فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی

پدیدار زیست‌محیطی در اندیشه سیاسی ایران باستان

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسنده

فاطمه ذوالفقاریان

گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه فردوسی مشهد، خراسان رضوی، ایران

https://doi.org/10.22035/isih.2021.372
چکیده
دیدگاه انسان تأثیر مستقیم بر محیط‌زیست دارد. در دورهٔ مدرن انسان خود را جای خداوند قرار داد و طبیعت را به سلطه کشیده است. نتیجهٔ سلطه بر طبیعت، تجاوز به حریم‌های آن و بر‌هم‌زدن چرخهٔ طبیعت بوده است. در عهد باستان انسان همیشه خود را در داخل هستی تعریف می‌کرد و اعتقاد داشت که نمی‌توان و نباید چرخهٔ طبیعت را برهم ‌ریخت. نحوهٔ تعامل انسان با طبیعت و محیط‌زیست در دوره‌های گوناگون بسیار متغیر و گاه متناقض بوده است. وجود دیدگاه زیست‌محور و پذیرش این اصل که انسان جزئی از طبیعت است و حیات او به حیات محیط پیرامونش بستگی دارد، باعث بروز رفتارهای مبتنی بر احترام به طبیعت و محیط‌زیست شده است. ایرانیان باستان نیز به‌عنوان یکی از اولین تمدن‌های شکل‌گرفته در جهان همواره در مسائل انسانی و زیست‌محیطی پیشرو بوده‌اند. قوانین حاکم در دوران کهن مبتنی بر الگوهای اعتقادی بوده است و سیاست‌های حکمرانی آن دوران با تأسی از پندارهای حفاظت از عناصر محیطی آب‌وخاک، گیاه و حیوان شکل گرفته است. در این مقاله علاوه بر بررسی دیدگاه زیست‌محور در اسطوره‌های به‌جا مانده از ایران باستان و همچنین کاوش در منابع آئین زرتشت و کتاب اوستا، به چگونگی ارتباط سیاست‌های شاهان و حکمرانی با اندیشه‌های زیست‌محیطی پرداخته شده است. نتیجه نشان می‍دهد که ایرانیان باستان با نگرشی زیست‌محور و با استفاده از گزاره‌های مذهبی سعی بر تقدس عناصر چهارگانه و تأکید بر حفظ آن داشته باشند.

کلیدواژه‌ها

نگرش زیست‌محیطی
ایران باستان
اندیشه سیاسی
سیاست شاهی

موضوعات

ابراهیم‌نیا، رضا (1383). اهمیت محیط زیست در ایران باستان. فصلنامه تاریخ‌پژوهی، 6(20)، 122-113.

احمدوند، شجاع؛ و اسلامی، روح‌اله (1396). اندیشه سیاسی در ایران باستان. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه ها(سمت).

اسلامی، روح‌اله (1394). سیاست به مثابه تکنیک؛ مبانی روشی علم سیاست. تهران: انتشارات خرسندی.

آموزگار، ژاله (1385). تاریخ اساطیری ایران. تهران: سمت.

آموزگار، ژاله (1398). مقالات احمد تفضلی. تهران: توس.

بنسون، جان (1382). اخلاق محیط زیست (مترجم: عبدالحسین وهاب زاده). مشهد: انتشارات جهاد دانشگاهی. (تاریخ اصل اثر 2001)

بهار، مهرداد (1375). پژوهشی در اساطیر ایران. تهران: آگه.

بهار، مهرداد (1388). نگاهی به تاریخ و اساطیر ایران باستان. تهران: نشر علم.

بهنیا، عبدالکریم (1367). قنات‍سازی و قنات‍داری. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.

پاپلی‍یزدی، محمدحسین (1389). قنات قصبه گناباد؛ یک اسطوره. مشهد: انتشارات پاپلی.

پورداوود، ابراهیم (1377). یشت‌ها (جلد اول و دوم). تهران: اساطیر.

پولادی، کمال (1397). در سودای نظام داد؛ جهان‌شناسی ایرانی و اندیشه سیاسی. تهران: نشر مرکز.

