طراحی فرایندی روش‌شناختی به منظور نظریه‌پردازی بنیادین در دانش میان‌رشته‌ای شهرسازی

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

1 پژوهشگر دکتری، شهرسازی، شهرسازی، مهندسی معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران

2 دانشیار، شهرسازی، شهرسازی، مهندسی معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران

10.22035/isih.2026.5339.5053
چکیده
دانش شهرسازی به دلیل ماهیت میان‌رشته‌ای خود، همواره دچار خلأهای دانشی مختلفی بوده که برطرف نمودن آن‌ها نیازمند بهره‌گیری از رویکردها، مبانی، روش‌ها و ابزارهای دیگر دانش‌ها است. یکی از مهم‌ترین این خلأها، فقدان ساختار روش‌شناسی منسجم جهت راهبری پژوهش‌های این حوزه دانشی به ویژه جهت تحقق نظریه‌پردازی است. هدف این مقاله برطرف نمودن نسبی این خلأ است. براساس بررسی‌های صورت گرفته بهره‌گیری دقیق از مبانی توسعه پیداکرده در حوزهٔ «مطالعات میان‌رشته‌ای» می‌تواند این چالش را تا حد قابل قبولی برطرف نماید. حوزه‌ای که تطابق مستحکمی با ماهیت میان‌دانشی شهرسازی داشته و روش‌ها و شیوه‌های پژوهشی شفاف و قابل اتکایی را برای نظریه‌پردازی عرضه می‌نماید. این پژوهش با بهره‌گیری از «فرایند مطالعات میان‌رشته‌ای کیفی» و تعمیم «فرایند و روش‌های مطالعات میان‌رشته‌ای» به «مطالعات بنیادین شهرسازی»، فرایند نوینی برای شکل‌گیری نظریه‌پردازی شهری در کشور ارائه نموده است. بر اساس تحلیل‌های صورت گرفته و نتایج حاصله، پژوهش‌های میان‌رشته‌ای که کیفیِ، مسئله/موضوع‌محور، بازِ و تلفیقی بوده بیشترین نسبت را با مفهوم نظریه‌پردازی دارند. این نوع از پژوهش‌ها در صورت طی مراحل چهارگانه‌ای با عناوین 1) تعریف مسئله/موضوع و جایگاه میان‌رشته‌ای آن، 2) مطالعات رشته‌ای، 3) تلفیق بینش‌های رشته‌ای و حصول بینش میان‌رشته‌ای و 4) اعتبارسنجی/ تبیین اعتبارپذیری بینش میان‌رشته‌ای حاصله و بهره‌گیری از روش‌های «فراترکیب» و شیوه‌های «مرورنظامند» و «نظریهٔ زمینه‌ای» در مطالعات رشته‌ای و همچنین شیوه‌های بازتعریف یا تعمیم در امر تلفیق، می‌توانند منتج به نظریه‌پردازی بنیادین در مطالعات شهری و شهرسازی گردند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

