فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی

هستی‌شناسی مسطح، فلسفه‌ای برای پژوهش‌ها و تصمیم‌سازی‌های همکاری رشته‌ای در دوران کنونی؛ گامی به سوی فرارشتگی

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

راضیه موسوی خورشیدی 1
محمدحسین شریف زادگان 2

1 دکتری شهرسازی، گروه برنامه‌ریزی و طراحی شهری و منطقه‌ای، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

2 استاد گروه برنامه‌ریزی و طراحی شهری و منطقه‌ای، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

https://doi.org/10.22035/isih.2023.5036.4858
چکیده
«دیدگاه‌های رابطه‌ای» از دهه ۱۹۹۰ به‌منزله رویکردی بدیل به بنیان‌های فلسفی علوم اجتماعی، با رد دوگانه‌انگاری و تفکر سلسله‌مراتبی سنت‌های مرسوم و همچنین اجتناب از کاستی‌های نظریه‌پردازی‌های میانه‌گرا مطرح شده‌اند. این دیدگاه‌ها با تأکید بر «پیچیدگی»، «به‌هم‌پیوستگی» و «عدم‌قطعیت» هستی، در پی تشریح فرایندهای «شوند» و پویایی‌های جامعه‌ای و انسانی‌اند. «هستی‌شناسی مسطح» یا «ژرف‌رابطه‌گرایی» متأخرترین این دیدگاه‌هاست. این مقاله قصد دارد با روش سنتزپژوهی، به‌طور جامع به معرفی و بسط مفهوم، ایده‌های کلیدی و پیش‌فرض‌های بنیادین هستی‌شناسی مسطح و ره‌آوردهای به‌کارگیری آن برای همکاری‌های رشته‌ای -که مبتلا به شکاف‌های متعدد التقاطی و نبود چارچوب روش‌شناختی منسجم است- بپردازد. «هستی‌شناسی مسطح» معتقد به «رابطه‌مندی»، «چندگانگی»، «ناهمگنی»، «پیشایندی‌بودن» و «فضا-زمان‌مندیِ» واقعیت است؛ و موجودیت‌ها را به‌شیوه‌ای ژرف‌رابطه‌ای، به‌مثابه همبستگی‌ها و پیکربندی‌های درهم‌تنیدهٔ پویا درنظر می‌گیرد که وجودشان وابسته به روابطِ درونی و بینابینی‌شان است. این دیدگاه خوانشی سیال از «قدرت» -خواه بین انسان‌ها، خواه بین گونه‌های انسانی و غیرانسانی- طرح می‌کند که پاسخگوی دغدغه‌های انتقادی درباره لزوم دربرگیرندگی اجتماعی و محیط‌زیستی است. بحران اخیر شیوع جهانی ویروس کرونا و چالش‌های تغییرات آب‌وهوایی گواه ادعاهای این دیدگاه‌اند. بنا بر انگاره‌های این دیدگاه، حوزه‌های دانشی عمیقاً به‌هم‌پیوسته‌اند و این نشان‌دهنده ضرورت همکاری‌رشته‌ای -اعم از چندرشته‌ای و میان‌رشته‌ای- است. از سوی دیگر، هستی‌شناسی مسطح بنیان‌های فلسفی همکاری‌رشته‌ای را اساساً به شیوه‌ای یکپارچه بازتعریف می‌کند و می‌تواند گامی به سوی شکل‌گیری فرارشته‌ها باشد. چنین دیدگاهی، هم در حوزه علوم اجتماعی و انسانی که با درک پدیده‌ها سروکار دارند، و هم در حوزه تصمیم‌سازی و سیاست‌گذاری عمومی که با رویکردی همکاری‌رشته‌ای به تجویز می‌پردازند، بایسته و شایستهٔ به‌کارگیری است.

