فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی

اثربخشی آموزش ابراز وجود و مدیریت استرس بر فرایند خانواده و بهزیستی ذهنی زنان سرپرست خانوار

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

مسعود سلمانی بیدگلی 1
آمنه صدیقیان بیدگلی 2

1 کارشناسی‌ارشد تاریخ پزشکی، گروه تاریخ پزشکی، دانشکده طب ایرانی، دانشگاه علوم پزشکی تهران، تهران، ایران

2 استادیار جامعه‌شناسی، گروه مطالعات اجتماعی، پژوهشگاه مطالعات فرهنگی، اجتماعی و تمدنی، تهران، ایران

https://doi.org/10.22035/isih.2025.5307.5028
چکیده
در سال‌های اخیر، زنان سرپرست خانوار به‌عنوان یکی از گروه‌های آسیب‌پذیر اجتماعی با چالش‌های روانی و اجتماعی متعددی روبرو هستند که مدیریت استرس و توانایی ابراز وجود، نقش مهمی در ارتقای سلامت روان و بهبود فرایند خانواده آنان ایفا می‌کند. با توجه به پیامدهای منفی ناشی از فشارهای متعدد، فقدان حمایت‌های کافی و تأثیر مستقیم این عوامل بر کیفیت زندگی این گروه، پژوهش‌های مداخله‌ای در زمینه آموزش مهارت‌های روان‌شناختی از ضرورت بالایی برخوردار هستند. هدف این مطالعه، بررسی اثربخشی آموزش هم‌زمان ابراز وجود و مدیریت استرس بر فرایند خانواده و بهزیستی ذهنی زنان سرپرست خانوار است. این پژوهش به صورت نیمه‌تجربی با طرح پیش‌آزمون و پس‌آزمون و گروه کنترل اجرا شد. جامعه آماری را زنان سرپرست خانوار تحت پوشش سازمان بهزیستی شهرستان کاشان در سال ۱۴۰۰ تشکیل دادند. از این میان ۳۰ زن به‌صورت در دسترس انتخاب و به روش تصادفی به دو گروه آزمایش و کنترل تقسیم شدند. ابزارهای جمع‌آوری داده شامل مقیاس فرایند خانواده، مقیاس رضایت از زندگی و مقیاس عاطفه مثبت و منفی بود. گروه آزمایش طی ۸ جلسه آموزشی ۹۰ دقیقه‌ای آموزش ترکیبی مهارت ابراز وجود و مدیریت استرس را دریافت کرد. داده‌ها نهایتاً با استفاده از نرم‌افزار SPSS و آزمون تحلیل کوواریانس چندمتغیره تحلیل شدند. نتایج حاصل نشان داد آموزش ترکیبی ابراز وجود و مدیریت استرس موجب بهبود معنادار فرایند خانواده و افزایش بهزیستی ذهنی زنان سرپرست خانوار شد؛ به‌طوری‌که تفاوت معناداری میان گروه آزمایش و کنترل از نظر فرایند خانواده و بهزیستی ذهنی مشاهده گردید (F=5.87)، (p<0.01). یافته‌های پژوهش بیانگر اثربخشی برنامه آموزشی در ارتقاء سلامت روان و بهبود عملکرد خانواده زنان سرپرست خانوار است. به نظر می‌رسد آموزش هم‌زمان این مهارت‌ها می‌تواند راهکاری مناسب برای کاهش آسیب‌های روانی و افزایش کیفیت زندگی این گروه آسیب‌پذیر باشد. از محدودیت‌های پژوهش می‌توان به حجم نمونه محدود، دسترسی دشوار به گروه هدف و تأثیر شرایط اجتماعی بر پاسخ‌دهی اشاره کرد. توصیه می‌شود مداخلات مشابه در سطح گسترده‌تر و با روش‌های مقایسه‌ای بیشتری اجرا شود تا زمینه حمایت روانی و اجتماعی مطلوب‌تر زنان سرپرست خانوار فراهم گردد.

