام نو.
محمدپور،احمد (1388). ژان فرانسوا لیوتار و پیدایش علوم اجتماعی پست مدرن : خاستگاه نظری و مبانی پارادایمیک. مجله علوم اجتماعی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، 11، 39-82.
مشیرزاده، حمیرا (1381). از جنبش تا نظریه اجتماعی: تاریخ دو قرن فمنیسم. تهران: نشر پژوهش شیرازه.
نوذری، حسینعلی (1386). نظریه انتقادی مکتب فرانکفورت در علوم انسانی و اجتماعی. تهران : نشر آگه.
Ahmed, J. U. (2010). Documentary research method: New dimensions. Indus Journal of Management & Social Sciences, 4, 1–14. 
Bargetz, B., & Sanos, S. (2020). Feminist matters, critique and the future of the political. Feminist Theory, 0(0), 1–16. doi:10.1177/1464700120967311
Baudrillard, J. (1993). Symbolic exchange and death. SAGE Publications Ltd.
Bayu, E. K. (2019). A comparative analysis on the perspectives of African feminism vs. Western feminism: Philosophical debate with their criticism and its implication for women’s rights in Ethiopia context. International Journal of Sociology and Anthropology, 11(4), 54–58. doi:10.1177/1464700120967311
Campbell, R., & Wasco, S. M. (2000). Feminist approaches to social science: Epistemological and methodological tenets. American Journal of Community Psychology, 28(6), 773–791. 
Crawford, M. (1989). Feminist theory, feminist psychology. Psychology of Women Quarterly, 13(4), 477–491. doi:10.1111/j.1471-6402.1989.tb01015.x
Dirlik, A. (1994). The postcolonial aura: Third world criticism in the age of global capitalism. Critical Inquiry, 20(2), 328–356. doi:10.1086/448714
Finlayson, J. G. (2009). Morality and critical theory: On the normative problem of Frankfurt School social criticism. Telos, 2009(150), 57–74. doi:10.3817/0309146007
Fraser, M. (2002). What is the matter of feminist criticism?. Economy and Society, 31(4 ), 606–625. doi:10.1080/0308514022000020715
Fuchs, C., & Sandoval, M. (2008). Positivism, postmodernism, or critical theory? A case study of communications students’ understandings of criticism. Journal for Critical Education Policy Studies, 6(2), 112–141. 
Garlitz, D., & Zompetti, J. (2023). Critical theory as post-Marxism: The Frankfurt School and beyond. Educational Philosophy and Theory, 55(2), 141–148. 
Haraway, D. (1988). Primate visions: Gender, race, and nature in the world of modern science. New York: Routledge. 
Karim, M.H.B.A., & Azlan, A.A. (2019). Modernism and postmodernism in feminism: A conceptual study on the developments of its definition, waves and school of thought. Malaysian Journal of Social Sciences and Humanities, 4(1), 1–14. 
Lone, F.A. (2023). Postmodernism: A critical analysis. International Journal for Multidisciplinary Research, 5(4), 1-4. 
Pasi, K.M.H., Rasyidin, & Harahap, R.M. (2020). Education system of modern Islamic boarding school in the postmodern era. Journal Pendidikan Islam, 3(3), 311–323. doi:10.31538/nzh.v3i3.805
Ramrao, T.N. (2012). Post-colonial theory: A retrospect. In Proceedings of the National Seminar on Postmodern Literary Theory and Literature, 393.
Tong, R. (2009). Feminist thought: A more comprehensive introduction. Westview Press. 
Yousef, T. (2017). Modernism, postmodernism, and metamodernism: A critique. International Journal of Language and Literature, 5(1), 33–43.
 
 
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 19 فروردین 1404
  • تاریخ بازنگری 16 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش 18 خرداد 1404