مادران و تربیت نسل؛ کاوشی انتقادی از دغدغه‌های اجتماعی مادران در رابطه با فرزندپروری

جعفری سیریزی, فائزه; عسکری ندوشن, عباس; روحانی, علی

doi:10.22035/isih.2022.4801.4707

مادران و تربیت نسل؛ کاوشی انتقادی از دغدغه‌های اجتماعی مادران در رابطه با فرزندپروری

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

فائزه جعفری سیریزی ¹

عباس عسکری ندوشن ²

علی روحانی ³

¹ دانشجوی کارشناسی‌ارشد مردم‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه یزد، یزد، ایران

² دانشیار جمعیت‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه یزد، یزد، ایران

³ دانشیار جامعه‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه یزد، یزد، ایران

https://doi.org/10.22035/isih.2022.4801.4707

چکیده

فرزندآوری و فرزندپروری میوه و ثمره زندگی مشترک زوجین است؛ اما در ترازوی تقسیم وظایف و مسئولیت‌ها، کفه مربوط به مادر به صورت نابرابری سنگین‌تر از پدر است و رنج‌ها و مشقات فرزندپروری عمدتاً بر دوش مادر نهاده می‌شود. بسترهای فرهنگی، عنصری مهم و کلیدی در تعریف حجم و چگونگی توزیع وظایف و مسئولیت‌های مادری هستند. با این وجود، چالش‌ها، دغدغه‌ها و رنج‌های مادر در حوزه تربیت فرزندان و فرزندپروری کمتر در کانون توجه تحقیقات اجتماعی و فرهنگی بوده است. این مقاله با هدف بررسی این مسائل و چالش‌ها، به روش کیفی انتقادی کارسپیکین صورت گرفته است. داده‌های پژوهش، در شهرستان زرند استان کرمان و برمبنای مصاحبه عمیق با پانزده مادر دارای فرزند زیر دو سال گردآوری شده است. یافته‌های پژوهش در پنج مرحله و با استفاده از رویکردهای امیک و اتیک‌محور تحلیل و ارائه شد. یافته‌ها نشان‌دهنده فشارها، دغدغه‌ها و چالش‌های فرزندپروری، همیاری ضعیف مردان در فرزندپروری، توقعات فزاینده فرزند، ضرورت آرامش در محیط خانواده و نظایر آن بود. برپایه نتایج، رنج‌ها و مشقّات مادر و دغدغه‌ها و مشغله‌های طاقت‌فرسای او در قبال تربیت و پرورش فرزند، در شرایط تحولات شتابان اجتماعی و فرهنگی در دوران معاصر مضاعف شده است. از این جهت، ارتقاء حمایت‌های اجتماعی و خانوادگی از نقش مادر در زمینه فرزندپروری، تأمین امکانات رفاهی و فراغتی برای مادر و ارائه آموزش‌های فرزندپروری به مادران از طریق نهاد‌های آموزشی و رسانه‌های فرهنگی مورد تأکید نتایج مطالعه حاضر است.

کلیدواژه‌ها

نقش مادری

فرزندپروری

پژوهش انتقادی

روابط خانواده

تربیت نسل

موضوعات

جمعیت در ایران و نسبت آن با فرهنگ و توسعه

احمدی‌فراز، منصوره؛ عابدی، حیدرعلی؛ آذربرزین، مهرداد (۱۳۹۳). تبیین تجارب زنان شاغل پیرامون نقش مادری: یک پژوهش کیفی پدیدارشناسی، تحقیقات کیفی در علوم سلامت، 3(2)، ۱۴۸ـ۱۳۷.

انتظاری، علی؛ و افضلی، مرضیه (1399). مادری: سنخ‌ها، معانی و انگیزه‌ها، مطالعات جنسیت و خانواده، 8(1)، 70-41.

بیگوند، مینا؛ کاظمی، عباس؛ و بصیریان‌جهرمی، حسین (1400). سوپرمام‌ها و مفهوم مادری در فضای اینستاگرام. زن در فرهنگ و هنر، 13(1)، 163-139. doi: 10.22059/jwica.2021.319264.1547

تاج‌مزینانی، علی‌اکبر؛ و کاردوانی، راحله (1395). بررسی رویکرد کلان سیاست‌گذاری اجتماعی ایران در حوزه مادری. مطالعات جنسیت و خانواده، 4(1)، 65-35.

