ملاحظاتی نظری از میان‌رشتگی علم و دیپلماسی؛ الگواره اولیه، اهداف و مسائل آن در قرن بیست‌ویکم

جباری نصیر, حسن

doi:10.22035/isih.2025.5351.5061

ملاحظاتی نظری از میان‌رشتگی علم و دیپلماسی؛ الگواره اولیه، اهداف و مسائل آن در قرن بیست‌ویکم

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسنده

حسن جباری نصیر

استادیار روابط بین‌الملل، پژوهشگاه مطالعات فرهنگی، اجتماعی و تمدنی، تهران، ایران

https://doi.org/10.22035/isih.2025.5351.5061

چکیده

دیپلماسی اساساً به روابط و تعاملات ارتباطی مرتبط است و این امر از اولین زیست‌بوم انسان اجتماعی قابل ردیابی است. چالش‌های پیچیده در کنار تغییرات بنیادین در ماهیت روابط بین‌الملل، اقتصاد و تکنولوژی با عاملیت علم و فناوری موجب گسترش نوعی از تعاملات و ارتباطات علم‌پایه شده که از آن به دیپلماسی علمی یاد می‌شود. در این مقاله، با درک الگواره و اهمیت دیپلماسی علمی به‌عنوان پژوهشی میان‌رشته‌ای، تبیینی از رویکرد نظری انجمن سلطنتی بریتانیا و انجمن امریکایی برای پیشرفت علم در قالب سه رکن «علم در دیپلماسی»، «علم برای دیپلماسی» و «دیپلماسی برای علم» با ملاحظاتی نظری ارائه می‌شود. عدم وضوح ارکان سه‌گانه، ظهور و افزایش نقش تعداد زیادی از بازیگران ملی و شرکت‌های چندملیتی و غول‌های فناوری، همچنین توسعه و پیشرفت قابل‌توجه و حیاتی در حوزه هوش مصنوعی (AI) خارج از کنترل دولت‌های ملی و سازمان‌های بین‌المللی و موارد مشابه دیگر، اساساً در این رویکرد نظری و سه‌گانه آن، در نظر گرفته نشده‌اند. تبیین دیپلماسی علمی در عصر پیچیده و دارای اختلال در حوزه‌های گوناگون، در این مقاله نشان می‌دهد، این رویکرد نظری و رویکردهای مکمل نظری دیگر همچون رویکرد نظری گلوکمن و همکاران، فاقد تبیین جدی در حوزه مأموریت‌های ذکر شده و نیازمند اصلاح رویکردی و تبیینی هستند. برای کمک به تبیین هر چه بیشتر ملاحظات نظری دیپلماسی علمی، دلایل و اهداف آن با استناد به مطالعات کتابخانه‌ای با رویکردی توصیفی مورد بررسی قرار می‌گیرند.

کلیدواژه‌ها

دیپلماسی

علم

چالش‌های جهانی

منافع ملی

عصر اختلال

نهادهای غیردولتی

جذابیت و نفوذ

موضوعات

روابط بین‌الملل

جباری نصیر، حسن (1403). تبیینی نظری از «قدرت نرم آموزش عالی» در نظریه‌های روابط بین‌الملل؛ پتانسیل‌ها و کارکردها. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 16(2)، 101-132. doi:10.22035/isih.2024.5213.4972

چهرآزاد، سعید (1398). کاربست دیپلماسی علم و فناوری در روابط بین‌الملل. فصلنامه مطالعات سیاسی، 45، 193-214.

درشتی، حنانه (1403). راهبردهای دیپلماسی علمی در خاورمیانه: مطالعه موردی ترکیه، امارات متحده عربی و عربستان سعودی. تعاملات دیپلماتیک، 2(6)، 55-104. doi: 10.22034/dpiq.2025.502720.1020

روفینی، پیر برونو (1397). علم و دیپلماسی (مترجم: سیدمهدی قائمی). تهران: انتشارات پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.

صنیع اجلال, مریم (1396). رویکردی میان‌رشته‌ای به نقش دیپلماسی در سیاستگذاری علم و فنّاوری در ایران. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی, 9(3), 125-148. doi: 10.22631/isih.2017.2592.2992

کیوان حسینی، سیداصغر؛ بهرامی، زهرا (1398). کاربست دیپلماسی علمی امریکا در همکنشی با ایران، پس از انقلاب اسلامی. مطالعات انقلاب اسلامی، 16(59)، 73-92.

موسوی زارع، سیدجواد؛ زرقانی، سیدهادی؛ و اعظمی، هادی (1396). بررسی و تحلیل جایگاه علم و فناوری در عرصه قدرت سخت، نرم و هوشمند. فصلنامه ژئوپلیتیک، 13(47)، 103-138.

