فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی

صورت‌بندی‌های گفتمانی مسئلۀ آب ایران در روزنامه‌های سراسری دهۀ 90

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

هادی خانیکی 1
زرین زردار 2
سیده ثریا موسوی 3

1 استاد علوم ارتباطات، دانشکدۀ علوم ارتباطات، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران

2 استادیار علوم ارتباطات، دانشکدۀ علوم ارتباطات، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران

3 دکتری علوم ارتباطات، دانشکدۀ علوم ارتباطات، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران

https://doi.org/10.22035/isih.2022.4414.4412
چکیده
در سال‌های گذشته، شاهد نزاع گفتمانی بر سر معنابخشی به مسئلۀ آب و راه‌حل‌های آن بوده‌ایم و رسانه‌های جمعی از عرصه‌های این نزاع بوده‌اند. اما برساخت‌های مختلفی که در این رسانه‌ها از مسئله ارائه شده، نامعلوم است. مقالۀ پیش رو، به‌طور خاص بر روزنامه‌های سراسری تمرکز کرده و درصدد پاسخ به این پرسش است که گفتمان‌های مسئلۀ آب ایران در روزنامه‌های سراسری دهۀ  90 چگونه صورت‌بندی شده‌اند. به این منظور با روش تحلیل گفتمان انتقادی مطالب 4 روزنامۀ سراسری طی 9 سال (از 1/1/1390 تا 29/12/1398) بررسی شده‌اند. طبق یافته‌ها، در گفتمان غالب روزنامۀ شرق سیاست‌های کلان و رویکرد نادرست توسعه بحران را ایجاد کرده است. این گفتمان راه‌حل را تغییر سیاست‌ها و ساختارهای تولید و سازگاری با طبیعت قلمداد می‌کند. در گفتمان روزنامۀ ایران، ساختارهای کلان (اقتصاد سیاسی ایران، فردگرایی) سبب مصرف‌گرایی مردم شده‌اند و به این طریق بحران را ایجاد کرده‌اند. این گفتمان در خدمت رؤیت‌ناپذیر ساختن نقش دولت در ایجاد بحران است. در گفتمان روزنامۀ دنیای اقتصاد ترکیبی از عوامل (نظام مالکیت دولتی آب، سیاست‌مداران، مردم و مسئولان) بحران را ایجاد کرده است. افزایش قیمت آب راهکاری است که این روزنامه برای حل بحران پیشنهاد می‌دهد. در گفتمان روزنامۀ کیهان، بحرانی بودن آب، حذف شده است. بنابراین، در صورت‌بندی گفتمانی روزنامه‌های ایران و کیهان، مشکلات مربوط به آب ناشی از سیاست‌ها و اعمال قدرت نیست. این نوع صورت‌بندی گفتمانی را می‎توان محصول روزنامه‌نگاری توسعه‌ای دانست. در مقابل، ابعاد گسترده‌تری از مسئلۀ آب در روزنامه‌های مستقل‌تر شرق و دنیای اقتصاد رؤیت‌پذیر شده است.