ابراهیمی، مرتضی (1393). بررسی ضرورت‌های مطالعات میان‌رشته‌ای در حوزه علوم انسانی. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 6 (2)، 19- 32. https://doi.org/10.7508/isih.2014.22.002
احمدی، سارا؛ و حبیبی، میترا (1399). نگرشی عملی به روش تحقیق نظریه زمینه‌ای: مفهوم، پارادایم و ویژگی‌های همراه با بررسی یک مورد پژوهشی. فصلنامه مطالعات طراحی شهری و پژوهش‌های شهری، (10)، 1- 25.
ازکیا، مصطفی؛ و توکلی، محمود (1385). فراتحلیل مطالعات رضایت شغلی در سازمان‌های آموزشی. نشریه نامه علوم اجتماعی، 27(27)، 26-1.
ایراندوست، کیومرث (1391). درآمدی بر ماهیت میان‌رشته‌ای جغرافیای شهری و برنامه‌ریزی شهری. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 4 (3)، 1- 14. https://doi.org/10.7508/isih.2012.15.001
بلیکی، نورمن (1396). طراحی پژوهش‌های اجتماعی (مترجم: حسن چاوشیان). تهران: نشرنی (تاریخ اصل اثر 2000)
جعفرنژاد، نوید؛ متقبل باعرض، عباس؛ و آذر، عادل (1393). شناسایی و استخراج مؤلفه‌های اصلی مدیریت ریسک سازمانی با استفاده از روش فراترکیب. فصلنامهٔ چشم‌انداز مدیریت صنعتی، 4 (3)، 107-85.
خورسندی طاسکوه، علی (1388). تنوع گونه‌شناختی در آموزش و پژوهش میان‌رشته‌ای. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 1 (4)، 57- 83. https://doi.org/10.7508/isih.2009.04.003
خورسندی طاسکوه، علی (1396). گفتمان میان‌رشته‌ای دانش. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
خورشیدی، غلامحسین؛ و پیشگاهی، شیوا (1391). پیش‌نیازها و موانع تحقق توسعه علوم‌انسانی میان‌رشته‌ای. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 4 (2)، 1- 16. https://doi.org/10.7508/isih.2012.14.001
خیرالدین, رضا؛ و دلایی میلان, ابراهیم (1395). تحلیل محتوای سطوح چهارگانه روش‌شناسی پژوهش در مطالعات شهرسازی (مورد پژوهی: پایان‌نامه‌های شهرسازی دانشگاه علم و صنعت ایران 1380-1393). روش شناسی علوم انسانی، 22 (89)، 107- 136.
دانایی‌فرد، حسن؛ و دیگران (1389). روش‌شناسی پژوهش کمّی در مدیریت: رویکردی جامع. تهران: انتشارات اشراقی.
درزی، قاسم؛ و سلمان‌نژاد، مرتضی (1398). فرآیندشناسی مطالعات میان‌رشته‌ای در پژوهش‌های قرآنی؛ نمونه موردی: واژه «شاکله» در آیه 84 سوره اسراء. دوفصلنامه علمی علوم قرآن و حدیث، 1 (102)، 71- 106. https://doi.org/10.22067/naqhs.v51i1.64891
رپکو، آلن (1397). پژوهش میان‌رشته‌ای: نظریه و فرایند (مترجمان: محسن علوی‌پور، مجید کرمی، هدایت‌اللّه اعتمادی‌زاده دریکوندی و علی‌اکبر نورعلیوند). تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
رجب‌نژاد، مریم؛ آرمین شیرانی؛ و شهاب خزانه‌داری (1385). مرور نظام‌مند شواهد. تهران: دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی شهید بهشتی.
رضاپور، امین؛ و رنجبر، احسان (1401). جریان‌شناسی رویکردهای نظری مرتبط با فضاهای شهری. باغ نظر، 19 (107). 5- 20. https://doi.org/10.22034/bagh.2021.276281.4826
رنجبر، احسان؛ آیت‌اللهی طباطبایی، زهراسادات؛ و کشیش‌یانس، آرسینه (1402). به سوی فرایند جامع ارزیابی کیفیت فضاهای عمومی شهری در شهرهای ایران. گفتان طراحی شهری، 4(1)، 115- 134.   
ریاضی, سیدابوالحسن (1392). شهر؛ پدیده‌ای میان‌رشته‌ای. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 6 (1)، 101- 115. https://doi.org/10.7508/isih.2014.21.005
زاهدی، کیوان (1389). بررسی فراگشت آموزش و پژوهش میان‌رشته‌ای: نیاز دیروز، رویکرد امروز، زیرساخت فردا. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 1 (4)، 1- 17. https://doi.org/10.7508/isih.2009.04.001
سعیدی‌رضوانی و دیگران (1394). روش تحقیق در مطالعات شهری. تهران: انتشارات کتابکده کسری
سهرابی، بابک؛ یزدانی، حمیدرضا؛ ارشادی، محمدجواد؛ و دوروش، سوده (1400). شناخت و تحلیل سیستمی متدولوژی‌های کیفیت داده و ارائه یک چارچوب جامع (با استفاده از روش فراترکیب). پژوهشنامه پردازش و مدیریت اطلاعات، 36 (3)، 737 – 766. https://doi.org/10.52547/jipm.36.3.737
سیدحسینی، شهره و دیگران (1396). نظریه زمینه‌ای در قلمرو علم اطلاعات و دانش‌شناسی. فصلنامه دانش‌شناسی، 10(37)، 31- 42
