فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی

کاربرد عملیات روانی در مناظره‌های انتخاباتی؛ مطالعه موردیِ دوازدهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری ایران

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

علی اصغر قاسمی 1
زهرا طهماسبی 2
محمد بابایی 3

1 دانشیار گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

2 کارشناس ارشد علوم سیاسی، دانشکده، حقوق و علوم سیاسی دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

3 دانشیار علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

https://doi.org/10.22035/isih.2026.5458.5101
چکیده
مناظره‌های انتخاباتی، محتوا و شیوه برگزاری آن به واسطه اثرات ماندگاری که بر جامعه دارند همواره مورد توجه و علاقه بخش‌های مختلف جامعه به‌ویژه پژوهشگران بوده است. هدف مقاله شناسایی تاکتیک‌های عملیات روانی و شیوه‌های به‌کارگیری آن از سوی نامزدها در مبارزات انتخابات ریاست جمهوری ایران با رهیافتی میان رشته‌ای است. پرسش اصلی مقاله آن است که نامزدهای دوازدهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری ایران، در مناظره‌ها از کدام تاکتیک و شیوه‌های عملیات روانی در برابر رقیبان استفاده کرده‌اند؟ برای گردآوری و تجزیه‌وتحلیل داده‌های مناظرات از روش تحلیل محتوای کیفی و کمی استفاده شده است. در این روش داده‌ها، هدفمند و بر اساس شاخص‌های برگرفته از مبانی نظری گرداوری، دسته‌بندی و تجزیه‌وتحلیل شده‌اند. با توجه به ماهیت میان‌رشته‌ای موضوع، روان‌شناسی سیاسی چارجوب نظری مقاله است. یافته‌ها حاکی است نامزدها، از 45 تاکتیک که برخی از آنها عملیات روانی است بهره گرفته‌اند. این تاکتیک‌ها، ذیل دو مفهوم قابل ارائه‌اند: اول تاکتیک‌های تدافعی – تهاجمی، دوم تاکتیک‌های تبیینی – اثباتی. از این میان، شناسایی و مفهوم پردازی شیوه‌ها و تاکتیک‌های جدید نظیر تاکتیک بگم بگم!، تهدید به پیگیری قضایی! و ارائه گواه یا شاهد!، از وجوه نوآورانه مقاله است. نتایج نیز حاکی است فرایند مناظره‌ها دو لایه محتوایی دارد. لایه اصلی؛ با هدایت شخصیت‌های با تجربه‌تر و با مسئولیت اجرایی مهم‌تر؛ و لایه فرعی؛ که عموماً توسط چهره‌های کم تجربه‌تر و بدون داشتن سابقه اجرایی چشمگیر نمایندگی می‌شود.