تقی‌زاده، محمد (1382). جهان‌بینی و حفاظت محیط زیست. فصلنامه آموزش مهندسی ایران، 4(16)، 127-103.  doi:10.22047/ijee.2003.2093

ثاقب‌فر، مرتضی (1377). شاهنامۀ فردوسی و فلسفه تاریخ ایران. تهران: خوارزمی.

جمادی، سیاوش (1385). زمینه و زمانه پدیدارشناسی. تهران: ققنوس.

جنیدی، فریدون (1378). حقوق بشر در جهان امروز و حقوق بشر در ایران باستان. تهران: نشر بلخ.

جوانشیر، کریم (1378). تاریخ علوم منابع طبیعی ایران. تهران: سازمان تحقیقات، آموزش  ترویج کشاورزی.

رجائی، فرهنگ (1375). تحول اندیشه سیاسی در شرق باستان. تهران: قومس.

رستم‍وندی، تقی (1388). اندیشۀ ایرانشهری در عصر اسلامی. تهران: امیرکبیر.

رشیدیان، عبدالکریم (1388). هوسرل در متن آثارش. تهران: نی.

رضایی‍راد، محمد (1389). مبانی اندیشۀ سیاسی در خرد مزدایی. تهران: طرح نو.

طباطبائی، جواد (1386). زوال اندیشه سیاسی در ایران. تهران: کویر.

عابدی سروستانی، احمد (1397). اخلاق محیط زیست و نقش آن در صیانت از طبیعت. نشریه طبیعت ایران، 3(2)، 9-6. doi: 10.22092/irn.2018.116429

غیبی، مهران (1382). مبانی فلسفی حفاظت از محیط زیست در ایران باستان. نخستین همایش حقوق محیط زیست ایران، تهران، ایران.

کربن، هانری (1391). اسلام ایرانی (مترجم: انشالله رحمتی). تهران: سوفیا. (تاریخ اصل اثر 1971)

مجتبایی، فتح‌الله (1352). شهر زیبای افلاطون و شاهی آرمانی در ایران باستان. تهران: انجمن فرهنگ ایران باستان.

محقق داماد، سیدمصطفی (1397). بحران محیط‍زیست، اخلاقی است. خبرنامه فرهنگستان علوم، 18(67)، 52-51.

مرادی غیاث آبادی، رضا (1387). کتیبه‌های هخامنشی. تهران: نوید.

ویدن گرن، گئو (1377). دین‌های ایران باستان (مترجم: منوچهر فرهنگ). تهران: آگاهان دیده. (تاریخ اصل اثر 1969)

هوسرل، ادموند (1381). تأملات دکارتی: مقدمه‌ای بر پدیده‌شناسی (مترجم: عبدالکریم رشیدیان). تهران: نی. (تاریخ اصل اثر 1991)

هینلز، جان (1384). شناخت اساطیر ایرانی (مترجم: ژاله آموزگار و احمد تفضلی). تهران: نشر چشمه. (تاریخ اصل اثر 1985)

Eliadeh, M. (1987). The sacred and profane: the nature of religion. New York: Harcort Brace Javanvieh.
Hole, F., Flannery, k., & Neely, J. (1965). Early agriculture and animal husbandry in Deh Luran, Iran. Current Anthropology, 6(1), 105-106. doi: 10.1086/200561
Kuros, G., & Labbaf Khaneiki, M. (2007). Water and Irrigation Techniques in Ancient Iran. Iran: Iranian National Committee on Irrigation and Drainage (IRNCID).
Malandra, W. (1983). An introduction to Ancient Iranian religion. USA: University of Minnesota Press.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی
دوره 13، شماره 3 - شماره پیاپی 51
تابستان 1400
صفحه 131-156

  • تاریخ دریافت 02 آذر 1399
  • تاریخ بازنگری 26 فروردین 1400
  • تاریخ پذیرش 01 اردیبهشت 1400

صفحه اصلی

هیئت تحریریه

اصول اخلاقی

راهنمای داوران

ارسال مقاله

تماس با ما