فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی

واکاوی امتناع ادغام علوم اجتماعی با حوزه انرژی در ایران؛ مطالعه موردی صنعت برق

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسنده

جمال عبداله پور

استادیار جامعه‌شناسی، گروه پژوهشی مدیریت و علوم اجتماعی، پژوهشکده مطالعات سیاستگذاری و حکمرانی، پژوهشگاه نیرو، تهران، ایران

https://doi.org/10.22035/isih.2025.5246.4989
چکیده
ادغام علوم اجتماعی با حوزه انرژی به پدیداری حوزه دانشی بین‌رشته‌ای علوم اجتماعی انرژی در کشورهای توسعه‌یافته و کاربست آن در عرصه کنشی انجامیده است. این موضوع در ایران با امتناع مواجه بوده که دلایل آن را در صنعت برق از دیدگاه خبرگان این عرصه و نیز حوزه علوم اجتماعی واکاوی کرده‌ایم. نظریات و پژوهش‌ها به موانع ایدئولوژیکی، نهادی، معرفتی و ظرفیتی اشاره کرده‌اند. ما در این چارچوب و استفاده از روش‌شناسی کیفی مبتنی بر مصاحبه در داده‌یابی و تحلیل مضمونی در داده‌کاوی، به پژوهش پرداخته‌ایم. خبرگان صنعت برق؛ شرایط آنومیک توسعه پایدار، فرهنگ سازمانی روزمرگی، غلبه تفکّر فنی-بوروکراتیک و حکمرانی غیرمشارکتی و خبرگان علوم اجتماعی؛ چالش‌های درون‌گفتمانی علوم اجتماعی، فقدان رویکرد بین‌رشته‌ای، فقدان بستر گفتمان مشترک صنعت برق با علوم اجتماعی و فرهنگ عمومی دارای عناصر محدودکننده را به عنوان موانع نام می‌برند. به ‌لحاظ ماهیتی؛ این عوامل، ایدئولوژیکی، نهادی، معرفتی و ظرفیتی بوده که در عرصه‌های حکمرانی صنعت، دانشگاه و جامعه ایفای نقش می‌کنند. توسعه مطالعات میان‌رشته‌ای علوم اجتماعی انرژی در ایران مستلزم گفتمان‌سازی در این چارچوب می‌باشد.

