مطالعه تطبیقی نظریه فهم اجتماعی از نص و نظریه‌های تحلیل‌گفتمان

طالبی طادی, محمد; رستگار خالد, امیر

doi:10.22035/isih.2025.5261.5002

مطالعه تطبیقی نظریه فهم اجتماعی از نص و نظریه‌های تحلیل‌گفتمان

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

محمد طالبی طادی ¹

امیر رستگار خالد ²

¹ استادیار، دانشکده فقه و حقوق، دانشگاه باقرالعلوم(ع)، قم، ایران

² دانشیار، گروه علوم اجتماعی، دانشکده حکمرانی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران

https://doi.org/10.22035/isih.2025.5261.5002

چکیده

نظریه فهم اجتماعی از نص برای اولین توسط محمدجواد مغنیه در کتاب فقه امام صادق(ع) به عنوان یک رویکرد نوین در استنباط از ادله فقهی مطرح شد و شهید آیت‌الله سیدمحمدباقر صدر با صورت‌بندی متقن از آن، این رویکرد را نقطه عطف تاریخ فقه قلمداد کرد. موضوع تحلیل‌گفتمان نیز بررسی هرگونه پدیده نشانه‌شناختی اعم از متن، گفتار، رویدادهای ارتباطی و... است. مهم‌ترین جغرافیای مشترک تحلیل‌گفتمان و نظریه فهم اجتماعی از نص را می‌توان حوزه «زبان» دانست. چراکه به تعبیر زبان شناسان معانی در ذهن وجود مستقلی ندارند، بلکه معنا در زبان است و باید برای دستیابی به معنا ساختار زبان را فهمید. در فهم اجتماعی از نص نیز به این نکته اشاره می‌شود که ظهور کلام با دلالت لفظی وضعی کامل نمی‌شود مگر هنگامی که دلالت‌های اجتماعی کلام یعنی ارتکازات عقلایی‌ای که در بستر آن متن صادر شده است ملاحظه شود و در ترکیب دلالت وضعی و اجتماعی به یک مدلولی نهایی نائل آید. در این مقاله با رویکرد میان رشتگی و با روش توصیفی و تطبیقی فهم اجتماعی از نص از منظر آیت الله سیدمحمدباقر صدر با روش تحلیل‌گفتمان از منظر فوکو، ون دایک، فرکلاف و مورد کاوش قرار می‌گیرد و سپس جایگاه استفاده از روش تحلیل‌گفتمان و توسعه ابزار استنباط را در مصادیق فقهی مطمح نظر قرار داده می‌شود.

کلیدواژه‌ها

تحلیل‌گفتمان

متن

سیدمحمدباقرصدر

ون دایک

فرکلاف

فوکو

لاکلا

موف

موضوعات

علوم اجتماعی

ارنستو، لاکلا و دیگران (1397). تحلیل‌گفتمان سیاسی؛ امر سیاسی بهمثابه یک بر ساخت گفتمانی (ترجمه امیر رضائی پناه و سمیه شوکتی مقرب). تهران: انتشارات تیسا.

آسابرگر، آرتور (1398). تحلیل‌گفتمان کاربردی؛ فرهنگ عامه، رسانه‌ها و زندگی روزمره (ترجمه حسین پاینده؛ چاپ دوم). تهران: انتشارات مروارید.

اسکندری، الهام؛ و تولائی، علی (1391). نظریه فهم اجتماعی نصوص؛ مبانی، کارکرد. فقه و اصول، 44(3)، 9-35. doi: 10.22067/fiqh.v0i0.8312

بشیر، حسن (1395). کاربرد تحلیل‌گفتمان در فهم منابع دینی. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.

جنابادی، سجاد (1400). جستاری در نظریه فهم اجتماعی نصوص با نگرشی بر آرای مغنیه و شهید صدر. مطالعات فقه امامیه، 9(17)، 104-91.