کلیدواژه‌ها

آموزش ابراز وجود
مدیریت استرس
فرایند خانواده
بهزیستی ذهنی

موضوعات

آراسته، حمیدرضا (1388). میان‌رشته‌ای‌ها در آموزش عالی. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 1(2)2، 25-40. doi:10.7508/isih.2009.02.002
آزاده، منصوره؛ تافته، مریم (1394). روایت زنان سرپرست خانوار از موانع شادمانی (مطالعه موردی زنان سرپرست خانوار تهران). مطالعات زن و خانواده، 3(2)، 33-60. doi: 10.22051/jwfs.2016.2207
افشاری، علی؛ هاشمی، زهره؛ و رضایی، رسول (1398). بررسی سطح سلامت اجتماعی و عزت نفس در خانواده‌های زن سرپرست توانمندشده و توانمندنشده؛ مطالعه موردی سازمان بهزیستی. فصلنامه زن و جامعه، 10(39)، 16-1.
اکبری، مریم؛ رستمی، مریم؛ عبدی، علی؛ و آریاپور، سعید (1391)، بررسی رابطه استرس ادراک شده با سبک‌های مقابله‌ای دانشجویان. نخستین همایش ملی شخصیت و زندگی نوین.
آلبرتی، رابرت؛ آمونز، مایکل (1389)، روان‌شناسی ابراز وجود حق مسلم شما (ترجمه: مهدی قراچه‌داغی). تهران:  انتشارات علمی. (تاریخ انتشار به زبان اصلی 1970)
امینی یخدانی، مریم (1388). نقش اشتغال در سلامت زنان سرپرست خانوار. در مجموعه مقالات در بین همایش توانمندی زنان و توان افزایی زنان سرپرست خانوار (ص17-40)، اداره کل امور زنان، شهرداری تهران.
تبریزی کاهو،  غلامرضا؛ صالحی، کیوان؛ کشاورز افشار، حسین؛ و مدنی، یاسر (2023). پدیدارشناسی تجربۀ زیستۀ زنان سرپرست خانوار از حمایت‌های اجتماعی. جامعه‌شناسی کاربردی، 34(1)، 113-138.‎ doi: 10.22108/jas.2022.133767.2294
جعفرنژاد، دانیال؛ حسنی‌طلب، علیرضا (1394). آموزش‌های مهارتی و توانمندسازی زنان سرپرست خانوار، خودسرپرست و بد سرپرست در شهرستان آزادشهر. چهارمین همایش ملی و سومین همایش بین‌المللی مهارت‌آموزی و اشتغال.
حقی، صبا؛ حق‌طلب، طاهره؛ عسگری، محمد (1397). اثربخشی آموزش شناختی مبتنی بر مفروضه‌ها و قواعد به شیوه‌ گروهی بر نگرش به بی‌معنایی زندگی و سرسختی روان‌شناختی زنان سرپرست خانوار با کیفیت زندگی پایین. پژوهش‌های روان‌شناسی بالینی، 8(1)، 105-123. doi:10.22067/ijap.v8i1.61451
خدایاری‌فرد، محمد؛ زندی، سعید؛ حاج‌حسینی، منصوره؛ غباری‌بناب، باقر (1395). اثربخشی آموزش مبتنی بر مثبت‌اندیشی بر فرایند خانواده و بهزیستی ذهنی زنان سرپرست خانوار. فصلنامه خانواده‌پژوهی، 12(48)، 593-612.
رستگارخالد، امیر؛ سلمانی بیدگلی، مسعود (1397). تحلیل گروه‌های چندگانه از نقش انزوای اجتماعی بر سلامت اجتماعی در میان قومیت کُرد با رویکرد متقاطع بین مذهب، جنس و شهر. فصلنامه‌ مطالعات توسعه‌ اجتماعی- فرهنگی، 7(1)، 87-112.
رستگارخالد، امیر؛ سلمانی بیدگلی، مسعود؛ افشارنسب، محسن (1396)، مطالعه تندرستی اجتماعی زنان شهر کاشان. مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، 6(4)، 689-713.  doi: 10.22059/jisr.2018.218027.430
رضاپور میرصالح، یاسر؛ ابوترابی کاشانی، پریسا؛ ابراهیمی قوام، صغری (1391). تأثیر آموزش مهارت‌های ابراز وجود در افزایش جرأت‌ورزی و عزت‌نفس دانش‌آموزان کم‌جرأت دختر پایه سوم تا پنجم ابتدایی شهر تهران. روان‌شناسی بالینی و شخصیت، 10(2)، 90-77.
سامانی، سیامک (1387)، تهیه و طراحی مقیاس فرآیندهای خانوادگی برای خانواده‌های ایرانی. روانپزشکی و روان‌شناسی بالینی ایران، 14(2)، 162-168.
سامانی، سیامک؛ و ترابی، علی (1390). شادکامی نوجوانان در گونه‌های مختلف خانواده بر اساس مدل بافت‌نگر فرآیند و محتوای خانواده. مشاوره کاربردی، 1(1)، 3-18.
سهرابی، فرامرز؛ خانجانی، مهدی؛ اعظمی، یوسف؛ خانجانی، اسماعیل؛ مام‌شریفی، پیمان؛ فروغی‌نژاد، الهه (1398). آموزش برنامه ایمن‌سازی در مقابل استرس بر سبک مواجهه با استرس، تنظیم هیجان و سلامت روانی زنان بی‌سرپرست. مجله دانشگاه علوم پزشکی سبزوار، 26(4)، 444-431.
قجری، حسینعلی؛ حق‌پرست، فاطمه (1401). مطالعه تأثیر توانمندسازی اقتصادی زنان سرپرست خانوار بر سلامت اجتماعی آنان. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 14(2)، 151-177.  doi: 10.22035/isih.2022.4654.4595