کلیدواژه‌ها

علوم اجتماعی
صنعت برق
مطالعات بین‌رشته‌ای
عوامل امتناع
موضوعات
اردبیلی، لیلا (1403). جامعه‌شناسی در مواجهه با علوم شناختی؛ تأملی میان‌رشته‌ای. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 17 (1)، 36-5. doi: 10.22035/isih.2025.5256.5000  
بلاغت، سعیدرضا (1390). بررسی چالش‌های توسعه علوم انسانی و میان‌رشته‌های آن در ایران. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 3 (4)، 129-117. doi: 10.7508/isih.2011.12.006
خورشیدی، غلامحسین؛ و پیشگاهی، شیوا (1391). پیش‌نیازها و موانع تحقق توسعه علوم انسانی میان‌رشته‌ای. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 4(2)، 15-1. doi:10.7508/isih.2012.14.001   
عبدالله‌پور، جمال (1400). پروژه پژوهشی مطالعه، شناسایی و تدوین سیاست‌ها، برنامه‌ها و راهکارهای کاربست علوم اجتماعی در حکمرانی و مدیریت صنعت برق و انرژی. تهران: پژوهشگاه نیرو.
عبداله‌پور، جمال؛ و اشتیاقی، معصومه (1402). سهم علوم اجتماعی ایران در تحلیل مسائل بین‌رشته‌ای؛ مورد فراتحلیل نشریه‌های علوم اجتماعی از نظر پژوهش در مسأله انرژی. مجموعه چکیده مقالات ششمین همایش پژوهش اجتماعی فرهنگی در جامعه ایران (صص 452-441). تهران: انجمن جامعه‌شناسی ایران.
عبداله‌پور، جمال؛ و حیدری، غلامرضا (1402). واکاوی سیاست‌های کلی انرژی و چگونگی اعمال رویکرد اجتماعی در اسناد بالادستی. فصلنامه سیاست‌های راهبردی و کلان، 11(43)، 518-477. doi:10.30507/jmsp.2023.354524.2467
قاراخانی، معصومه (1393). شرایط امکان و دلایل امتناع میان‌رشته‌ای سیاست اجتماعی در ایران. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 6(2)، 55-23. doi:10.7508/isih.2014.22.003
کامفیروزی، محمدحسن؛ و بنیادی نایینی، علی (1400). بررسی تأثیر سیستمی موانع و چالش‌های مطالعات میان‌رشته‌ای با استفاده از روش دیمتل خاکستری. نشریه پژوهش‌های پیشرفت: سیستم‌ها و راهبردها، 2(1)، 132-103.
محمدپور, احمد (1392). روش تحقیق کیفی (ضد روش). تهران: انتشارات جامعه‌شناسان.
مهدوی‌زاهد، مهدی (1399). امکان و امتناع مطالعات میان‌رشته‌ای در حقوق؛ موردکاوی جامعه‌شناسی حقوق عمومی. فصلنامه پژوهش حقوق عمومی، 21(66)، 291-269.  ِdoi: 10.22054/qjpl.2019.41086.2113
وزارت نیرو (1397). سند ساختار و کارکردهای مرکز امور اجتماعی منابع آب و انرژی.
Barry, A., Born, G., & Weszkalnys, G. (2008). Logics of interdisciplinarity. Econ. Soc., 37(1), 20-49.  doi:10.1080/03085140701760841
Bennett, N. J., Roth, R., Klain, S. C., Chan, K. M., Clark, D. A., Cullman, G., Epstein, G., Nelson, M. P., Stedman, R., Teel, TL., Thomas, R. E., Wyborn, C., Curran, D., Greenberg, A., Sandlos, J., & Veríssimo, D. (2016). Mainstreaming the social sciences in conservation.  Conservation Biology, 6(1), 56-66.  coi: 10.1111/cobi.12788
Budiman, I. (2018). Enabling Community Participation for Social Innovation in the Energy Sector. Indonesian Journal of Energy, 1(2), 21-31.  doi:10.33116/ije.v1i2.23
Caplan, N. (1979). The two-communities theory and knowledge utilization. American Behavioral Scientist, 22(1), 459-470.  doi:10.1177/000276427902200308
Cooper, A. (2017). Building physics into the social: Enhancing the policy impact of energy studies and energy social science research. Energy Research and Social Science, 26(April), 80-86. doi:10.1016/j.erss.2017.01.013
Donahue, j. (2004). On collaborative governance, a working paper of the: corporate social responsibility initiative, Harvard University. https://www.hks.harvard.edu
Dunlop, T. (2016). Mind the gap: A social sciences review of energy efficiency. Energy Research & Social Science, 56(1), 1-12.  doi:10.1016/j.erss.2019.05.026
Elliott, S. J., O'Loughlin, J., Robinson, K., Eyles, J., Cameron, R., Harvey, D., Raine, K., & Gelsky, D. (2003). Conceptualizing Dissemination Research and Activity: The Case of the Canadian Heart Health Initiative. Health Education & Behavior, 30(3), 267-282. doi: 10.1177/1090198103030003003
Estabrooks, A. (1999). Modeling the Individual Determinants of Research Utilization. Western Journal of Nursing Research, 20(6), 758-772.  doi:10.1177/01939459922044171
Falkner, R. (2014). Global environmental politics and energy: mapping the research agenda. Energy Research & Social Science, 1, 188–197. doi: 10.1016/j.erss.2014.03.008
Florini, A., & Sovacool, B. (2011). Bridging the gaps in global energy governance. Global Energy Governance, 17 (1), 57-74.
Freeman, J. (2000). The Private Role in Public Governance. New York: University Law Review, 75(101), 47-58.
Galvin, R. (2020). Power, evil and resistance in social structure: A sociology for energy research in a climate emergency. Energy Research & Social Science, 61(1), 1-8. doi:10.1016/j.erss.2019.101361
Goldblatt, D. L., Minsch, J., Flüeler, T., & Spreng, D. (2012). Introduction in Tackling Long-Term Global Energy Problems: The Contribution of Social Science. New York: Springer.
Head, B. (2010). From knowledge transfer to knowledge sharing? Towards better links between research, policy and practice. In Bridging the 'Know-Do' Gap (Pp. 109-123). Canberra: ANU E Press,. doi:10.22459/BKDG.08.2010.08
Head, B. (2015). Toward More Evidence-Informed Policy Making. Public Administration Review, 7(3), 472-484. doi:10.1111/puar.12475