میرکوشش، امیرهوشنگ (1397). دیپلماسی علمی و فناوری و قدرت ملی: مطالعه موردی آسیای مرکزی و قفقاز. مجله سیاست و بین‌الملل، 2(1)، 147-170. doi:10.22080/jpir.2018.2053

یزدان‌پناه، مهدی؛ مرادی، مریم؛ و عسگرخانی، ابومحمد (1403). دیپلماسی علمی و فناوری و توسعه منطقه‌ای ایران. پژوهش‌های روابط بین‌الملل، 13(4)، 175-191. doi: 10.22034/irr.2024.195854

AAAS (2010). New frontiers in science diplomacy Navigating the changing balance of power. Retrieved from https://www.aaas.org/sites/default/files/New_Frontiers.pdf

Agarwal, A, Panner Selvam., MK., Baskaran., S., et al. (2020). A Scientometric Analysis of Research Publications on Male Infertility and Assisted Reproductive Technology. Andrologia, 00:e13842. https://doi.org/10.1111/and.13842

Anunciato, R.O., & Santos, B. (2020). Science Diplomacy and Innovation Diplomacy: a systematic literature review from the Brazilian perspective. Conjuntura Austral, 11(54), 35–53. https://doi.org/10.22456/2178-8839.100059

Ayasreh, E. A. (2023). The Role of Science in Foreign Policy: Science Diplomacy of Jordan. Dirasat: Human and Social Sciences, 50(5), 518–531. doi:10.35516/hum.v50i5.3 68

Baykal, S. (2022). How Can Science Diplomacy Assist to Support The Eu’s Policy Goals?. Akademik Yaklaşımlar Dergisi, 13(1), 226-242. doi:10.54688/ayd.1105881

Bertelsen, RG. (2024). Social Theory and Science Diplomacy [version 1; peer review: 2 approved]. Open Res Europe, 4:10. doi:10.12688/openreseurope.15020.1

Camacho Toro, R., Cumba Garcia, L.M., Galvis, L.A., Echeverría-King, L.F., Pantović, B., Alarcón-López, C., Suarez, V.R., Figueroa, P., Torres-Atencio, I., & Widmaier, C., Fraga, T.R., & Benavides, S. (2024). The needed link between open science and science diplomacy—A Latin American perspective. Front. Res. Metr. Anal. 9:1355393. doi: 10.3389/frma.2024.1355393

Colglazier, E.W., & Montgomery, K. (2022). Opportunities and Challenges for Science Diplomacy. Science & Diplomacy, doi:10.1126/scidip.adf7733

Dehgan, A,m & Colglazier, E.W. (2012). Development Science and Science Diplomacy. Science & Diplomacy, 1)4), https://graduate.rockefeller.edu

Echeverria, L. F., Aquino Valle, K. E., & Widmaier Muller, C. N. (2020). Science Diplomacy and South-South Cooperation for Emergency Response: The Case of COVID-19 pandemic in Latin America. Sospol, 6(2), 168–182. doi:10.22219/sospol.v6i2.11647

Fahnrich, B. (2017). Science diplomacy: Investigating the perspective of scholars on politics–science collaboration in international affairs. Public Understanding of Science, 26(6), 688-703. doi:10.1177/0963662515616552

Fedoroff, N.V. (2009). Science diplomacy in the 21st century. Cell, 136, 9–11.

Flink, T., & Rüffin, N. (2019). The Current State of the Art of Science Diplomacy’. In Dagmar Simon, Stefan Kuhlmann, Weert Canzler and Julia Stamm (eds.), Handbook on Science and Public Policy (Pp. 104-121), Cheltenham: Edward Elgar.

Flink, T., Schreiterer, U. (2010). Science diplomacy at the intersection of S&T policies and foreign affairs: toward a typology of national approaches, Science and Public Diplomacy, 37(9), 665-677. doi:10.3152/030234210X12778118264530

Galluccio, M. (2021). Science and Diplomacy., Negotiating Essential Alliances. Springer Nature Switzerland AG. P. 81-82. doi:10.1007/978-3-030-60414n

Gluckman, P.D., Turekian, V., Grimes, R.W. & Kishi, T. (2017). Science Diplomacy: A Pragmatic Perspective from the Inside. Science & Diplomacy, 6 (4), http://www.sciencediplomacy.org/article/2018/pragmatic-perspective

Hong, N. (2025). Trump’s Impact on Research Cooperation. China Us Focus. Retrieved from https://www.chinausfocus.com/foreign-policy/trumps-impact-on-research-cooperation

Hormats, R.D. (2012). Science Diplomacy and Twenty-First Century Statecraft. Science & Diplomacy. Online. Retrieved from https://www.sciencediplomacy.org

Jarquin-Solis, ME., & Mauduit J.C (2021) Institutional Capacity for Science Diplomacy in Central America. Front. Res. Metr. Anal. 6:663827. doi:10.3389/frma.2021.663827

Jasanoff, S. (2004). States of Knowledge: The Co-production of Science and the Social Order. Routledge.