کیمیائی، سیدعلی (1390). شیوه‌های توانمندسازی زنان سرپرست خانوار. فصلنامه رفاه اجتماعی، 11(40)، 63-92.
کیا، سمانه؛ زارع، زینب (1397)، اثربخشی آموزش مدیریت استرس به شیوه شناختی -رفتاری بر اضطراب و کیفیت زندگی زنان سرپرست خانوار. جامعه‌شناسی آموزش و پرورش، 8، 94-110.
محمدی، زهرا؛ برجعلی، احمد؛ سهرابی، فرامرز (1397). اثربخشی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد بر کیفیت زندگی زنان سرپرست خانوار تحت پوشش سازمان بهزیستی تهران. مجله روانپزشکی و روان‌شناسی، 5(20)، 81-91. doi: 10.29252/shenakht.5.5.81
معیدفر، سعید؛ حمیدی، نفیسه (1386). زنان سرپرسـت خـانوار: نگفتـه‌ها و آسیب‌های اجتمـاعی. فصلنامه علوم اجتماعی، 15(2)، 130-145.
نیکوگفتار، منصوره (1393). رویکرد بین‌رشته‌ای به سلامت اجتماعی: مطالعه نقش پیش بین فردگرایی ـ جمع‌گرایی. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 6(2)، 57-70. doi:10.7508/isih.2014.22.004
هاشمیان، کیانوش؛ پورشهریاری، مه‌سیما؛ بنی‌جمالی، شکوه‌السادات؛ و گلستانی‌بخت، طاهره (1386). بررسی رابطه بین ویژگی‌های جمعیت‌شناختی با میزان به‌زیستی ذهنی و شادمانی در جمعیت شهر تهران. مطالعات روان‌شناختی، 3(3)، 139-163.
همتی، رضا؛ کریمی، معصومه (1397). زنان مطلقه و تجربه سرپرستی خانوار: یک پژوهش کیفی (نمونه موردی زنان مطلقه سرپرست خانوار شهر فارسان). پژوهشنامه زنان، 2(24)، 181-211.
Abdelkader, N. (2024). Self-assertion and its relationship to perception of psychological stress among students of Khemis Miliana University." Practical study at faculty of Social Siences and Humanities". Journal of Psychological & Educational Sciences, 10(4), 152-163.
Antoni, M. H., Baggett, L., Ironson, G., LaPerriere, A., August, S., Klimas, N., Schneiderman, N., & Fletcher, M. A. (1991). Cognitive-behavioral stress management intervention buffers distress responses and immunologic changes following notification of HIV-1 seropositivity. Journal of consulting and clinical psychology, 59(6), 906–915. doi:10.1037//0022-006x.59.6.906
Diener, E., Emmons, R.A., Larsen, R.J., & Griffin, S. (1985). The Satisfaction with Life Scale. Journal of Personality Assessment, 49(1), 71–75. doi:10.1207/s15327752jpa4901_13
Diener, Ed, Shigehiro Oishi, & Richard, E. Lucas, (2012). Subjective Well-Being: The Science of Happiness and Life Satisfaction', in Shane J. Lopez, and C. R. Snyder (eds), The Oxford Handbook of Positive Psychology, 2nd ed (2009; online edn, Oxford Academic, 18 Sept. 2012), doi:10.1093/oxfordhb/9780195187243.013.0017
Evendi, W., Farid, M., Suwito, S., Khayru, R. K., & Putra, A. R. 2025. Transformation of technology-based family interaction patterns and its implications for psychological health and early childhood character building. International Journal of Service Science, Management, Engineering, and Technology, 7(3), 1–10.
Fukuda-Parr, S. (1999). What Does Feminization of Poverty Mean? It Isn’t Just Lack of Income. Feminist Economics, 5(2), 99–103. doi:10.1080/135457099337996
Ghatak, S., & Dutta, M. (2024). Utilizing maternal healthcare services: are female-headed households faring poorly?. BMC pregnancy and childbirth, 24(1), 299. doi:10.1186/s12884-024-06445-8
Golding, C. (2009). Integrating the disciplines: Successful interdisciplinary. Centre for the Study of Higher Education. The University of Melbourne.
Goodman, C. (1999). Intimacy and autonomy in long term marriage. Journal of Gerontological Social Work, 32(1), 83–97. doi:10.1300/J083v32n01_06
