فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی

تصویر چندوجهی غرب در نخستین سفرنامه‌های ایرانیان

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

آرش حیدری 1
علیرضا خدایی 2

1 استایار مطالعات فرهنگی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه علم و فرهنگ، تهران، ایران

2 دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد، مطالعات فرهنگی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه علم و فرهنگ، تهران، ایران

https://doi.org/10.22035/isih.2020.3373.3609
چکیده
پژوهش حاضر که با هدف فهمِ عناصر تصویر غرب در نخستین سفرنامه‌های ایرانی نوشته شده است، بر آن است که تصویر غرب را با منطقی رؤیاگون و دارای تعین چندوجهی درک کند. لویی آلتوسر، تعین چندوجهی، که مفهومی در روانکاوی فرویدی است را برای تبیین ساخت پیچیده، غیرخطی و غیرذاتیِ رخدادهای تاریخی بکار گرفت. این مفهوم نشان می­دهد که ساخت پدیده­های تاریخی از انباشت تاریخ­های گاهاً متفاوت و متضاد در لحظه­ای معین شکل گرفته­است. ازاین‌رو، با کمک این مفهوم تلاش کرده‌ایم نشان دهیم که غرب در نخستین سفرنامه‌های ایرانیان چگونه به‌تصویر کشیده شده و چه نسبتی با تصویر غرب در داستان‌های تمثیلی برقرار کرده است. تصویر غرب، همچون تجلی مادیت و تاریکی، و شرق، همچون جایگاه نور و معنویت، در ادبیات عرفانی ساخته می‌شود و با جایگشتش به نخستین سفرنامه‌های ایرانیان دربارۀ غرب، ترکیب‌بندی جدیدی پدید می‌آورد. در این مقاله با به‌کارگیری روش مطالعۀ تاریخی و اسنادی نشان داده‌ایم که تصویر غرب چگونه به‌طور هم‌زمان، دوگانۀ جانِ والا‌ـ‌تنِ لذت‌جو را در یک تصویر یگانه حفظ، و سیاست‌های میل‌ورزی خاص خود را تولید و توزیع می‌کند.