شوکتی احمدآباد، مصطفی؛ و حسنی، پرخیده (1385). فراتحلیل چیست؟. فصلنامه علمی دانشکده پرستاری و مامایی دانشگاه علوم پزشکی بیرجند، 3(3 و 4)، 21-15.
طیبی ابوالحسنی، سیدامیرحسین (1398). درآمدی بر روش تحقیق: رویه‌های استاندارد تحلیل داده‌های کیفی. فصلنامه سیاست‌نامه علم و فناوری، 9(2)، 67-96. https://dorl.net/dor/20.1001.1.24767220.1398.09.2.5.1
عرب، سیدمحمد؛ ابراهیم‌زاده پزشکی، رضا؛ و مروتی شریف‌آبادی، علی (1393). طراحی مدل فرا ترکیب عوامل مؤثر بر طلاق با مرور نظام‌مند مطالعه‌های پیشین. مجله اپیدمیولوژی ایران، ۱۰ (۴)، ۱۰-۲۲.
علیخانی، علی‌اکبر (1403). چالش‌ها و موانع فرهنگیِ نظریه‌پردازی میان‌رشته‌ای در ایران. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 16 (3)، 5- 28.  https://doi.org/10.22035/isih.2024.5302.5024
علیخانی، علی‌اکبر (1405). الزامات و اقتضائاتِ نظریه‌پردازیِ میان‌رشته‌ای. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 18(2)، 7-32. https://doi.org/10.22035/isih.2026.5677.5250
فاتح‌راد، مهدی؛ جلیل‌وند، محمدرضا؛ و محمدزاده، منیره (1390). بررسی نظری و تجربی انگیزه‌ها و چالش‌های انجام مطالعات میان‌رشته‌ای با تأکید بر روش‌شناسی میان‌رشته‌ای. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 4 (1)، 85- 111. https://doi.org/10.7508/isih.2012.13.005
فراستخواه، مقصود (1390). میان‌رشته‌گرایی و ظهور علم جلودارِ سرحدّی بررسی خاستنگاه، ظرفیت‌ها و بایسته‌های میان‌رشته‌ای شدن. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 4 (1)، 1- 24. https://doi.org/10.7508/isih.2012.13.001
کاظمیان، غلامرضا؛ و حقیقی، مجید (1390). مدیریت شهری در نظام آموزش عالی ایران: ارزیابی فلسفه وجودی و الزامات میان‌رشته‌ای. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 3(2)، 75-98. https://doi.org/10.7508/isih.2011.1011.004
کرس‌ول، جان وارد (1396). طرح پژوهش: رویکردهای کمّی، کیفی و ترکیبی (ترجمه علیرضا کیامنش و مریم دانای طوس). تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی واحد علامه طباطبایی (تاریخ اصل اثر 2009)
کلانتری، عبدالحسین؛ روشن‌فکر، پیام؛ و جواهری، جلوه (1390). آثار و پیامدهای طلاق، مرور نظام‌مند تحقیقات انجام شده در ایران با تأکید بر ملاحظات جنسی (1390-1376). زن در توسعه و سیاست، 9 (3)، 131-111.
لک، آزاد (1393). کاربرد نظریه زمینه‌ای در پژوهش‌های طراحی شهری. صفّه، 24(1)، 43- 60. https://dorl.net/dor/20.1001.1.1683870.1393.24.1.4.3
محمدپور، احمد (1397). ضد روش؛ زمینه‌های فلسفی و رویه‌های علمی در روش‌شناسی کیفی. تهران: انتشارات لوگوس.
محمدی، بیوک (1393). درآمدی بر روش تحقیق کیفی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
ناطق‌پور، محمدجواد؛ و فیروزآبادی، سیداحمد (1385). شکل‌گیری سرمایه اجتماعی و فراتحلیل عوامل مؤثر بر آن. نامه علوم اجتماعی، 28(2)، 190- 160.
نقی‌زاده، رضا و دیگران (1393). فراترکیب مدل‌های نوآوری منطقه‌ای؛ مروری بر سال‌های 2013-1990. فصلنامهٔ مدیریت نوآوری، 3(4)، 56-25.
ودادهیر، ابوعلی (1389). فراترکیب نتایج واکاوی‌های کیفی و مطالعات فرهنگی: واقعیت یا توهم. فصلنامه مطالعات فرهنگی دانشگاه تهران (برگ فرهنگ)، (22)، 45- 24.
Aram, J. D. (2004). Concepts of Interdisciplinarity: Configurations of Knowledge and Action. Human Relations, 57(4), 379-412. https://doi:10.1177/0018726704043893
Auerbach, C. F., & Silverstein, L. B. (2003). Qualitative data: An introduction to coding and analysis. New York University Press.
Bryman, A. (1988). Quantity and Quality in Social Research (1st ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203410028
Charmaz, K. (2000). Grounded Theory: Objectivist and Constructivist Methods. In N.K. Denize & Y. S. Lincoln (Eds.) Handbook of Qualitative Research, second edition (pp. 509- 536). Thousand Oaks, CA: Sage Publications Ltd.
Charmaz, K. (2006), Grounding Grounded Theory: A Practical Guide Through Qualitative Analysis. London: Sage Publications Ltd.
