حقوق شهروندی و توسعه سیاسی در جمهوری اسلامی ایران؛ چالش‌ها و فرصت‌ها

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسنده

دانشیار علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

چکیده
حقوق شهروندی به‌عنوان یکی از ارکان بنیادین توسعه سیاسی، نقشی تعیین‌کننده در ارتقای مشروعیت و کارآمدی نظام‌های سیاسی ایفا می‌دارد. در جمهوری اسلامی ایران، قانون اساسی (1368) و منشور حقوق شهروندی (۱۳۹۵) چارچوب‌های نظری و حقوقی مهمی برای تضمین آزادی‌ها و مشارکت شهروندان فراهم ساخته‌اند. بااین‌حال، شکافِ میان نصّ قانون و واقعیت‌های اجرایی، چالش‌های متعددی را در مسیر تحقق این حقوق ایجاد کرده است. سوال پژوهش حاضر این است: فرصت‌ها و چالش‌های تحقق حقوق شهروندی در توسعه سیاسی ایران کدامند؟ یافته‌های پژوهش، بر پایه روش استنتاج منطقی و واکاوی ساختاری-کارکردی، نشان می‌دهد که تقویت زیرساخت‌های حاکمیت قانون، نهادینه‌سازی مشارکت سیاسی، بسط شفافیت اطلاعاتی و توانمندسازی نهادهای مدنی، کلیدی‌ترین فرصت‌های ساختاری در مسیر پیوند میان حقوق شهروندی و توسعه سیاسی محسوب می‌شوند. در مقابل، ضعف‌های حقوقی و نهادی، نبود فرهنگ پاسخگویی، تعارض قوانین، کمبود آگاهی عمومی و محدودیت فعالیت نهادهای مدنی مستقل، از چالش‌های اصلی به‌شمار می‌آیند. نتیجه پژوهش حاکی از آن است که تحقق توسعه سیاسی در ایران در گرو تقویت متقابل حقوق شهروندی و سازوکارهای نهادی شفاف و پاسخگوست. درنهایت، این دو مقوله در یک رابطه دوسویه قرار دارند؛ به‌گونه‌ای که تضمین حقوق شهروندی زمینه توسعه سیاسی را فراهم می‌سازد و توسعه سیاسی نیز بستر نهادینه‌سازی این حقوق را تقویت می‌کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