Kaltofen, C., & Acuto, M. (2018). Science diplomacy: introduction to a boundary problem. Global Policy, 9(3), 8–14.

Legrand, T., & Stone, D. (2018). Science diplomacy and transnational governance impact. Br Politics, 13(3), 392-408. doi: 10.1057/s41293-018-0082-z

Li, X. (2023). Science diplomacy in China: Past, present and future. Cultures of Science, 6(2), 170-185. doi:10.1177/20966083231183473

López-Aranguren, J. L. (2023). Japan’s Science and Technology Diplomacy: Society 5.0 and its International Projection. Communication & Society, 36(2), 225-239. doi:10.15581/003.36.2.225-239

Mauduit, J.C., & Gual Soler, M. (2020) Building a Science Diplomacy Curriculum. Front. Educ. 5:138. doi:10.3389/feduc.2020.00138

Melchor, L. (2020). What Is a Science Diplomat?. The Hague Journal of Diplomacy, 15(3), 409-423. doi:10.1163/1871191X-BJA10026

Moedas, C. (2016) Science diplomacy in the European Union. Science Diplomacy 5(1). Retrieved from: https://www.sciencediplomacy.org/sites/default/files/science_diplomacy_in_the_european_union_science__diplomacy.pdf

Morgenthau, H.J., & Thompson, K.W. (2005). Politics Among Nations. McGraw-Hill Educatio.

Polejack, A., Goveas, J., Robinson, S., Flink, T., & Ferreira, G. (2022). Where is the Global South in the Science Diplomacy Narrative?. doi: 10.2139/ssrn.4278557

Porsdam, H., & Porsdam Mann, S. (2023). Anticipation and Diplomacy (With)in Science: Activating the Right to Science for Science Diplomacy. The International Journal of Human Rights, 28(3), 480–496. doi:10.1080/13642987.2023.2269102

Raev, A. & Minkman, E. (2020). Emotional Policies: Introducing Branding as A Tool for Science Diplomacy. Humanities and Social Sciences Communications, 7, 126. doi: 10.1057/s41599-020-00617-5

Ruffini, P. (2017). Science and Diplomacy a New Dimension of International Relations. Springer.

Ruffini, PB. (2017). Science Diplomacy as a National Issue. In: Science and Diplomacy. Science, Technology and Innovation Studies (pp. 27-45). Springer, Cham. doi: 10.1007/978-3-319-55104-3_3

Ruffini, PB. (2020). Conceptualizing science diplomacy in the practitioner-driven literature: a critical review. Humanit Soc Sci Commun, 7, 124 doi: 10.1057/s41599-020-00609-5

Rüland, A.L., Rüffin, N., Cramer, K., Ngabonziza, P., Saxena, M., & Skupien, S. (2023). Science diplomacy from the Global South: the case of intergovernmental science organizations. Science and Public Policy, 50, Issue 4: 782–793. doi:10.1093/scipol/scad024

Saaida, M. (2023). The Four Core Principles of Diplomacy. Science For All Publications, 1(1), 1-12.

Saipiatuddin, Kristian, I., Sari, A. R., Rifaldi, M. R., & Hendarto, T. (2024). Geopolitical Tensions in The Modern World: A Comprehensive Global Risk Analysis and the Path Forward for International Diplomacy. International Journal of Science and Society, 6(1), 982-994. doi:10.54783/ijsoc.v6i1.1096

Taheri, E., Abedi Ardekani, M., & Hadadi Ahangar, Y. (2021). The Role of Science and Technology Diplomacy in Preventing Nuclear Proliferation (A Case Study: EU and Kazakhstan). Geopolitics Quarterly, 17(4), 307-333.

Torres Jarrín, M., Riordan, S. (2023). Science Diplomacy. In: Science Diplomacy, Cyberdiplomacy and Techplomacy in EU-LAC Relations. United Nations University Series on Regionalism, vol 25. Pp. 31-54. Springer, Cham. doi:10.1007/978-3-031-36868-4_3

Turchetti, S., Lalli, R. (2020). Envisioning a «Science Diplomacy 2.0”: on Data, Global Challenges, and Multi-Layered Networks. Humanit Soc Sci Commun 7, 144. doi: 10.1057/s41599-020-00636-2

Turekian, V. & Gluckman, P. (2024). Science Diplomacy and the Rise of Technopoles. Science Diplomacy. Issues In Science and Technology. PP. 51-55. https://issues.org/wp-content/uploads/2024/10/51-55-Turekian-Gluckman-Science-Diplomacy-Fall-2024.pdf