کلیدواژه‌ها

شوند
‌ پیشایند
ژرف‌رابطه‌گرایی
ناهمگنی
چندگانگی
رابطه‌مندی
فضا-زمان‌مندی

موضوعات

ابراهیمی کوشک‌مهدی، سمیه؛ آهنچیان، محمدرضا؛ و حسینقلی‌زاده، رضوان (1400). ارزیابی نظریه‌پردازی در مطالعات مدیریت آموزشی بر اساس معیارهای بین‌رشته‌ای. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 13(4)، 1-30. doi: 10.22035/isih.2021.374
اشرفی، اکبر؛ و فلاحی سیف‌الدین، علی (1391). واقع‌گرایی انتقادی، برون‌رفت از دوگانه پوزیتیویسم و هرمنوتیک. فصلنامه مطالعات روابط بین‌الملل، 5(18)، 46-9.
بابادی، امین؛ شعبانی ورکی، بختیار؛ امین‌خندقی، مقصود؛ و کرمی، مرتضی (1397). تعهدات فرارشته ای در برنامه درسی دانشگاهی. دوفصلنامه نظریه و عمل در برنامه درسی، 6(12)، 42-5.
حسنی، محمدحسین (1389). در آمدی به روش‌شناسی تلفیقی در پژوهش‌های میان‌رشته ای علوم اجتماعی. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 2(4)، 153-137. doi: 10.7508/isih.2010.08.007
حسین‌زاده یزدی، مهدی؛ و ملاباشی، سیدمحسن (1399). نقد کتاب فلسفۀ علوم اجتماعی؛ به‌سوی پراگماتیسم. پژوهش‌نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، 20(5)، 96-73. doi: 10.30465/crtls.2020.5377
سیدی‌فرد، سیدعلی (1400). درباب روش علمی و دانش اجتماعی. پژوهش‌نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، 21(7)، 96-75. doi: 10.30465/crtls.2021.37724.2325
شریف‌زاده، رحمان (1400). سیاست هستی‌شناسانه در جهان‌های چندگانه نقد و بررسی کتاب After Method: Mess in Social Science Research (پساروش؛ آشفتگی در پژوهش علوم اجتماعی). پژوهش‌نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، 21(7)، 141-119. doi: 10.30465/crtls.2021.35564.2191
شریف‌زاده، رحمان (1399). نقدی بر کتاب فهم علم اجتماعی از چشم‌انداز نظریۀ کنش‌گر شبکه. پژوهش‌نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، 20(5)، 221-199.  doi: 10.30465/crtls.2020.5382
شعبانی ورکی، بختیار؛ و بابادی، امین (1393). تکثر رشته‌ای؛ علیه فهم رایج از همکاری رشته‌ها. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 7(1)، 25-1. doi: 10.7508/isih.2015.25.001
شعبانی ورکی، بختیار؛ بابادی، امین؛ امین‌خندقی، مقصود؛ و کرمی، مرتضی (1396). "برنامه درسی فرارشته‌ای" مبتنی بر تحلیل لایه‌ای علّی: مفروضه‌های فلسفی، دلالت‌ها و مدلی برای آموزش. دوفصلنامه مطالعات برنامه درسی آموزش عالی، 8(16)، 34-7.
دانشپور، زهره  عبدی (1387). درآمدی بر نظریه‌های برنامه‌ریزی با تأکید ویژه بر برنامه‌ریزی شهری. تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.
فاضلی، نعمت‌اله؛ و کوشکی، فاطمه (1395). رشته‌ای، بینارشته‌ای و پسارشته‌ای؛ تغییر الگوهای رشته‌ای در زبان‌شناسی. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 9(1)، 24-1. doi: 10.22035/isih.2017.243
منشی‌زاده، آرزو (1401). سیر تحوّل تعیّن بدن در معماری: از بدن وارگی تا بدن پدیداری. صفه، 32(1)، 20-5. doi: 10.52547/sofeh.32.1.5
نبوی، سیدعبدالامیر (1395). مطالعات میان‌رشته‌ای و تکثر روش‌شناختی: برخی ملاحظات و پیشنهادها. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 8(2)، 74-57. doi: 10.22035/isih.2016.216
نجاریان، پروانه (1395). تبیین ویژگی‌های فلسفی نظریه پیچیدگی و استلزامات آن در برنامه درسی. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 8(۴)، 137-105. doi: 10.22035/isih.2016.231
ویسکامب، تام (۱۳۹۵). به سوی یک هستی‌شناسی افقی معماری (مترجمان: پویان روحی و شانای ظهرابی). تهران: انتشارات کسری.
Archer, M. S. (1995). Realist social theory: The morphogenetic approach. Cambridge: Cambridge University Press. doi: 10.1017/CBO9780511557675
Archer, M. S. (2010). Morphogenesis versus structuration: on combining structure and action. The British journal of sociology, 61 (1), 225-252. doi: 10.1111/j.1468-4446.2009.01245.x
Archer, M. S. (2013). Collective reflexivity: A relational case for it. In C. Powell, Dépelteau, F. (Ed.), Conceptualizing relational sociology: Ontological and theoretical issues (pp. 145-161). New York: Palgrave Macmillan. doi: 10.1057/9781137342652_9 