امیری، سروش (۱۳۹۵). ریشه‌های ملی و بین‌المللی چالش‌های حقوق شهروندی در ایران. سیاست، ۱۰، ۷۵–۹۷.
بشیریه، حسین (1380). جامعه‌شناسی سیاسی ایران: دوران جمهوری اسلامی. تهران: نشر نی.
بشیریه، حسین (1381). توسعه سیاسی و مشارکت در ایران. تهران: نشر نی.
بیدالله خانی، آرش؛ و فرخاری، محبوبه (1401). فراتحلیل عوامل مؤثر بر توسعه سیاسی در ایران بین سال‌های ۱۳۹۹-۱۳۹۰. نشریه دانش سیاسی، 18(1)، 55-82. https://doi.org/10.30497/pkn.2022.241752.2900
پروین، خیراله؛ و فیروزی، مهدیه (1401). «شفافیت در امور عمومی به‌مثابۀ راهکار جلب اعتماد عمومی با تأکید بر نظام حقوقی ایران. فصلنامه مطالعات حقوق عمومی دانشگاه تهران، 52(2)، 597-616.
جلالی، محمد؛ و موهبتی، احسان (1403). «حقوق و توسعه» در کشاکش رویکردهای نظری. پژوهشهای حقوقی، 23(57)، 135-162.
جلالی، محمد؛ و موهبتی، احسان (1404). پارادایم‌های «حقوق و توسعه»: از مهندسی اقتصادی تا تورم حق‌ها. پژوهش های حقوق اقتصادی و تجاری, 3(1)، 115-147.
خلفازاده استمال، اسماعیل؛ معمارزاده طهران، غلامرضا؛ بهلولی زیناب، نادر؛ و بیگ‌زاده، یوسف (1400). تأثیر نظام‌های اداری بر فرایند توسعه سیاسی در ایران و برخی کشورهای آسیایی: پژوهشی تطبیقی. مطالعات مدیریت دولتی ایران، 4(2)، 191-219.
خوشحال، فائزه؛ و خوشحال، امین (۱۳۹۸). چالش‌های حقوق شهروندی و مؤدیان مالیاتی. پژوهشنامه مالیات، 27(44)، 167-185.
دشتی، فرزانه؛ و شاحیدر، عبدالکریم (1401). تبیین نقش جامعه مدنی در تحقق حقوق شهروندی. فصلنامه تمدن حقوقی، 5(10)، 71-98.
روشنی، یونس؛ شریفی، ارکان؛ و فرکیش، هانه (۱۳۹۷). جایگاه نظام سیاسی تحزبی در شکل‌گیری و تحقق حقوق شهروندی. حقوق پزشکی، 12، 387-398.
سلمانی، ذبیح‌اله؛ شریفی، ارکان؛ و فرکیش، هانه (۱۴۰۱). چالش‌های حقوق شهروندی در نظام اداری ایران در پرتوی حکمرانی خوب. تعالی حقوق، 8(3)، 229–199.
سلیانی، مسعود؛ فلاح‌زاده ابرقوئی، میرزا عبدالرسول؛ و معتضدیان، رسول (۱۳۹۸). حقوق شهروندی در نظام اداری: تحلیلی بر چالش‌های اجرا. حقوق اداری، 7(20)، 147-176.
شاه‌علی، احمدرضا؛ اسدی، مهدی؛ و سلیم بیگی، حمزه (1399). تحلیل مضمونی توسعه سیاسی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. ماهنامه جامعه‌‌شناسی سیاسی ایران، 3(3)، 61-85.
عابدی اردکانی، محمد؛ و سلطانی، لقمان (1399). رابطه نظام اداری و توسعه سیاسی در جمهوری اسلامی ایران (با بهره‌گیری از الگوی نظری جاگورایب). فصلنامه سیاست، 50(2)، 629-649.
عالم، عبدالرحمن؛ و نوری‌اصل، احد (1398). حقوق نهادین شهروندی و مشارکت سیاسی (راهجوی توسعۀ سیاسی). فصلنامه سیاست، 49(1)، 127-145.
کاظمی، محمدرضا (1398). سرمایه اجتماعی و توسعه سیاسی در ایران معاصر. تهران: سمت.
گل‌محمدی، احمد؛ دین‌پرست، فائز؛ و کلاته، فرزاد (1401). توسعه سیاسی و نهادمندی قدرت سیاسی: ارائه الگویی نوین برای سنجش توسعه سیاسی. پژوهشنامه علوم سیاسی، 17(2)، 163-206.
متقی، افشین؛ و قره‌بیگی، مصیب (1397). نقش حقوق شهروندی در توسعه‌ی سیاسی نهادهای شهری (موردپژوهی: شهرداری تهران). جغرافیا، 16(58)، 100-114.
محسنی، محمد و همکاران (1397). نظارت همگانی و شفافیت در حکومت. فصلنامه مطالعات سیاسی جهان اسلام، 8(2)، 345-329.
محسنی، وجیهه؛ هاشمی، سیدمحمد؛ جاوید، محمدجواد؛ و عباسی، بیژن (1398). تحلیل حقوقی نسبت‌سنجی حق دسترسی عموم به اطلاعات با تحقق حقوق شهروندی با تأکید بر نظام حقوقی ایران. پژوهش حقوق عمومی، 20(62)، 321-354.
محمدی‌فر، نجات؛ شهرام‌نیا، امیرمسعود؛ مسعودنیا، حسین؛ و حاتمی، عباس (1396). بررسی رابطۀ میان استیفای حقوق شهروندی با نوع مشارکت سیاسی در شهر اصفهان. جامعه‌شناسی کاربردی، 28(2)، 147-162.
