فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی

آزمایش‌های فکریِ فیلمی و بحران‌های انتخاب اخلاقی در موقعیت‌های مرزی؛ مطالعه موردیِ سریال «آینه سیاه»

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

محسن کرمی 1
یونس نوربخش 2
فاطمه علوی 3

1 استادیار فلسفه هنر، گروه هنرهای رسانه‌ای، دانشکده دین و رسانه، دانشگاه صداوسیما، تهران، ایران

2 دانشیار جامعه‌شناسی، گروه جامعه‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

3 دانشجوی دکتری فلسفه هنر، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

https://doi.org/10.22035/isih.2026.5703.5272
چکیده
این مقاله به کندوکاو در ظرفیت‌های فلسفی سریال آینه‌ سیاه در مقام رسانه‌ای روایی برای خلق «آزمایش‌های فکری فیلمی» می‌پردازد؛ آزمایش‌هایی که نه‌صرفاً از طریق استدلال انتزاعی، بلکه از طریق روایت چندلایه، فرم بصری، و درگیری عاطفیِ مخاطب تجربه‌هایی اخلاقی را به‌وجود می‌آورند. تمرکز اصلی پژوهش بر اپیزودهایی است که موقعیت‌هایی مرزی اخلاقی می‌آفرینند؛ موقعیت‌هایی همچون لحظاتی از آشفتگی وجودی، فروپاشی معنا، و ضرورت انتخاب اخلاقی در شرایط اضطراری. بنابراین، با تکیه بر مفاهیم برگرفته از فلسفۀ اگزیستانسیال (یاسپرس، هایدگر)، فضیلت‌گراییِ معاصر (نوسباوم)، و پدیدارشناسیِ دیگری (لویناس)، جستار حاضر می‌کوشد نشان دهد که اپیزودهای «خرس سفید»(2013)، «بازخواهم‌گشت»(2013)، «کریسمس سفید»(2014)، و «سقوط آزاد»(2016) نمونه‌هایی برجسته از مواجهه‌هایی اخلاقی‌اند که نه‌تنها بحران‌های اخلاقی را بازنمایی می‌کنند، بلکه همچنین «تجربه‌هایی اخلاقی» خلق می‌کنند: بیننده را در دل معضلات اخلاقی قرار می‌دهند و او را از نظاره‌گری منفعل به عاملی اخلاقی تبدیل می‌سازند که تنش‌های شناختی و عاطفیِ این رویارویی‌ها را در درون می‌آزماید. در نتیجه، برانگیخته می‌شود تا در باب مختصات تجربه اخلاقی در موقعیت‌های مرزی بیندیشد و هم‌زمان تخیل اخلاقی و حساسیت عاطفی خود را بپرورد. به‌لحاظ روش‌شناختی نیز این پژوهش کار خود را با تحلیل فلسفیِ روایی به پیش می‌برد، با تمرکز بر نسبت میان تخیل اخلاقی، روایت‌های تصویری، و واکنش‌های عاطفی-شناختی.