حجازی، سیدنصرالله؛ بهرامی، وحید (1398). کاربست روش تحلیل‌گفتمان لاکلا و موف در رشته علوم سیاسی. فصلنامه روش‌شناسی علوم انسانی، 25(99)، 1-18. doi: 10.30471/mssh.2019.1575

روحانی، حسن (1388).دین و روابط بین‌الملل؛ پارادوکس‌ها و ضرورت‌ها. راهبرد، 16(4)، 124337e.

سیدی، سیدحسین؛ و رئیسیان، غلامرضا (1391). واژه به‌مثابه ابزار تحلیل گفتمان قرآن. علوم قرآن و حدیث، 44(2)، 82-73. doi: 10.22067/naqhs.v44i2.16399

شکرانی، رضا؛ مطیع، مهدی؛ و فانی، مرضیه (1389). گفتمان کاری و کاربست آن در متون روایی. عیار پژوهش در علوم انسانی، 2(2)، 100-71.

صدر، سیدمحمدباقر (1393الف). اسلام راهبر زندگی، مکتب اسلام و رسالت ما. قم: انتشارات دارالشهید صدر.

صدر، سیدمحمدباقر (1393ب). اقتصاد ما (چاپ اول). قم: انتشارات درالشهید صدر.

عترت دوست، محمد (1400). کاربست روش تحلیل گفتمان در راستای فهم نصوص دینی و زمینه‌های صدور آن. مطالعات قرآن و حدیث، 14(2)، 185-159. doi: 10.30497/quran.2021.239597.3136

فرکلاف، نورمن (1398). تحلیل‌گفتمان انتقادی (ترجمه روحالله قاسمی). تهران: اندیشه احسان.

فوکو، میشل (1383). اراده به دانستن (ترجمه نیکو سرخوش و افشین جهاندیده؛ چاپ اول). تهران: نشر نی.

فوکو، میشل (1389). تئاتر فلسفه؛ گزیده‌ای از درس گفتارها، کوتاه نوشتها، گفت وگوها و... (ترجمه نیکو سرخوش و افشین جهاندیده). تهران: نشر نی.

معتمد لنگرودی، فرشته؛ رضی بهابادی، بی‌بی‌سادات؛ و اکبری‌زاده، فاطمه (1399). مطالعه انتقادی گفتمان کاوی متون دینی. مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، 4(2)، 119-144. doi: 1022034/isqs.2020.5479

مقیسه، نفیسه؛ فتحی، علی؛ و امیرکاوه، سعید (1402). اعتبارسنجی روش‌تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف در تفسیر قرآن کریم. قرآن شناخت، 82-63.

نصیریپور، الهام (1390). ارزیابی الگوی تحلیلی میشل فوکو در مطالعات دینی (چاپ اول). قم: مؤسسه بوستان کتاب.

ون دایک، تئون. ای (1387). مطالعاتی در تحلیل‌گفتمان: از دس‍ت‍ور م‍ت‍ن‌ ت‍ا گ‍ف‍ت‍م‍ان‌ ک‍اوی‌ ان‍ت‍ق‍ادی‌ (گروه مترجمان: پیروز ایزدی و دیگران). تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

یورگنسن، ماریان؛ فیلیپس، لوئیز (1392). نظریه وروش در تحلیل‌گفتمان (ترجمه هادی جلیلی). تهران: نشر نی.

Andersen, N.Å. (2003). Discursive analytical strategies Understanding Foucault, Koselleck, Laclau, Luhmann. Bristol: Bristol University Press.

Hossain Khan, T., & MacEachen, E. (2021). Foucauldian Discourse Analysis: Moving Beyond a Social Constructionist Analytic. International Journal of Qualitative Methods, 20, 1–9. doi:10.1177/16094069211018009

ارسال نظر در مورد این مقاله

نام و نام خانوادگی *

نام را وارد کنید.

پست الکترونیکی *

نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.

وابستگی سازمانی *