Archer, M. S. (2020). The morphogenetic approach; critical realism’s explanatory framework approach. In P. Róna, Zsolnai, L. (Ed.), Agency and causal explanation in economics (pp. 137-150). Cham: Springer. doi: 10.1007/978-3-030-26114-6_9 
Ash, J. (2020). Flat ontology and geography. Dialogues in Human Geography, 10(3), 345-366. doi: 10.1177/2043820620940052 
Beunen, R., Duineveld, M., & Van Assche, K. (2021). Flat ontology and evolving governance: consequences for planning theory and practice. disP-The Planning Review, 57(2), 112-123. doi: 10.1080/02513625.2021.1981017 
Bhaskar, R. (1978). A realist theory of science. New York: Harvester Press.
Bhaskar, R. (1998). The Possibility of Naturalism: A Philosophical Critique of the Contemporary Human Sciences. London: Psychology Press.
Boelens, L. (2021). A flat ontology in spatial planning. disP - The Planning Review, 57(2), 4-15. doi: 10.1080/02513625.2021.1981006
Bourdieu, P. (1977). Outline of a Theory of Practice. Cambridge: Cambridge University Press.  doi: 10.1017/CBO9780511812507
Bourdieu, P. (1990). The logic of practice. Stanford: Stanford University Press.
Brassier, R. (2015), Deleveling: Against ‘Flat Ontologies’. In Channa van Dijk et al. Under Influence - Philosophical Festival Drift (pp. 64-80). UK: Omnia.
Burkitt, I. (2016). Relational agency: Relational sociology, agency and interaction. European journal of social theory, 19(3), 322-339. doi: 10.1177/1368431015591426
Davoudi, S., & Strange, I. (2009). Conceptions of space and place in strategic spatial planning. London: Routledge. doi: 10.4324/9780203886502
DeLanda, M. (2006). Deleuzian social ontology and assemblage theory. In M. Fuglsang, Sorensen, B. M. (Ed.), Deleuze and the Social (pp. 250-266). Edinburgh: Edinburgh University Press. doi: 10.3366/edinburgh/9780748620920.003.0013
DeLanda, M. (2016). Assemblage theory. Edinburgh: Edinburgh University Press. doi: 10.1515/9781474413640
Deleuze, G., & Guattari, F. (1987). A thousand plateaus: Capitalism and schizophrenia. Minneapolis: University of Minnesota Press.
Dépelteau, F. (2013). What is the direction of the “relational turn”? In C. Powell, Dépelteau, F. (Ed.), Conceptualizing relational sociology: Ontological and theoretical issues (pp. 163-185) New York: Palgrave Macmillan. doi: 10.1057/9781137342652
Dewey, J., & Bentley, A. F. (1945). A terminology for knowings and knowns. The Journal of Philosophy, 42(9), 225-247. doi: 10.2307/2019897
Dewey, J., & Bentley, A. F. (1946). Interaction and transaction. The Journal of Philosophy, 43(19), 505-517. doi: 10.2307/2019771
Dixon, D. P., & Jones III, J. P. (2004). Poststructuralism. In N. C. J. James S. Duncan, Richard H. Schein (Ed.), A companion to cultural geography (pp. 79-107). Oxford: Blackwell Publishing Ltd. doi: 10.1002/9780470996515.ch7
Donati, P. (2011). Relational sociology: A new paradigm for the social sciences. New York; London: Routledge. doi: 10.4324/9780203860281
Giddens, A. (1984). The constitution of society: outline of the theory of structuration. Cambridge: Polity Press.
Harman, G. (2011). The road to objects. continent., 1(3), 171-179.
Hubbard, P., & Kitchin, R. (2011). Key thinkers on space and place. California; London: SAGE Publications. doi: 10.1111/j.1745-5871.2013.00756.x
Kraus, B. (2019). Relational constructivism and relational social work. In S. Webb (Ed.), The Routledge Handbook of Critical Social Work (pp. 93-104). Oxon; New York: Routledge.  doi: 10.4324/9781351264402-9 
Laclau, E. (1990). New reflections on the revolution of our time. London; New York: Verso.
Latour, B. (1986). The powers of association. In J. Law (Ed.), Power, action and belief: a new sociology of knowledge? (pp. 264-280). Boston: Routledge and Kegan Paul.
Latour, B. (2007). Reassembling the social: An introduction to actor-network theory. Oxford; New York: Oxford University Press.
