فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی

مطالعه بین‌رشته‌ای نقش صورخیال در ادبیات و نگارگری ایران با تأکید بر آرایهٔ استعاره

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

زینب رجبی 1
اصغر فهیمی‌فر 2

1 گروه هنر اسلامی، دانشکده هنر، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

2 گروه پژوهش هنر، دانشکده هنر، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

https://doi.org/10.22035/isih.2021.3605.3794
چکیده
پیوند درونی شعر و ادبیات فارسی با نگارگری ایران که نمایانگر اشتراک در زمینه خیال و صورخیال است، سبب شده تا این دو حوزه از هنرهای ایران دارای اشتراکی درونی و عمیق باشند و زبان و بیان مشترکی برای بیان صور و معانی عالم خیال ارائه نمایند. شاعران و نگارگران ایران از ابزارهای کلامی و بصری خاصی همچون آرایه‌های ادبی و بصری برای انتقال این صور و معانی بهره جسته‌اند. در این مقاله که با تأکید بر آرایهٔ استعاره است، به نقش و قابلیت‌ بیانی این آرایه در شعر و نگارگری، به‌طورخاص پرداخته شده است. این مقاله در پی پاسخ به این پرسش‌هاست: 1. آرایهٔ استعاره در شعر و نگارگری ایران چه تأثیرات بیانی دارد؟ 2. نگارگران چگونه از ظرفیت استعاره در بیان بصری خویش بهره برده‌اند؟ هدف از مقاله، بررسی ارتباط دو حوزهٔ تمدنی ایران یعنی شعر و نگارگری و تبیین وجه اشتراک آنها یعنی عالم خیال و صورخیال است. همچنین مشخص‌نمودن انواع استعاره و استعارهٔ ‌گونه‌های بصری در آثار نگارگری از اهداف دیگر این مقاله است. این مطالعه به شیوهٔ توصیفی_تحلیلی صورت گرفته و شیوهٔ جمع‌آوری اطلاعات کتابخانه‌ای-اسنادی است.  داده‌های مقاله نشان می‌دهد که استعاره در شعر فارسی در قالب واژگان و جملات به‌صورت صریح و غیرصریح تداعی معنا می‌نماید که این امکانات از طریق شعر به نگارگری ایران منتقل گشته و هنرمندان نگارگر از امکان بیانی این آرایه به‌صورت بصری در قالب اشکال، رنگ‌ها و بافت‌ها استفاده کرده‌اند و هویت بصری جدیدی برای بیان مضامین ارائه نمودند.