محمدی‌فر، نجات؛ و مسعودی‌نیا، حسین (1395). بررسی رابطه میان استیفای حقوق شهروندی با میزان مشارکت سیاسی مطالعه موردی: بررسی تطبیقی دو شهر اصفهان و کرمانشاه. پژوهش‌های روابط بین‌الملل، 6(19)، 248-213.
مظاهری، نادر (1397). سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی در ایران. تهران: نشر کویر.
ملاصالحی، محسن (1396). بررسی نسبت میان بهبود شاخص‌های حاکمیت قانون و توسعه سیاسی. مجلس و راهبرد، 24(89)، 35-54.
نظری، ولی‌اله؛ غلامی، محمد؛ صادقی، علی؛ و طرلان، فاطمه (1400). تحلیلی بر چالش‌های حقوق شهروندی در شهرهای ایران (مطالعۀ موردی: شهر قزوین). پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 53(1)، 227-241.
هاشمی، سیدمحمد؛ همتی، مجتبی؛ و اسماعیل‌زاده، حسن (1388). حقوق شهروندی و توسعه شهری مشارکتی. فصلنامه تحقیقات حقوقی، 12(50)، 49-80.
هاشمیان جزی، محدثه؛ هاشمی، سیدحسین؛ و شمس ناتری، محمد ابراهیم (1401). رویکرد جمهوری اسلامی ایران به حقوق و آزادی‌های بنیادین با تأکید بر جرائم علیه امنیت ملی. رهیافت انقلاب اسلامی، 16(60)، 29-44.
یعقوبی، محدثه؛ جعفری، علی؛ و سلمان‌زاده، جعفر (1403). بررسی نقاط قوت و ضعف قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات از دیدگاه حقوق‌دانان. مجلس و راهبرد، 31(117)، 497-528.
Acemoglu, D., & Robinson, J. A. (2012). Why nations fail: The origins of power, prosperity, and poverty. Crown Business.
Bellamy, R. (2019). Citizenship: A very short introduction. Oxford University Press.
Diamond, L. (2015). Developing democracy: Toward consolidation. Johns Hopkins University Press.
Faulks, K. (2015). Citizenship. Routledge.
Gürbüz, E. (2020). Political development and citizenship rights: A comparative analysis of South Korea and Turkey. Journal of Development and Social Studies, 2(1), 1–15.
Habermas, J. (2015). The structural transformation of the public sphere: An inquiry into a category of bourgeois society. MIT Press.
Heater, D. (2015). A brief history of citizenship. Bloomsbury Academic.
Huntington, S. P. (2015). Political order in changing societies. Yale University Press.
Inglehart, R., & Welzel, C. (2010). Changing mass politics: The shifting foundations of political attitudes and behavior. Cambridge University Press.
Inglehart, R., & Welzel, C. (2017). Modernization, cultural change, and democracy: The human development sequence. Cambridge University Press.
Isin, E. F. (2015). Citizenship after Orientalism: An unsentimental education. Routledge.
Marshall, T. H. (2016). Citizenship and social class. Pluto Press.
Parekh, B. (2016). Rethinking multiculturalism: Cultural diversity and political theory. Palgrave Macmillan.
Pateman, C. (2013). Participation and democratic theory (New ed.). Cambridge University Press.
Schmitter, P. C. (2015). Democracy’s past and future: Reconsidering transitions and consolidations. Journal of Democracy, 26(1), 11–28.
Shachar, A. (2016). The birthright lottery: Citizenship and global inequality. Harvard University Press.
Turner, B. S. (2017). Citizenship and capitalism. SAGE Publications.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 18، شماره 3 - شماره پیاپی 71
تابستان 1405
صفحه 115-145

  • تاریخ دریافت 11 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 27 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 10 خرداد 1405