Head, B., Ferguson, M., Cherney, A., & Boreham, P (2014). Are policy-makers interested in social research? Exploring the sources and uses of valued information among public servants in Australia. Policy and Society, 33(1), 89-101. doi: 10.1016/j.polsoc.2014.04.004
Hess, D.J., & Sovacool, B.K., (2020). Sociotechnical matters: Reviewing and integrating science and technology studies with energy social science. Energy Research & Social Science, 65, 1-17.  doi:10.1016/j.erss.2020.101462
Ingeborgrud, L., Heidenreich, S., Ryghaug, M., Skjølsvold, T.M., Foulds, C., Robinson, R., Buchmann, K., & Mourik, R. (2020). Expanding the scope and implications of energy research: A guide to key themes and concepts from the Social Sciences and Humanities. Energy Research & Social Science, 63(1), 1-13. doi:10.1016/j.erss.2019.101398
Ketefian, S. (2001). Issues in the application of research to practice. Rev Latino-am Enfermagem, 7(5), 7-12. doi: 10.1590/S0104-11692001000500002
Larid, F. (2013). Against transitions: Uncovering conflicts in changing energy systems. Sciences as Culture, 22, 149-156. doi:10.1080/09505431.2013.786992
Mallaband, B., Wood, G., Buchanan, K., Staddon, S., Mogles, N. M., & Gabe-Thomas, E. (2017). The reality of cross-disciplinary energy research in the United Kingdom: A social science perspective. Energy Research & Social Science,  25(1), 9-18. doi:10.1016/j.erss.2016.11.001
Miller, C. A., Iles, A., & Jones, C. F. (2013). The Social Dimensions of Energy Transitions. Science as Culture, 22(2), 135-148, doi::10.1080/09505431.2013.786989
Newman, J. (2014). Revisiting the two communities metaphor of research utilisation. International Journal of Public Sector Management,  27(7), 614-627. doi:10.1108/IJPSM-04-2014-0056
Newman, J., Cherney, A., & Head, B. (2016). Policy Capacity and Evidence-Based Policy in the Public Service, Public Management Review, 1-20. doi:10.1080/14719037.2016.1148191
Oh, C. H. (1997). Issues for the New Thinking of Knowledge Utilization: Introductory Remarks. Knowledge and Policy: The International Journal of Knowledge Transfer and Utilization, 10, 3-10. doi:10.1007/bf02912503
Rohracher, H. (2008). Energy systems in transition: contributions from social sciences. Int. J. Environmental Technology and Management, 9(2/3), 144-161. doi:10.1504/IJETM.2008.019026
Ryan. S. E., Hebdon. C., & Dafoe, J. (2014). Energy research and the contributions of the social sciences: A contemporary examination. Energy Research & Social Science, 3(1), 186-197. doi:10.1016/j.erss.2014.07.012
Schmidt, S., & Weigt, H. (2015). Interdisciplinary energy research and energy consumption: what, why, and how?. Energy Research & Social Science, 10(1), 206-219. doi:10.1016/j.erss.2015.08.001
Sovacool, B. K., Axsen, J., & Sorrell, S. (2018). Promoting novelty, rigor, and style in energy social science: Towards codes of practice for appropriate methods and research design. Energy Research & Social Science, 48, 12-42. doi:10.1016/j.erss.2018.07.007
Sovacool, B. K., Ryan, S. E, Stern, P.C., Janda, K., Rochlin. G., Spreng, D., Pasqualetti, M. J., Wilhite, H., & Lutzenhiser, L. (2015). Integrating social science in energy research. Energy Research & Social Science, 6(1), 95-99. doi::10.1016/j.erss.2014.12.005
Sovacool, B. K., Saleem, S., D’Agostino, A. L., Ramos, C. R., Trott, K., & Ong, Y. (2012). What about Social Science and Interdisciplinarity? A 10-Year Content Analysis of Energy Policy in Tackling Long-Term Global Energy Problems: The Contribution of Social Science (PP. 47-71), New York: Springer.
Sovacool, B.K. (2014a). What are we doing here? Analyzing fifteen years of energy scholarship and proposing a social science research agenda. Energy Research & Social Science, 6, 1-29. doi:10.1016/j.erss.2014.02.003
Sovacool, B.K. (2014b). Energy studies need social science. Nature, 511(1), 529-530.
Stern, P. C. (2017). How can social science research become more influential in energy transitions?. Energy Research & Social Science, 482, 1-5. doi:10.1016/j.erss.2017.01.010
Stirling, A. (2014). Transforming power: Social science and the politics of energy choices. Energy Research & Social Science, 1, 83-95. doi::10.1016/j.erss.2014.02.001
West, S., & Smith, C. L., (2013). Essential SSH Research for the Societal Challenge ‘Secure, clean and efficient energy‘. in The Future of The Social Sciences and Humanities in Europe (Pp. 19-22), Belgium, Leuven, LERU Publication.
Winskel, M. (2014). Embedding Social Science in Interdisciplinary Research: Recent Experiences from Interdisciplinary Energy Research. Science as Culture, 23(3), 413-418. doi:10.1080/09505431.2014.926150
Wong-Parodi, G., Krishnamurti, T., Davis, A., Schwartz, D., & Fischhoff, B. (2016). A decision science approach for integrating social science in climate and energy solutions. Nature Climate Change, 6(1), 563-569.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 28 تیر 1403
  • تاریخ بازنگری 01 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش 10 اسفند 1403

صفحه اصلی

هیئت تحریریه

اصول اخلاقی

راهنمای داوران

ارسال مقاله

تماس با ما