Goodman, F. R., Disabato, D. J., Kashdan, T. B., & Kauffman, S. B. (2018). Measuring well-being: A comparison of subjective well-being and PERMA. The Journal of Positive Psychology, 13(4), 321–332. doi:10.1080/17439760.2017.1388434
Hafez Amini, M., Askarian, M., & Niusha, B. (2024). The Modeling Factors Affecting the Psychological Distresses in Female-headed housholds. Iranian Journal of Educational Research. 3(1), 207-220. doi:10.22034/3.1.207
Hargie, O., & Dickson, D. (2011). Skilled Interpersonal Communication: Research. Theory and Practice. London & New York: Routledge.
Khodayarifard, M., & Hasani Raad, M. (2016). Psychotherapy's mission in addressing and implementing early preventive intervention programs. In Congress of Mental Health–Meeting the needs of the XXI Century.
Klasen, S., Lechtenfeld, T., & Povel, F. (2011). What about the women? Female headship, poverty and vulnerability in Thailand and Vietnam. Retrieved from https://www.econstor.eu/bitstream/10419/90561/1/CRC-PEG_DP_76.pdf
Klasen, S., Lechtenfeld, T., & Povel, F. (2015). A feminization of vulnerability? Female headship, poverty, and vulnerability in Thailand and Vietnam. World Development, 71, 36-53.
Lufuke, M., & Tian, X. (2024). Women's empowerment and food consumption: Evidence from female-headed households in Tanzania. Journal of Integrative Agriculture, 23(2), 457-467. doi: 10.1016/j.jia.2023.12.005
Nussbaum, M. C. (2009). Creating capabilities: The human development approach and its implementation. Hypatia, 24(3), 211-215.
Nussbaum, M.C. (2001). Women and human development: The capabilities approach. Cambridge University Press.
Oswald Spring, Ú. (2013). Dual vulnerability among female household heads. Acta Colombiana de Psicología, 16(2), 19-30. doi: 10.14718/ACP.2013.16.2.2
Parray, W.M., & Kumar, S. (2022). The effect of assertiveness training on behaviour, self esteem, stress, academic achievement and psychological well-being of students: A quasi-experimental study. Research & Development, 3(2), 83-90. doi: 10.11648/j.rd.20220302.13
Pearce, D. (1978). The feminization of poverty: Women, work, and welfare. Urban and Social Change Review, 11, 28-36.
Rocha, C.J. (1997). Factors that contribute to economic well-being in female-headed households. Journal of Social Service Research, 23(1), 1-17. doi: 10.1300/J079v23n01_01
Safarinia, M., & Mehmannavazan, A. (2015). The effectiveness of self-encouragement on promotion of assertiveness skills and general self-efficacy of household-headed females. Journal of Women and Society, 20(5), 107-130.
Samani, S. (2005). Family process and content model. Paper presented at the international society for theoretical psychology conference. Procedia – Social and Behavoral Sciences, 30, 2285-2292. doi:10.1016/j.sbspro.2011.10.446
Samani, S. (2008). Validity and reliability of family process and family content scales. International Journal of Psychology, 43(3), 387.
Size, H. (2017). Household size and composition around the world 2017. Composition around the World 2017. United Nations’ Data Bookle.  
Snyder, A.R., McLaughlin, D.K., & Findeis, J. (2006). Household composition and poverty among female‐headed households with children: Differences by race and residence. Rural Sociology, 71(4), 597-624. doi: 10.1526/003601106781262007
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 18 مهر 1403
  • تاریخ بازنگری 12 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش 10 اسفند 1403

صفحه اصلی

هیئت تحریریه

اصول اخلاقی

راهنمای داوران

ارسال مقاله

تماس با ما