Chenail, R. J. (2009). Bringing Method to the Madness: Sandelowski and Barroso’s Handbook for Synthesizing Qualitative Research. The Qualitative Report, 13(4), 8-12. https://doi.org/10.46743/2160-3715/2009.2820
Corbin, J., & Strauss, A. (2008). Introduction. In Basics of Qualitative Research (3rd ed.): Techniques and Procedures for Developing Grounded Theory (pp. 1-18). SAGE Publications, Inc. https://doi.org/10.4135/9781452230153
Creswell, J. W. (1998). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five traditions. Sage Publications, Inc.
Erwin, E. J., Brotherson, M. J., & Summers, J. A. (2011). Understanding Qualitative Metasynthesis: Issues and Opportunities in Early Childhood Intervention Research. Journal of Early Intervention, 33 (3), 186-200. https://doi.org/10.1177/1053815111425493
Esterberg, K. G. (2001). Qualitative Research: Methods and Process (2nd ed.), London: Open University Press.
Glaser, B., & Strauss, A. (1999). Discovery of Grounded Theory: Strategies for Qualitative Research (1st ed.). Routledge. doi:10.4324/9780203793206
Glaser,B. (1988). Doing Grounded Theory: Issues and Discussions. Sociology Press.
Glass, Gene, V., MacGaw, B., Smith, M. L. (1981). Meta-analysis in social research (1. print.). Beverly Hills [u.a.]: SAGE.
Grant, M. J., & Booth, A. (2009). A typology of reviews: an analysis of 14 review types and associated methodologies. Health Information & Libraries Journal, 26(2), 91–108. https://doi.org/10.1111/j.1471-1842.2009.00848.x
Johnson, B., & Christensen, L. (2008). Educational Reserch: Quantitative, Qualitative and Mixed Approaches (3rd ed.). Thousand Oaks, CA: Sage Publication Ltd.
Mason, J. (1977). Qualitative Researching. Sage Publication. London.
Mores,J.M. (2001). Situating Grounded Theory, In, R.S. Schreider & P. Noerager Stern (eds). Using Grounded theory in nursing. New York: Springer.
National Academy of Sciences, National Academy of Engineering, and Institute of Medicine. (2005). Facilitating Interdisciplinary Research. Washington, DC: The National Academies Press. https://doi.org/10.17226/11153
Newell, W. (2013). The State of the Field: Interdisciplinary Theory. Issues in Interdisciplinary Studies. 31. 22-43.
Patton, M. Q. (2001). Qualitative Research & Evaluation Methods. London: Sage Publications Ltd.
Sandelowski M. (2008). Reading, writing and systematic review. Journal of advanced nursing, 64(1), 104–110. https://doi.org/10.1111/j.1365-2648.2008.04813.x
Sandelowski, M., Barroso, J. (2007). Handbook for Synthesizing Qualitative Research. United States: Springer Publishing Company.
Siau, K., & Long, Y. (2005). Synthesizing e-government stage models - A meta-synthesis based on meta-ethnography approach. Industrial Management and Data Systems, 105(4), 443-458. https://doi.org/10.1108/02635570510592352
Toronto, Coleen & Remington, Ruth. (2020). Step-by-Step Guide to Conducting an Integrative review. https://doi.org/10.1007/978-3-030-37504-1
Turner, B.A. (1981). Some practical aspects of qualitative data analysis: One way of organising the cognitive processes associated with the generation of grounded theory. Qual Quant, 15, 225–247. https://doi.org/10.1007/BF00164639
Whittemore, R., & Knafl, K. (2005). The integrative review: updated methodology. Journal of Advanced Nursing, 52(5), 546–553. https://doi.org/10.1111/j.1365-2648.2005.03621.x
 
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 01 تیر 1405

  • تاریخ دریافت 30 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 10 دی 1404
  • تاریخ پذیرش 25 بهمن 1404