کلیدواژه‌ها

ایران
انتخابات
مناظره
عملیات روانی

موضوعات

بابایی، محمد؛ حبیبی، عبدالرضا؛ و قاسمی، علی‌اصغر (1403). ادراک و کنشگری سیاسی؛ مطالعه ادراک کنشگران ستادهای انتخاباتی از فرآیند انتخابات (مطالعه موردی: انتخابات ریاست‌جمهوری سال 1400 شهر گرگان). دوفصلنامه پژوهش سیاست نظری، 19(35)، 385-347.
بابایی، محمد؛ ساسان مرادی؛ و علی‌اصغر قاسمی (1398). تخریب و مبارزات منفی در انتخابات ریاست جمهوری ایران؛ علل و زمینه‌ها. پژوهشنامه علوم سیاسی، 14(1)، 35-62. doi: 20.1001.1.1735790.1397.14.1.2.7
بست، جان (1384). روش‌های تحقیق در علوم تربیتی و رفتاری (مترجم نرگس طالقانی و حسن پاشا شریفی). تهران: انتشارات جوانه رشد. (تاریخ اصل اثر 2005)
جهان‌شاهی، امید؛ خجسته، حسن؛ و فرضی، آزیتا (1395). تکنیک‌های جنگ روانی پوشش خبری انتخابات (انتخابات مجلس و خبرگان سال 94 در بی‌بی‌سی فارسی و صدای امریکا). مدیریت رسانه، 27، 7 -18.
خان‌محمدی، یوسف (1399). فرهنگ سیاسی و رفتار انتخاباتی. تهران: انتشارات خرسندی.
دارابی، علی(1392). جامعه‌شناسی انتخابات یازدهم. تهران: همشهری.
ذوالفقاری، مهدی (1391). اصول و مبانی عملیات روانی (درآمدی بر اهداف، ابزارها و روش‌ها). تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق(ع).
روزبهانی، محمود؛ مظفری، افسانه؛ و دلاوری، علی (1400). تحلیل محتوای خشونت رسانه‌ای (مطالعه موردی: خشونت مطبوعاتی در انتخابات ریاست جمهوری ایران). دوفصلنامه علمی دانش سیاسی، 1(35)، 124-103.
سرمد، زهره؛ بازرگان، عباس؛ و حجازی، الهه (1394). روش‌های تحقیق در علوم رفتاری. تهران: انتشارات آگه.
شریف‌زاده، محسن (1395). رفتار انتخاباتی مردم ایران. تهران: شرکت سهامی انتشار.
شریفی، سیدمهدی؛ فرجیان، محمدمهدی؛ دیانی، میکائیل؛ و سلمانی‌زاده شمسی (۱۳۹۴). تأثیر مناظره‌های تلویزیونی به عنوان یک روش تبلیغاتی بر شکل‌دهی به نظر رأی‌دهندگان در انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۹۲. فصلنامه پژوهش‌های ارتباطی، 22(3)، 67-53. doi: 10.22082/cr.2015.15665
شکری، احمد؛ میرزاپور ارمکی (1392). مقایسه کیفی و تطبیقی نظام انتخابات ایران و غرب (امریکا و انگلیس). تهران: انتشارات اسرار علم.
صدا و سیما جمهوری اسلامی ایران (۱۳۹۶، ۱۲ اردیبهشت). فیلم کامل دومین مناظره تلویزیونی شش نامزد انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۹۶ [ویدئو].
صدا و سیما جمهوری اسلامی ایران (۱۳۹۶، ۱۶ اردیبهشت). فیلم کامل سومین مناظره تلویزیونی شش نامزد انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۹۶ [ویدئو].
صدا و سیما جمهوری اسلامی ایران (۱۳۹۶، ۸ اردیبهشت). فیلم کامل اولین مناظره تلویزیونی شش نامزد انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۹۶ [ویدئو].
فرجیان، محمدمهدی (مرداد 1394). بررسی تأثیر مناظرات تلویزیونی در میزان موفقیت در انتخابات ریاست جمهوری ایران. ماهنامه مدیریت رسانه، 13، 294-289.
فضل‌زاده، علیرضا؛ انبیایی، محمدرضا؛ و متفکر آزاد، محمد علی (1396). تبیین استراتژی‌های تبلیغات سیاسی داوطلبان انتخابات ریاست جمهوری. مطالعات مدیریت راهبردی، 33، 130-115.
فلاح، اسماعیل (1393). بررسی تطبیقی مناظره‌های انتخاباتی تلویزیونی ایران و انگلستان. تهران: انتشارات کمال‌الملک.
قهرمانپور، رحمان (1394). بازی انتخابات ریاست جمهوری در ایران. تهران: انتشارات تیسا.
کاویانی، محمد (1387). روان‌شناسی و تبلیغات. قم: نشر پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
کاویانی، مراد (1398). جغرافیای انتخابات در ایران با تأکید بر انتخابات ریاست‌جمهوری. تهران: انتشارات دانشگاه خوارزمی.
کرس ول، جان دبلیو (1392). طرح پژوهش؛ رویکردهای کیفی، کمی و ترکیبی (ترجمه علیرضا کیامنش و مریم دانای طوس). تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی.
محمدی نجم، سیدحسین (1384). متقاعدسازی و افکار عمومی در رسانه‌های غرب. فصلنامه عملیات روانی، 3(9)، 47-31.