کلیدواژه‌ها

خیال
صورخیال
استعاره
شعر
ادبیات
نگارگری

موضوعات

اشرفی، م‍ق‍دم‍ه‌ م‍خ‍ت‍اروون‍ا (1367). همگامی نقاشی با ادبیات در ایران (مترجم: رویین پاکباز). تهران: نگاه.
آل‌ابراهیم دهکردی، صبا (1395). نقش درخت سرو و معانی نمادین آن در نگاره‌هایی از شاهنامه تهماسبی. مجله باغ نظر. 13(45)، 105-114.
بیچرانلو، عبدالله؛ و پورعزت، علی‌اصغر (1392). کارکردها و کژکارکردهای بازگشت معنایی استعاره‌ها، مطالعه موردی مفهوم میان‌رشته‌ای مهندسی فرهنگی. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی. 5(3)، 121-101.doi: 10.7508/isih.2014.19.006
پاکتچی، احمد (1387). الزامات زبان‌شناختی مطالعات میان‌رشته‌ای. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 1(1)،  111-135. doi: 10.7508/isih.2009.01.007
پولیاکووا، ی.آ؛ و رحیمووا، زد.ای. (1381). نقاشی و ادبیات ایرانی (مترجم: زهره فیضی). تهران: روزنه.
تجویدی، اکبر (1385). نگاهی به هنر نقاشی ایران از آغاز تا سده دهم هجری. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی؛ سازمان چاپ و انتشارات.
خواجه‌عطاری، علیرضا؛ و نجارپور جباری، صمد (1394). جانبخشی به طبیعت در آثار سلطان محمد. فصلنامه نگارینه هنر اسلامی، 2(7 و8)، 96-84.  doi: 10.22077/nia.2015.653
درزی، قاسم (1397). استعاره و میان‌رشته‌ای؛ بیان موارد کاربست استعاره‌ها در پژوهش میان‌رشته‌ای. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 10(2)،  26-1.doi: 10.22035/isih.2018.277
دینانی، غلامحسین (1381). ادراک خیالی و هنر. مجله خیال، 2،  11-6.
رحیمی، امین؛ موسوی، سیده زهرا؛ و مروارید، مهرداد (1393). نمادهای جانوری نفس در متون عرفانی با تکیه بر آثار سنایی، عطار و مولوی. مجله متن‌پژوهی ادبی، 18(62)، 173-147.
زمانی، احسان؛ امین‌خانی، آرین؛ و اخوت، هانیه (1388). نقش متقابل هنر منظرپردازی و نگارگری ایران. کتاب ماه هنر، 135، 80-91.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1380). صور خیال در شعر فارسی )چاپ هشتم(. تهران: آگاه.
شمیسا، سیروس (1392). بیان )چاپ دوم). تهران: میترا.
شهرستانی، سیدحسن (1383). نماد سرو در نگاه حافظ. هنرنامه، 22، 15-5.
شوالیه، ژان؛ و گربران، آلن (1382). فرهنگ نمادها(مترجم: سودابه فضایلی). تهران: جیحون.
طباطبایی، محمدحسین (1374). المیزان فی تفسیر القرآن (مترجم: محمدباقر موسوی همدانی؛ جلد19). قم: جامعه مدرسین حوزه علیمه قم.
عسگرنژاد، منیر؛ و گذشتی، محمدعلی (1394). هنر ادبی و ادبیات هنری. دوفصلنامه پژوهش‌های دستوری و بلاغی، 5(7)، 213-231.  doi: 10.22091/jls.2015.480
فتوحی، محمود (1381). تصویر خیال. مجله ادبیات و علوم انسانی، 185، 133- 103.
فیض، رضا (1387). بهزاد صورتگر معنا. مجله آینه میراث، 4، 204-183.
کشاورز، گلنار (1394). جوهره مثالی هنر نگارگری ایرانی و نقش سنت در آن. مجله کیمیای هنر، 4(16)، 77-90.
کوچش، زلتن (1393). مقدمه ای کاربردی بر استعاره (مترجم: شیرین پورابراهیم). تهران: سمت.
گرابار، اولگ (1383). مروری بر نگارگری ایران (مترجم: مهرداد وحدتی دانشمند). تهران: فرهنگستان هنر.
 ماه‌وان، فاطمه؛ و یاحقی، محمدجعفر (1389). تأثیر صورخیال ادبی بر نگارگری مکتب شیراز. مجله بوستان ادب، 2(2)،  184-161.  doi: 10.22099/jba.2012.323
مددپور، محمد (1383). آشنایی با آرای متفکران درباره هنر (جلد 3و4). تهران: سوره مهر.
موزه هنرهای معاصر تهران (1389). شاهکارهای نگارگری ایران (چاپ دوم). تهران: موزه هنرهای معاصر تهران.
همایی، جلال‌الدین (1370). یادداشت‌های استاد علامه جلال‌الدین همایی درباره معانی و بیان. تهران: هما.
یاحقی، محمدجعفر (1369). فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی. تهران: سروش.
Bahari, E. (1997). Bihzad, master of Persian painting. London, England: I.B.Tauris & CO.
Canby, S. R. (2011). The Shahnama of Tahmasp: The Persian Book of Kings. USA & Iran: Metropolitan Museum of Art & Vijeh Nashr Co.
Cary Welch, S. (1976). Royal Persian manuscript. London, England: Thames and Hodson.
Poliakova, E. A., & Rakimova, Z. I. (1987). L’art de la miniature et la litterature de l’orient. Mossco, Russia: Gafour Gouliame.
Simpson, M. (1997). Persian poetry painting and patronage. Washington,D.C, USA: Freer Gallery of Art, Smithsonian Institution.
Soudavar, A. (1992). Art of the Persian court: selection from the art and history Trust collection. New York, USA: Rizzoli.
 
 
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 08 مهر 1399
  • تاریخ بازنگری 29 دی 1399
  • تاریخ پذیرش 15 بهمن 1399

صفحه اصلی

هیئت تحریریه

اصول اخلاقی

راهنمای داوران

ارسال مقاله

تماس با ما