کلیدواژه‌ها

آزمایش فکری
آینهٔ سیاه
بحران انتخاب اخلاقی
فیلم
موقعیت مرزی
موضوعات
فروید، زیگموند (1382). ماتم و مالیخولیا (ترجمه مراد فرهادپور). ارغنون، 21. (تاریخ اصل اثر 1917)
فوکو، میشل (1403). مراقبت و تنبیه (ترجمه افشین جهان‌دیده و نیکو سرخوش). تهران: نشر نی. (تاریخ اصل اثر 1975)
کرول، نوئل (1400). فیلمسفه: فلسفه فیلم‌ساخته (ترجمه محسن کرمی). انتشارات نیلوفر. (تاریخ اصل اثر 2006)
کرمی، محسن؛ و علیزاده لرده، مژگان (۱۴۰۴). الگوهای فضیلت در روایت‌های تلویزیونی: تحلیلی از منظر الگوگرایی اخلاقی زگزبسکی. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، ۱۷(۳)، ۱۲۷-۱۵۷. doi:10.22035/isih.2025.5565.5175
لاک، جان (1398). جستاری درخصوص فاهمه بشری (ترجمه کاوه لاجوردی). نشر مرکز. (تاریخ اصل اثر 1689)
نیگل، تامس (1401). خفّاش‌بودن چه حالی دارد (ترجمه مصطفی ملکیان). در: پرسش‌های کشنده. نشر نگاه معاصر. (تاریخ اصل اثر 1974)
وِی، سیمون (1402). جاذبه و لطف (ترجمه احسان ممتحن). نشر نگاه معاصر. (تاریخ اصل اثر 1947)
Agamben, G. (2005). State of Exception (K. Attell, Trans.). University of Chicago Press.
Akşit, O. O., & Nazlı, A. K. (2020). Technology versus individual: An analysis on interactive film Black Mirror: Bandersnatch. Turkish Online Journal of Design, Art and Communication, 10(4), 509–523. doi:10.21606/tojdac.2020.56985
Baudrillard, J. (1994). Simulacra and Simulation (S. F. Glaser, Trans.). University of Michigan Press.
Bauman, Z. (1993). Postmodern Ethics. Blackwell.
Brooker, C. (Writer), & Harris, O. (Director). (2013). Be right back (Season 2, Episode 1) [TV series episode]. In C. Brooker & A. Jones (Executive Producers), Black mirror. Channel 4.
Brooker, C. (Writer), & Tibbetts, C. (Director). (2013). White bear (Season 2, Episode 2) [TV series episode]. In C. Brooker & A. Jones (Executive Producers), Black Mirror. Channel 4.
Brooker, C. (Writer), & Tibbetts, C. (Director). (2014). White Christmas [TV series episode]. In C. Brooker & A. Jones (Executive Producers), Black mirror. Channel 4.
Butler, J. (2004). Precarious life: The Powers of Mourning and Violence. Verso.
Cavell, S. (1979). The Claim of Reason: Wittgenstein, Skepticism, Morality, and Tragedy. Oxford University Press.
Debord, G. (1994). The society of the spectacle (D. Nicholson-Smith, Trans.). Zone Books.
Di Summa, L. (2019). Black Mirror: The not so fearful consequences of technology. Film and Philosophy, 23, 95–113. doi:10.5840/filmphil2019236
Foot, P. (2002). The problem of abortion and the doctrine of the double effect. In Virtues and vices (pp. 48–55). Oxford University Press.
Habib Zadeh Khiyaban, S., & Sabbar, S. (2026). Artificial intelligence in banking: Opportunities, risks, and ethical imperatives. Code, Cognition and Society, 1(2), 1–12. https://doi.org/10.22034/ccsr.2025.548684.1017
Haraway, D. J. (2003). The Companion Species Manifesto: Dogs, people, and Significant Otherness. Prickly Paradigm Press.
Hayles, N. K. (1999). How We Became Posthuman: Virtual Bodies in Cybernetics, Literature, and Informatics. University of Chicago Press.
Heidegger, M. (1962). Being and Time (J. Macquarrie & E. Robinson, Trans.). Harper & Row.
Honig, B. (2009). Emergency Politics: Paradox, law, Democracy. Princeton University Press.
Jaspers, K. (1956). Reason and Existenz: Five lectures (W. Earle, Trans.). Noonday Press.
Jaspers, K. (1960). Way to Wisdom: An Introduction to Philosophy (R. Manheim, Trans.). Yale University Press.
Jaspers, K. (1969). Philosophy (Vol. II; E. B. Ashton, Trans.). University of Chicago Press.
Jones, R., & Schur, M. (Writers), & Wright, J. (Director). (2016). Nosedive (Season 3, Episode 1) [TV series episode]. In C. Brooker & A. Jones (Executive Producers), Black mirror. Netflix.
Kamm, F. M. (2001). Morality, Mortality (Volume II: Rights, Duties, and Status). Oxford University Press.
Kierkegaard, S. (1989). The Sickness unto Death (A. Hannay, Trans.). Penguin.
Levinas, E. (1969). Totality and Infinity: An Essay on Exteriority (A. Lingis, Trans.). Duquesne University Press.
Nussbaum, M. C. (1990). Love’s Knowledge: Essays on Philosophy and Literature. Oxford University Press.
Polanyi, M. (1966). The Tacit Dimension. University of Chicago Press.
Ricoeur, P. (1992). Oneself as Another (K. Blamey, Trans.). University of Chicago Press.
Salehi, K., Habib Zadeh Khiyaban, S., & Sabbar S. (2026). Artificial Intelligence and Crime Detection: A Critical Review. Cyberspace Studies. 10(1): 1-17. https://doi.org/10.22059/jcss.2025.402206.1179
Shaw, D., Marshall, K., & Rocha, J. (Eds.). (2022). Philosophical reflections on Black Mirror. Bloomsbury Academic.
Simondon, G. (2017). On the Mode of Existence of Technical Objects (C. Malaspina & J. Rogove, Trans.). Univocal Publishing.
Sinnerbrink, R. (2016). Cinematic Ethics: Exploring Ethical Experience through Film. Routledge.
Sinnerbrink, R. (2021). Through a screen darkly: Black Mirror, thought experiments, and televisual philosophy. In D. Shaw, K. Marshall, & J. Rocha (Eds.), Philosophical Reflections on Black Mirror (pp. 11–30). Bloomsbury Academic.
Sinnerbrink, R. (2022). New Philosophies of Film: An Introduction to Cinema as a Way of Thinking. Bloomsbury Academic.
Sontag, S. (2002). Regarding the Pain of Others. Farrar, Straus and Giroux.
Taylor, C. (1989). Sources of the Self: The Making of the Modern Identity. Harvard University Press.
Turkle, S. (2012). Alone Together: Why We Expect More from Technology and Less from Each Other. Basic Books.
Vetlesen, A. J. (1994). Perception, Empathy, and Judgment: An Inquiry into the Preconditions of Moral Performance. Pennsylvania State University Press.
Wartenberg, T. (2008). Thinking on Screen: Film as Philosophy. Routledge.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی
دوره 18، شماره 3 - شماره پیاپی 71
تابستان 1405
صفحه 179-210

  • تاریخ دریافت 24 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 15 دی 1404
  • تاریخ پذیرش 08 بهمن 1404

صفحه اصلی

هیئت تحریریه

اصول اخلاقی

راهنمای داوران

ارسال مقاله

تماس با ما