فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی

چیستی و چرایی تمدن اکولوژیک

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

اسکندر زند 1
شهلا لجم‌اورک رمه‌چری 2

1 استاد پژوهش، بخش تحقیقات علف‌های هرز، مؤسسه تحقیقات گیاه‌پزشکی کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران

2 دانش‌آموخته دکتری اگرواکولوژی، پژوهشکده علوم محیطی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

https://doi.org/10.22035/isih.2025.5492.5125
چکیده
تمدن تکنولوژیک، علی‌رغم پیشرفت‌های چشمگیر خود، بحران‌های محیط زیستی، اجتماعی و اقتصادی گسترده‌ای را به‌همراه  داشته است. تغییرات اقلیمی، کاهش تنوع زیستی، آلودگی گسترده و وابستگی به منابع فسیلی، پایداری سیاره را به خطر انداخته و ناکارآمدی این تمدن در تأمین نیازهای پایدار بشری را آشکار کرده است. در واکنش به این چالش‌ها، تمدن اکولوژیک به‌عنوان جایگزینی ضروری مطرح می‌شود که بر اصولی همچون پایداری ‌محیط زیست، عدالت اجتماعی، اقتصاد چرخشی و همزیستی انسان و طبیعت استوار است. این تمدن بر مدیریت مسئولانه منابع، بهره‌گیری از تکنولوژی‌های پایدار، کاهش مصرف‌گرایی و توسعه سیاست‌های حمایتی تأکید دارد. گذار به تمدن اکولوژیک علاوه بر درک درست و جامع ماهیت این مفهوم، نیازمند تغییرات اساسی در الگوهای تولید و مصرف، سیاست‌گذاری‌های محیط زیستی و آموزش عمومی است. اصلاح نظام اقتصادی، جایگزینی سوخت‌های فسیلی با انرژی‌های تجدیدپذیر، حمایت از کشاورزی پایدار و توسعه شهرهای اکولوژیک، از جمله راهکارهای کلیدی این تحول است. با این حال، این گذار با چالش‌هایی همچون مقاومت نظام‌های اقتصادی موجود، هزینه‌های بالای تکنولوژی‌های پایدار و موانع فرهنگی همراه است. تحقق تمدن اکولوژیک مستلزم همکاری جهانی، تغییر سیاست‌های توسعه‌ای و پذیرش سبک زندگی پایدار است. انسان به‌عنوان تنها حاکم فعلی این سیاره، نه‌تنها در راستای یافتن پاسخی برای بحران‌های کنونی، بلکه به‌عنوان ضرورتی برای تضمین بقای خود و اکوسیستم‌های طبیعی در آینده نیازمند آن است تا از جاده تمدن اکولوژیک گذر کرده و هرچه زودتر سازوبرگ این سفر را آماده کند، احتمالا با سرعت و سهولت بیشتری به سر منزل مقصود خواهد رسید.

کلیدواژه‌ها

تمدن اکولوژیک
تمدن تکنولوژیک
پایداری محیط زیستی
عدالت اجتماعی
اقتصاد چرخشی
تغییرات اقلیمی