Lorimer, H. (2005). Cultural geography: the busyness of being more-than-representational'. Progress in Human Geography, 29(1), 83-94.  doi: 10.1191/0309132505ph531pr 
Marston, S. A., Woodward, K., & Jones, J. P. (2007). Flattening ontologies of globalization: The Nollywood case. Globalizations, 4(1), 45-63. doi: 10.1080/14747730701245608 
McCormack, D. P. (2005). Diagramming practice and performance. Environment and Planning D: Society and Space, 23(1), 119-147. doi: 10.1068/d51j
McCormack, D. P. (2008). Geographies for moving bodies: Thinking, dancing, spaces. Geography Compass, 2(6), 1822-1836. doi: 10.1111/j.1749-8198.2008.00159.x
McFarlane, C. (2013). Relational sociology, theoretical inhumanism, and the problem of the nonhuman. In C. Powell, Dépelteau, F. (Ed.), Conceptualizing relational sociology: Ontological and theoretical issues (pp. 45-66). New York: Palgrave Macmillan. doi: 10.1057/9781137342652.0006
Murdoch, J. (1997). Inhuman/nonhuman/human: actor-network theory and the prospects for a nondualistic and symmetrical perspective on nature and society. Environment and Planning D: Society and Space, 15(6), 731-756. doi: 10.1068/d150731 
Pleasants, N. (1999). Wittgenstein and the idea of a critical social theory: A critique of Giddens, Habermas and Bhaskar. London; New York: Routledge. doi: 10.4324/9780203056059-5 
Powell, C. (2013). Radical relationism: A proposal. In C. Powell, Dépelteau, F. (Ed.), Conceptualizing relational sociology: Ontological and theoretical issues (pp. 187-207). New York: Palgrave Macmillan. doi: 10.1057/9781137342652_11 
Powell, C., & Dépelteau, F. (2013). Introduction. In C. Powell, Dépelteau, F. (Ed.), Conceptualizing relational sociology: Ontological and theoretical issues (pp. 1-12). New York: Palgrave Macmillan. doi: 10.1057/9781137342652.0003 
Roberts, J. M. (2001). Realistic spatial abstraction? Marxist observations of a claim within critical realist geography. Progress in Human Geography, 25(4), 545-567. doi: 10.1191/030913201682688931 
Roskamm, N. (2015). On the other side of “agonism”: “The enemy,” the “outside,” and the role of antagonism. Planning Theory, 14(4), 384-403. doi: 10.1177/1473095214533959 
Schaab, G. L. (2013). Relational ontology. In A. Runehov, Oviedo, L. (Ed.), Encyclopedia of Sciences and Religions (pp. 1974-1975). Dordrecht: Springer. doi: 10.1007/978-1-4020-8265-8_847 
Scotland, J. (2012). Exploring the philosophical underpinnings of research: Relating ontology and epistemology to the methodology and methods of the scientific, interpretive, and critical research paradigms. English language teaching, 5(9), 9-16. doi: 10.5539/elt.v5n9p9
Sil, R. (2000). The foundations of eclecticism: The epistemological status of agency, culture, and structure in social theory. Journal of Theoretical Politics, 12 (3), 353-387. doi: 10.1177/0951692800012003005 
Simpson, P. (2020). Non-representational theory. Oxon; New York: Routledge. doi: 10.4324/9781315148007 
Smith, R. G. (2003). Baudrillard's nonrepresentational theory: Burn the signs and journey without maps. Environment and Planning D: Society and Space, 21 (1), 67-84. doi: 10.1068/d280t 
Thayer-Bacon, B. (2010). A pragmatist and feminist relational (e(pistemology. European Journal of Pragmatism and American Philosophy, 2 (II-1). doi  10.4000/ejpap.948 
Thrift, N. (1996). Spatial formations. London: SAGE Publications. doi: 10.4135/9781446222362 
Thrift, N. (2004). Summoning life. In P. Cloke, Crang, P., Goodwin, M. (Ed.), Envisioning Human Geographies (pp. 81-103). London: Routledge. doi: 10.4324/9780203784495
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 29 بهمن 1401
  • تاریخ بازنگری 01 اردیبهشت 1402
  • تاریخ پذیرش 10 اردیبهشت 1402

صفحه اصلی

هیئت تحریریه

اصول اخلاقی

راهنمای داوران

ارسال مقاله

تماس با ما