جعفری‌سیریزی، فائزه؛ عسکری‌ندوشن، عباس ؛ و علی روحانی (1401). مادری در قلمرو اجتماعی و فرهنگی: یک مطالعه کیفی انتقادی. مطالعات اجتماعی و روان‌شناختی زنان، 20، (زیرچاپ). doi: 10.22051/jwsps.2022.40022.2615

حاج‌خدادادی، داود؛ اعتمادی، عذرا؛ عابدی، محمدرضا؛ و جزایری، رضوان‌السادات (۱۳۹۸)، اثربخشی برنامه فرزندپروری مثبت بر والدگری مؤثر و کیفیت رابطه والد- فرزندی در مادران دارای نوجوان. مجله علوم روان‌شناختی، 20(98)، 197-185.

حجّاری، لیلا؛ حجّاری، محمّدجواد؛ و کشاورز، شهین (1395). کاوشی هستی‌شناسانه در پدیده مادر شدن: نقش وجودی مادر در تببین مفاهیم وجودی آفرینش و مرگ. پژوهش‌نامه زنان، 7(18)، 1-21.

حلی‌ساز، مریم؛ مظاهری، محمدعلی؛ پناغی، علی؛ و حسنی، فریبا (۱۳۹4). ارزش‌های فرزندپروری مادران کودکان ۳ تا ۵ ساله. راهبرد فرهنگ، 8(29)، 148-121.

ربانی، مهدیه؛ جوادیان، سیدرضا؛ و عسکری‌ندوشن، عباس (1401). پیامدهای طولانی‌شدن ساعات کاری پدر بر تغییر کیفیت روابط بین‌نسلی: یک مطالعه کیفی. تدوام و تغییر اجتماعی، 1(1)، در دست انتشار.

رستگارخالد، امیر (1395). زنان، دینداری و مادری. زن در توسعه و سیاست، 14(1)، 31-1. doi: 10.22059/jwdp.2016.58659

رفعت‌جاه، مریم (1396). زنان جوان و بازتعریف معنا و نقش مادری مطالعه‌ای بر روی مادران 25 تا 40 ساله ساکن شهر ری. مجله جامعه‌شناسی ایران، 18(4)، 164-130.

رمضانی، ولی‌اله؛ عبدخدایی، محمدسعید؛ طبیبی، زهرا؛ و آقامحمدیان شعرباف، حمیدرضا (۱۳۹۸)، ابعاد سلامت و آسیب‌شناسانه فرزندپروری در خانواده‌های ایرانی: یک پژوهش کیفی، پژوهش در سلامت روان‌شناختی، 11(1)، 80-59.

سراقی، همایون؛ منیرپور، نادر؛ احمدی، محمدرضا؛ و حسن‌آبادی، حمیدرضا (1394). مادر از نگاه اسلام و روان‌شناسی و تعیین مؤلفه‌های نقش مادری بر اساس متون دینی. پژوهشنامه اسلامی زنان‌ و‌ خانواده، 3(1)، 43-13.

صادقی، رسول؛ و شهابی، زهرا (1398). تعارض کار و مادری: تجربه گذار به مادری زنان شاغل در شهر تهران. جامعه‌شناسی کاربردی، 30(1)، 104-94. doi: 10.22108/jas.2018.106988.1197

طائب، حمیده؛ شاکری‌گلپایگانی، طوبی؛ و رضایی، محمد (1396). مفهوم مادری با توجه به سه رویکرد سنت‌محور، مدرن/ فمنیستی و اسلامی. فصلنامه مطالعات فرهنگی و ارتباطات، 13(48): 172-151.