موضوعات

احمدوند، عباس؛ زند، اسکندر (1402). تمدن اکولوژیک. مجله طبیعت ایران، 8(3)، 19-23. doi: 10.22092/irn.2023.129541
الیاس، نوربرت (1392). درباره فرایند تمدن (ترجمه غلامرضا خدیوی). تهران: انتشارات جامعه‌شناسان. (تاریخ اصل اثر 1939)
حسین‌نژاد، زینب؛ زند، اسکندر (1403). وضعیت تحقق اهداف توسعه پایدار در سال 2023. مجله طبیعت ایران، 9(5)، 9-17.
دایموند، جرد (1399). اسلحه، میکروب و فولاد (ترجمه حسن مرتضوی). انتشارات بازتاب نگار. (تاریخ اصل اثر 1997)
ذوالفقاریان، فاطمه (1400). پدیدار زیست‌محیطی در اندیشه سیاسی ایران باستان.  فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 13(3)، 131-156. doi:10.22035/isih.2021.372
زند، اسکندر؛ صوفی‌زاده، سعید؛ لجم اورک، شهلا؛ عطری، علیرضا (1401). کشاورزی 4 و زیست‌بوم: بیم‌ها و امیدها. در علیرضا کوچکی، نصیری محلاتی، مهدی؛ خرم‌دل، سرور؛ خواجه حسینی، محمد (ویراستاران)، اگرواکولوژی مناطق خشک: دفتر سوم، راهبردهای بوم سازگار (صص 1448-1468). مشهد: انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد.
زند، اسکندر؛ صوفی زاده، سعید؛ سیدرؤفی، رکسانا (1403). تنوع زیستی در یک نگاه (ویراست دوم). مرکز نشر دانشگاهی. (زیر چاپ).
خیرالدو، عمر. فیلیپه (1400). اگرواکولوژی در سپهر پساتوسعه (ترجمه علیرضا کوچکی، عبدالمجید مهدوی دامغانی، حسین محمودی). مشهد: انتشارات دانشگاه فردوسی. (تاریخ اصل اثر 2019)
عاصم‌اوغلو، د.؛ جانسون، س. (1402). نزاع هزار ساله ما بر سر فناوری و بهروزی (ترجمه سیدعلیرضا بهشتی شیرازی، محمدرضا فرهادی‌پور). تهران: نشر روزنه. (تاریخ اصل اثر  2023)
لجم‌اورک رمه‌چری، شهلا؛ زند، اسکندر (1403). کشاورزی اخلاقی؛ یکی از مظاهر تمدن اکولوژیک. اولین همایش ملی اخلاق در کشاورزی و غذا، 24-25 مهرماه 1403، وزارت جهاد کشاورزی.
Berry, T. (2000). The great work: our way into the future. Choice Reviews Online, 37(09), 37-5066-37–5066. doi:10.5860/choice.37-5066
Capra, F., & Luisi, P.L. (2014). The Systems View of Life. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/cbo9780511895555
Daly, H.E., & Farley, J. (2011).  Ecological economics: Principles and applications. Island Press.
Escobar, A. (2018). Designs for the Pluriverse. Duke University Press. doi:10.1215/9780822371816
Gare, A. (2016a). The Philosophical Foundations of Ecological Civilization. London: Routledge. doi:10.4324/9781315543031
Gare, A. (2016b). The centrality of philosophical anthropology to (a future) environmental ethics. Cuadernos de Bioetica, 27(3), 299-317.
Geissdoerfer, M., Savaget, P., Bocken, N. M. P., & Hultink, E. J. (2017). The Circular Economy – A new sustainability paradigm? Journal of Cleaner Production, 143, 757–768. doi:10.1016/j.jclepro.2016.12.048
Harari, Y. N. (2017). Homo Deus: A brief history of tomorrow. Manjul Publishing House Pvt Limited.
Harvey, D. (2005). A Brief History of Neoliberalism. Oxford University PressOxford. doi:10.1093/oso/9780199283262.001.0001
Huntington, S.P. (2004). The clash of civilizations and the remaking of world order. Braille Jymico Incorporated.
Inglehart, R. (1997). Modernization and Postmodernization: Cultural, Economic, and Political Change in 43 Societies. Princeton: Princeton University Press. doi:10.1515/9780691214429
Klein, N. (2014). This changes everything: Capitalism vs. the climate. Simon & Schuster.
Leopold, A. (1989). A Sand County almanac, and sketches here and there. USA: Oxford University Press.
Lovins, A. (2013). Reinventing fire: Bold business solutions for the new energy era. Chelsea Green Publishing.
Meadows, D.H., Meadows, D.L., & Randers, J. (1972). The limits to growth: A report for the Club of Rome's project on the predicament of mankind. New York: Universe Books, 1972, 205 pp., $6.50 (cloth) $2.75 (paper) L.C. 73-187907. (1972). American Behavioral Scientist, 15(6), 950–950. doi:10.1177/000276427201500672
Mitsch, W. J., & Jørgensen, S. E. (2003). Ecological engineering: A field whose time has come. Ecological Engineering, 20(5), 363–377. doi:10.1016/j.ecoleng.2003.05.001
Newman, P., Beatley, T., & Boyer, H. (2017). Resilient Cities. Island Press/Center for Resource Economics. doi:10.5822/978-1-61091-686-8
Ostrom, E. (1990). Governing the Commons. Cambridge University Press. doi:10.1017/cbo9780511807763
Plumwood, V. (2002). Feminism and the Mastery of Nature. Routledge. doi:10.4324/9780203006757
Polanyi, K. (2002). The Great Transformation. Readings in Economic Sociology, 38–62. Portico. doi:10.1002/9780470755679.ch4
Postman, N. (2011). Technopoly: The surrender of culture to technology. Vintage.
Raworth, K. (2018). Doughnut economics: Seven ways to think like a 21st century economist. Chelsea Green Publishing.
Rockström, J., Steffen, W., Noone, K., Persson, Å., Chapin, F. S., Lambin, E. F., Lenton, T. M., Scheffer, M., Folke, C., Schellnhuber, H. J., Nykvist, B., de Wit, C. A., Hughes, T., van der Leeuw, S., Rodhe, H., Sörlin, S., Snyder, P. K., Costanza, R., Svedin, U., … Foley, J. A. (2009). A safe operating space for humanity. Nature, 461(7263), 472–475. doi:10.1038/461472a
Schwab, K. (2024). The Fourth Industrial Revolution: what it means, how to respond1. Handbook of Research on Strategic Leadership in the Fourth Industrial Revolution, 29–34. doi:10.4337/9781802208818.00008
Shuman, M. (2013). Going Local. Routledge. doi:10.4324/9780203824856
Smil, V. (2017). Energy and Civilization. doi:10.7551/mitpress/9780262035774.001.0001
Steffen, W., Richardson, K., Rockström, J., Cornell, S. E., Fetzer, I., Bennett, E.M., Biggs, R., Carpenter, S. R., de Vries, W., de Wit, C.A., Folke, C., Gerten, D., Heinke, J., Mace, G.M., Persson, L.M., Ramanathan, V., Reyers, B., & Sörlin, S. (2015). Planetary boundaries: Guiding human development on a changing planet. Science, 347(6223). doi:10.1126/science.1259855
Sterling, S., & Orr, D. (2001). Sustainable education: Re-visioning learning and change (Vol. 6). Totnes: Green Books for the Schumacher Society.
Tainter, J.A. (1988).  The collapse of complex societies. Cambridge University Press.
Toynbee, A.J. (1934).  A study of history. Oxford University Press.
Zhou, Q. (2016). Ecological civilization: A new development paradigm for China.  Environmental Development, 19, 1-3.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی
دوره 17، شماره 4 - شماره پیاپی 68
تمدن اکولوژیک
پاییز 1404
صفحه 5-31

  • تاریخ دریافت 03 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 05 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش 21 مرداد 1404

صفحه اصلی

هیئت تحریریه

اصول اخلاقی

راهنمای داوران

ارسال مقاله

تماس با ما