کلیدواژه‌ها

تخیل
تعین چندوجهی
تصویر غرب
میل‌ورزی

موضوعات

ابوعلی‌سینا (1320). رساله معراجیه؛ از آثار حکیم بارع حجه­الحق ابوعلی‌سینا. ماهنامۀ ارمغان، 22(118)، 36-25.
ادیبی، مهسا؛ توسلی رکن‌آبادی، مجید؛ و تقوی، سیدمحمدعلی (1397). بازنمایی غرب در گفتمان سیاسی مرتضی مطهری بر اساس رویکرد پسااستعماری. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 10(4)، 51-23. doi: 10.22035/ISIH.2018.287
اعتصام‌الملک (1351). سفرنامۀ خانلرخان اعتصام‌الملک (به کوشش منوچهر محمودی). تهران: منوچهر محمودی.
آلتوسر، لویی (1388). ایدئولوژی و ساز و برگ­های ایدئولوژیک دولت (مترجم: روزبه صدرآرا). تهران: نشر چشمه.
پیرزاده­نائینی، محمدعلی (1342). سفرنامۀ حاجی‌پیرزاده (به کوشش حافظ فرمانفرماییان). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
پیرنجم‌الدین، حسین؛ مرندی، سیدمحمد؛ و عادلی، محمدرضا (1389). گفتمان شرق‌شناسانه در بازنمایی‌های رسانه‌ای غرب از ایران. فصلنامۀ تحقیقات فرهنگی ایران، 3(2)، 100-83. doi: 10.7508/IJCR.2010.10.004
توکلی­طرقی، محمد (1395). تجدد بومی و بازاندیشی تاریخ. کانادا: کتاب ایران­نامگ.
حائری، عبدالهادی (۱۳۹۴). نخستین رویارویی‌های اندیشه گران ایران با دو رویۀ تمدن بورژوازی غرب. تهران: امیرکبیر.
حیدری، آرش؛ و نصیری، هدایت (1394). مسئلۀ آلتوسر. انتشارات تیسا.
خواجه‌سروی، غلامرضا؛ صمیم، رضا؛ و کاوند، رضا (1395). تیپ‌شناسی مواجهۀ روشنفکران و نخبگان ایرانی با تمدن غرب. فصلنامۀ تحقیقات فرهنگی ایران، 9(2)، 158-131. doi: 10.22035/IJCR.2016.310
دلوز، ژیل (1389). فوکو (مترجم: نیکو سرخوش و افشین جهاندیده). تهران: نشر نی.
رحمانی، غلامرضا (1387). فلسفۀ عرفانی افلوطین. تهران: سفینه.
رضاقلی میرزا قاجار (1346). سفرنامه رضا قلی میرزا نایب الایاله نوۀ فتحعلی‌شاه (به کوشش اصغر فرمان فرمائی قاجار). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
ستوده، منوچهر (1353). حدود العالم من‌المشرق الی‌المغرب. تهران: بنیاد فرهنگ ایرانی.
سهروردی، شهاب­الدین (1372). مجموعۀ مصنفات شیخ اشراق (به تصحیح سیدحسین نصر؛ جلد سوم). تهران: موسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
شوشتری، میرعبداللطیف­خان (1363). تحفه­العالم و ذیل­التحفه، سفرنامه و خاطرات (به اهتمام صمد موحد). تهران: کتابخانۀ طهوری.
شیرازی، ابوالحسن­خان ایلچی (1364). حیرت‌نامه، سفرنامه ابوالحسن‌خان ایلچی به لندن (به کوشش حسن مرسلوند). تهران: موسسۀ خدمات فرهنگی رسا.
شیرازی، میرزاصالح (1347). سفرنامۀ میرزا­صالح شیرازی (به اهتمام اسماعیل رائین). تهران: انتشارات روزن.
طوسی، محمد­بن­محمود­بن­احمد (1382). عجایب‌المخلوقات (به اهتمام منوچهر ستوده). تهران: شرکت انتشارات علمی فرهنگی.
عباسی داکانی، پرویز (1380). شرح قصۀ غربت غربی سهروردی. تهران: نش تندیس.
عزالدوله سالور، عبدالصمدمیرزا (1374). سفرنامۀ عبدالصمد میرزا سالور عزالدوله به اروپا (به کوشش مسعود سالور). تهران: نشر نامک.
غزالی، ابوحامدمحمد (۱۳۶۴). مشکاه‌الانوار (مترجم: صادق آیینه­وند). ت‍ه‍ران‌: ام‍ی‍رک‍ب‍ی‍ر.
فروید، زیگموند (1382). کارکرد رؤیا (مترجم: یحیی امامی). فصلنامه ارغنون، 21، 224-211.
قانون­پرور، محمدرضا (۱۳۹۶). در آینه ایرانی: تصویر غرب و غربی‌ها در داستان ایرانی (مترجم: مهدی نجف‌زاده). تهران: نشر تیسا.
کربن، هانری (1382). روابط حکمت اشراق و فلسفه ایران باستان (مترجم: عبدالمحمد روح‌بخشان). تهران‏‫: مؤسس پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
هانری، کربن (1383). انسان نورانی در تصوف ایرانی (مترجم: فرامرز جواهری‌نیا). تهران:‌ آموزگار خرد.
کربن، هانری (۱۳۹۰). معبد و مکاشفه (مترجم: انشاالله رحمتی). تهران: انتشارات سوفیا.
کرمانی، حاج محمدکریم­خان (۱۳۴8). رساله ناصریه در تحقیق معاد جسمانی. کرمان: انتشارات فرهنگ و هنر.
گرمرودی، میرزا فتاح‌خان (1347). سفرنامۀ میرزا فتاح­خان گرمرودی به اروپا در زمان محمدشاه قاجار (به کوشش فتح الدین فتاحی). تهران: انتشارات بانک بازرگانی.
مارکس، کارل؛ و انگلس، فردریک (1384). درباره تکامل مادی تاریخ؛ 2 رساله و 28 نامه (مترجم: خسرو پارسا). تهران: نشر دیگر.
موسوی، سیدصدرالدین؛ و درودی، مسعود (1394). نگرشی انتقادی بر مطالعات پسا استعماری و رویکردهای آن. فصلنامۀ مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 5(1). 73-39. doi: 10.7508/ISIH.2014.17.003
میرزا ابوطالب­خان اصفهانی (1352). مسیر طالبی یا سفرنامۀ میرزا ابوطالب­خان (به کوشش حسین خدیوجم). تهران: شرکت سهامی کتاب­های جیبی.
میرزایی، حسین؛ و پروین، امین (1389). نمایش دیگری، جایگاه غرب در سفرنامه‌های دورۀ ظهور مشروطیت. فصلنامۀ تحقیقات فرهنگیایران، 3(3)، 105-75. doi: 10.7508/IJCR.2010.09.003
نساج، حمید؛ سلطانی، محبوبه (1396). خوانش معماری از دیدگاه اندیشه‌های سیاسی. فصلنامۀ مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 9(2)، 84-57.  doi: 10.22631/ISIH.2017.251
Althusser, L. (2005). For Marx (B. Brewster, Trans.). London & New York: VERSO.
Althusser, L, & Balibar, É. (1979). Reading Capital (Ben Brewster trans.). London & New York: VERSO.
Macherey, P. (2006). A theory of literary production. London: Rutledge.
Mansfield, N. (2000). Subjectivity: theories of the self from Freud to Haraway. Australia: Allen & Unwin.
 
 
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 04 خرداد 1398
  • تاریخ بازنگری 17 مرداد 1398
  • تاریخ پذیرش 01 مهر 1398

صفحه اصلی

هیئت تحریریه

اصول اخلاقی

راهنمای داوران

ارسال مقاله

تماس با ما