عسکری ندوشن، عباس (1382). عوامل نهادی مؤثر بر باروری با تأکید خاص بر تحولات خانواده در ایران: مطالعه موردی استان یزد (پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد جمعیت‌شناسی)، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

علی‌نقیان، شیوا؛ رفعت‌جاه، مریم؛ و ودادهیر، ابوعلی (۱۳۹۹). از مادر که حرف می‌زنیم، از چه کسی حرف می‌زنیم؟ (خودمردم‌نگاری برساخت اجتماعی «مادری» در شهر تهران. مطالعات اجتماعی روان‌شناختی زنان، 18(3)، 144-107. doi: 10.22051/jwsps.2021.32108.2256

گرگی، عباس؛ و گودرزی، سعید (۱۳۹۸). درآمدی بر بنیانهای فلسفی و روششناختی مردمنگاری انتقادی؛ با تأکید بر مردم‌نگاری انتقادی کارسپیکن. مجله جامعهشناسی ایران، ۱۹(۴)، ۱۷۲ـ۱۳۹. doi: 10.22034/jsi.2018.38240

محسنی، مریم؛ ثقفی، زهرا؛ و اسماعیل‌زاده، شایسته (1388). تحول نقش مادران: یک استرس مهم دوران پس از زایمان (پژوهش کیفی). سلامت جامعه، 3(4)، 52-44.

همدانیان، فاطمه؛ نعمت، خلیل؛ و خدابخش، روشنک (1390). نگره‌ای تطبیقی بر مادری در روان‌شناسی و ادبیات ادیان. پژوهش‌نامه زنان، 2(1)، 163-143.

Barlow, K., & Chapin, B.L., (2010). The practice of mothering: An introduction. Ethos: Journal of the Society for Psychological Anthropology, 38(4), 324-338. doi: 10.1111/j.1548-1352.2010.01153.x

Breeman, L. D., Jaekel, J., Baumann, N., Bartmann, P., Bäuml, J. G., Avram, M., Sorg, C., & Wolke, D. (2018). Infant regulatory problems, parenting quality and childhood attention problems. Early Human Development, 124, 11-16. doi: 10.1016/j.earlhumdev.2018.07.009

Carspecken, F. P. (1996). Critical ethnography in educational research: A theoretical and practical guide. New York: Routledge. doi: 10.4324/9781315021263

Charalampous, K., Demetriou, C., Tricha, L., Ioannou, M., Georgiou, S., Nikiforou, M., & Stavrinides, P. (2018). The effect of parental style on bullying and cyber bullying behaviors and the mediating role of peer attachment relationships: A longitudinal study. Journal of Adolescence, 64, 109–123. doi: 10.1016/j.adolescence.2018.02.003

Chen, X., Dong, Q., & Zhou, H. (1997). Authoritative and authoritarian parenting practices and social and school performance in Chinese Children. International Journal of Behavioral Development, 21(4), 855–873. doi: 10.1080/016502597384703

Collins, W. A., Maccoby, E.E, Stenberg L., Herherington, E. M., & Bornstein, M. H. (2000). Contemporary research on parenting: the case for nature and nature. American Psychologist, 55(2), 218-232. doi: 10.1037/0003-066X.55.2.218

Cook, K. (2005). Using critical ethnography to explore issues in health promotion. Qualitative Health Research, 15, 122-138. doi: 10.1177/1049732304267751

Creswell, J. W. & Miller, D.L. (2000). Determining validity in qualitative inquiry. Theory Into Practice, 39(3), 124-130. doi: 10.1207/s15430421tip3903_2

Elliott, S., & Bowen, S. (2018). Defending motherhood: Morality, responsibility, and double binds in feeding children. Journal of Marriage and Family, 80(2), 499-520. doi: 10.1111/jomf.12465

Emmott, E.H., Myers, S., & Page, A.E. (2021). Who cares for women with children? Crossing the bridge between disciplines, Philosophical Transactions of the Royal Society, B., 376. doi: 10.1098/rstb.2020.0019

Foley, D. E. (2002). Critical Ethnography the Reflexive Turn. International Journal of Qualitive Studies in Education, 15(4), 469-490. doi: 10.1080/09518390210145534

Maughan, B., Rowe, R., Messer, J., Goodman, R., & Meltzer, H. (2004). Conduct disorder and oppositional defiant disorder in a national sample: developmental epidemiology. Journal of Child Psychology and Psychiatry, and Allied Disciplines, 45(3), 609–621. doi: 10.1111/j.1469-7610.2004.00250.x

Santrock, J. W. (2001). Child Development. United Kingdom: McGraw-Hill.

ارسال نظر در مورد این مقاله

نام و نام خانوادگی *

نام را وارد کنید.