مرادی، حجت‌الله (1387). عملیات روانی نظامی؛ مفهوم، تکنیک و روش‌ها. فصلنامه عملیات روانی، 5(19)، 33-20.
مشفق، محمدعلی (1396). کندوکاوی آسیب‌شناسانه در نظام انتخابات. تهران: انتشارات کویر.
منصوریان، مصطفی (1401). نظام‌های انتخاباتی: نظام حقوقی حاکم بر انتخابات (جلد اول، چاپ سوم). تهران: پژوهشکده شورای نگهبان.
نایجل، وابرتن (1388). اندیشیدن، فرهنگ کوچک سنجش‌گرانه اندیشی (مترجم محمدمهدی خسروانی). تهران: نشر شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
هانتینگتون، ساموئل (1399). موج سوم دموکراسی‌شدن در قرن بیستم (مترجم احمد شهسا). تهران: نشر روزنه. (تاریخ اصل اثر 1991)
ولی وند زمانی، حسین؛ نیازی، علی (1391). عملیات روانی. تهران: انتشارات دافوس.
Basyari, I., Harbowo, N., & Kompas (2024, January 9). Perang psikologis di arena debat capres [Psychological “war” in the presidential debate arena]. Kompas. Retrieved from https://www.kompas.id/baca/polhuk/2024/01/09/polemik-soal-saling-serang-saat-debat-capres-berlanjut
Benkler, Y., Faris, R., & Roberts, H. (2018). Network propaganda: Manipulation, disinformation, and radicalization in American politics. Oxford University Press.
Brader, T. (2006). Campaigning for hearts and minds: How emotional appeals in political ads work. University of Chicago Press.
Carney, D. R. (2020). The nonverbal expression of power, status, and dominance. Current Opinion in Psychology, 33, 256–264. doi:10.1016/j.copsyc.2019.12.004
Entman, R. M. (1993). Framing: Toward clarification of a fractured paradigm. Journal of Communication, 43(4), 51–58. doi: 10.1111/j.1460-2466.1993.tb01304.x
Huddy, L., Sears, D. O., & Levy, J. S. (Eds.). (2013). The Oxford handbook of political psychology (2nd ed.). Oxford University Press.
Johnson, P., & Lee, K. (2019). Winning debates: A guide to debating in the style of the World Universities Debating Championships. International Debate Education Association.
Kinder, D. R., & Sears, D. (1985). Public opinion and political action. In G. Lindzey & E. Aronson (Eds.), The handbook of social psychology (Vol. 2, pp. 659–741). Random House.
Lodge, M., & Taber, C. (2013). The rationalizing voter. Cambridge University Press.
Marcus, G. E., Neuman, W. R., & MacKuen, M. (2000). Affective intelligence and political judgment. University of Chicago Press.
Rosin, H. (2024, September 11). She won the psychological battle, but … [Audio podcast episode]. The Atlantic. https://www.theatlantic.com/podcasts/archive/2024/09/she-won-psychological-battle/679802/
Sabbar, S., & Habib Zadeh Khiyaban, S. (2021). AI-Driven credit risk assessment in Iranian banking. Socio-Spatial Studies, 5(2), 1-13. doi:10.22034/soc.2022.230201
Salehi, K., & Sabbar, S. (2025). Courts on TV: The Legal Issues Surrounding Recording Courtrooms. International Journal of Advanced Multidisciplinary Research and Studies, 5(3), 1098-1106. doi:10.62225/2583049X.2025.5.3.4424
Segell, G. (2016, November 8). Psychological warfare in the American election. OpenDemocracy. https://www.opendemocracy.net/en/psychological-warfare-in-american-election/
Tajfel, H., & Turner, J. C. (1986). The social identity theory of intergroup behavior. In S. Worchel & W. G. Austin (Eds.), Psychology of intergroup relations (pp. 7–24). Nelson-Hall.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 22 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 25 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش 07 آذر 1404

صفحه اصلی

هیئت تحریریه

اصول اخلاقی

راهنمای داوران

ارسال مقاله

تماس با ما