کلیدواژه‌ها

تحلیل گفتمان انتقادی
روزنامه‌نگاری محیط‎زیست
روزنامه‌نگاری توسعه

موضوعات

ایسنا (1392). متن کامل برنامه، اصول کلی و خط مشی دولت روحانی. خبرگزاری ایسنا. برگرفته از: https://www.isna.ir/print/92051408247/%D9%85%D8%AA%D9%86
آسابرگر، آرتور (1398). تحلیل گفتمان کاربردی (مترجم حسین پاینده).  تهران: مروارید. (تاریخ اصل اثر  2016)
بدیعی، نعیم؛ و قندی، حسین (1383). روزنامه‌نگاری نوین. تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.
پژوهشکده اقلیم‌شناسی (1396).  آشکارسازی، ارزیابی اثرات و چشم‌انداز تغییر اقلیم در ایران طی قرن بیست و یکم. مشهد: پژوهشکده اقلیم‌شناسی.  
خانیکی، هادی (1398). سخن اول. در مطالعه و ارزیابی ابعاد اجتماعی، فرهنگی، رسانه‌های و روان‌شناختی سیلاب‌های 1398. تهران: هیئت ویژۀ گزارش ملی سیلاب‌ها. برگرفته از  https://nfr.ut.ac.ir/file/download/page/1618661384-social-working-group.pdf
خانیکی، هادی؛ و موسوی، سیده‌ثریا (1398). بازنمایی مسئلهٔ آب ایران در روزنامه‌ها؛ تحلیل محتوای روزنامه‌های ایران، شرق، دنیای اقتصاد و کیهان از سال 1391 تا 1397. مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 11(4)، 199-167.  doi: 10.22035/isih.2020.3654.3835
دوستان، رضا (1394) تحلیلی بر خشکسال‌های ایران در نیم قرن گذشته. پژوهش‌های اقلیم‌شناسی، 6(23و24)، 18-1.
روزنامه ایران (2 آذر 1395). قائم مقام وزیر نیرو خبر داد: افزایش۱۰ درصدی تعرفه برق خانگی از مرداد ۹۵. روزنامۀ ایران. شمارۀ 6365، برگرفته از https://www.magiran.com/article/3469314
عاملی، سیدسعیدرضا؛ بیچرانلو، عبدالله؛ بهار، مهری؛ و غلامی، فرزاد (1398). تدوین الگوی مفهومی ارتباطات آب؛ ظرفیت‌های ارتباطات برای مدیریت بحران آب در ایران. فصلنامۀ مطالعات میان‌شته‌ای در علوم انسانی، 11(3)، 199-171. doi: 10.22035/isih.2020.3515.3719
فرزانه، محمدرضا؛ باقری، علی؛ و رمضانی قوام‌آبادی، محمدحسین (1396). بنیان‌های نهادی بحران در مدیریت منابع آب زیرزمینی ایران. پژوهشنامه اقتصادی، 9، 94-57. doi: 10.22054/JOER.2017.7668
فرکلاف، نورمن (1379). تحلیل انتقادی گفتمان (مترجم: گروه مترجمان). تهران: دفتر مطالعات و توسعۀ رسانه.
فلیک، اووه (1392). درآمدی بر تحقیق کیفی (مترجم: هادی جلیلی). تهران: نشر نی
کاشی، غلامرضا (1387). تحلیل گفتمان- بیرون از هزارتوی تئوری‌ها. فصلنامه رسانه، 19(1)، 194-187.
لیندلف، تامس، آر. (1397). روش‌های تحقیق کیفی در علوم ارتباطات (مترجم: عبدالله گیویان). تهران: همشهری.
محمدپور، احمد (1390)، روش تحقیق کیفی، ضد روش (جلد 1). تهران: انتشارات جامعه‌شناسان.
محمدی، بیوک (1390). درآمدی بر روش تحقیق کیفی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
ملکات و استیوز (1388). ارتباطات توسعه در جهان سوم (مترجم: شعبانعلی بهرام‌پور). تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
نوروزی، لیلا (1396). پوشش آب در برنامه‌های تلویزیون: تحلیل محتوای کیفی برنامه‌های مربوط به آب در شبکه دو سیما جمهوری اسلامی ایران در سه ماهه تابستان 1396 (پایان‎نامۀ کارشناسی ارشد ارتباطات اجتماعی). دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران.
ویدوسن، اچ.جی (1395). تحلیل گفتمان (مترجم: نگار ایل‎غمی و نگار داوری اردکانی). تهران: جامعه‌شناسان.
هانیگان، جان (1392). جامعه‌شناسی محیط‎زیست (مترجم: موسی عنبری و همکاران). تهران: انتشارات دانشگاه تهران
Anderson, A, G. (2014). Media, environment and the network society. London: Palgrave Macmillan.
Banda, F. (2015). Introduction: A conceptual framework for media as sustainable development in Teaching journalism for sustainable development, France: UNESCO Retrived from https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000233878
Bavadam, L. (2010). Environmental stories among the most challenging. In The Green Pen: Environmental Journalism in India and South Asia. India: SAGE Publishing
Castrechini, A., Pol, E., & Guàrdia-Olmos, J. (2014). Media representations of environmental issues: From scientific to political discourse. European Review of Applied Psychology, 64(5), 213–220.  doi:10.1016/j.erap.2014.08.003
Cox, R., & Pezzullo, Ph C. (2017). Environmental communication and the public sphere (Forth Edition). SAGE Publications
Domatob, J. K., & Hall, S. W. (1983). Development journalism in black Africa. Gazette (Leiden, Netherlands), 31(1), 9–33. doi:10.1177/001654928303100102
Fairclough, N., & Wodak, R. (1997). Critical discourse analysis. In Discourse as Social Interaction: Discourse Studies: A Multidisciplinary Introduction, T. A. Van Dijk (Ed.) Vol. 2. Thousand Oaks, CA: Sage.
Friedman, S, M. (2015). The changing face of environmental journalism in the United States in The Routledge Handbook of Environment and Communication, Hansen, A, and Cox, R, (Eds). Routledge.
Hansen, A. (2017). Media Representation: Environment. The International Encyclopedia of Media Effects, 1–12. doi:10.1002/9781118783764.wbieme0148
Hussein, H. (2016). An analysis of the discourse of water scarcity and hydropolitical dynamics in the case of Jordan. (Unpublished doctoral dissertation), School of International Development, University of East Anglia (UEA), Norwich, England.
Kalyango, Y., Hanusch, F., Ramaprasad, J., Skjerdal, T., Hasim, M. S., Muchtar, N., … Kamara, S. B. (2016). Journalists’ development journalism role perceptions. Journalism Studies, 18(5), 576–594. doi:10.1080/1461670x.2016.1254060
Linton, J.I. (2007). What is Water? The History and Crisis of a Modern Abstraction (Unpulished doctoral dissertation). Department of Geography and Environmental Studies, Carleton University, Ottawa, Canada.
Ogan, C. L. (1982). Development Journalism/Communication: The Status of the Concept. Gazette (Leiden, Netherlands), 29(1-2), 3–13. doi:10.1177/001654928202900101
Rademakers, L. (2004). Examining the handbooks on environmental journalism: A qualitative document analysis and response to the Literature. (Master thesis), University of South Florida, Florida, United States.
Radhika, M. (2015). Journalism and sustainable development. In Teaching journalism for sustainable development, France: UNESCO. Retrived from: https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000233878
Shah, H. (2008). Development Journalism. In The International Encyclopedia of Communication. doi:10.1002/9781405186407.wbiecd031
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 17 اردیبهشت 1400
  • تاریخ بازنگری 11 آبان 1400
  • تاریخ پذیرش 11 آذر 1400

صفحه اصلی

هیئت تحریریه

اصول اخلاقی

راهنمای داوران

ارسال مقاله

تماس با ما