فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی

تبیین پدیده مهاجرت فارغ‌التحصیلان مهندسی از منظر نظریه داده‌بنیاد

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

زهرا صنعتی 1
محمد حسنی 2
رضا فتحی 3

1 دانشجوی دکتری مدیریت آموزشی، گروه علوم تربیتی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران

2 استاد مدیریت آموزشی، گروه علوم تربیتی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران

3 دانشیار برنامه‌ریزی آموزشی، پژوهشکده مواد و انرژی، کرج، ایران

https://doi.org/10.22035/isih.2026.5689.5264
چکیده
با توجه به روند رو به افزایش مهاجرت فارغ‌التحصیلان مهندسی در سال‌های اخیر، هدف از اجرای پژوهش حاضر، تبیین پدیده مهاجرت فارغ‌التحصیلان مهندسی می‌باشد. در این پژوهش از رویکرد کیفی مبتنی بر نظریه داده‌بنیاد بهره گرفته شد. شرکت‌کنندگان پژوهش، اساتید مهندسی و جامعه‌شناسی دانشگاه فردوسی مشهد، متخصصان و مدیران حوزه مهندسی بودند که بر اساس نمونه‌گیری هدفمند، افراد غنی از اطلاعات مورد نظر با هدف پژوهش انتخاب شدند و تا رسیدن به اشباع نظری با استفاده از مصاحبه نیمه‌ساختاریافته ادامه یافت. روش تحلیل داده‌ها، در سه مرحله کدگذاری باز، محوری و گزینشی از طریق نرم‌افزار MAXQDA 20 انجام گرفت. پس از استخراج 429 کد باز و با دسته‌بندی کدها بر اساس میزان تشابه مفهومی و وجه اشتراک آن‌ها، مقوله‌های اصلی و فرعی شناسایی شدند و بر اساس مدل پارادایمی نظریه داده‌بنیاد جایگذاری شدند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که آنچه موجبات پدیده مهاجرت فارغ‌التحصیلان مهندسی را فراهم می‌آورد: در شرایط علّی، عوامل دافعه مبدأ و عوامل جاذبه مقصد؛ در شرایط زمینه‌ای، عوامل تسهیل‌کننده مهاجرت؛ در شرایط مداخله‌گر، عوامل حمایتی مهاجرت، در راهبردها؛ عوامل آسیب‌زای درون‌دانشگاهی و عوامل نقصان برون‌دانشگاهی هست. درنهایت پیامد حاصل از پدیده مهاجرت فارغ‌التحصیلان مهندسی، تضعیف ظرفیت‌های فنی و توسعه‌ای کشور است.

کلیدواژه‌ها

مهاجرت
فارغ‌التحصیلان مهندسی
نظریه داده‌بنیاد
موضوعات
احمدی، فخرالدین (1390). آموزش عالی و مهاجرت نخبگان در ایران، پژوهشنامه تخصصی نور، 8(85)، 39-72.
پسندیده، اشرف­السادات؛ خرسندصفایی، لادن؛ و نزاکتی­رضاپور، فرزانه (1403). واکاوی کمی و کیفی تقاضای اجتماعی تحصیل جوانان کشور در رشته­های مهندسی. فصلنامه آموزش مهندسی ایران، 26(104)، 110-77. doi: 10.22047/ijee.2024.460751.2087
جبه­دارمارالانی، پرویز (1399). بررسی کاهش قابل ملاحظه داوطلبان رشته­های مهندسی. فصلنامه آموزش مهندسی ایران، 22(87)، 137-143. doi: 10.22047/ijee.2021.263013.1803
چم­آسمانی، معصومه؛ نارنجی­ثانی، فاطمه؛ میرکمالی، سیدمحمد؛ و ذوالفقاری­زاده، محمدمهدی (1403). واکاوی علل مهاجرت نخبگان دانشگاهی از منظر کارکردهای آموزش عالی در ایران: مرور نظامند (1381-1401). مدیریت و برنامه­ریزی در نظام­های آموزشی، 17(1)، 1-25. doi: 10.48308/mpes.2024.233384.1380
حق­دوست، اکبر؛ نوری­حکمت، سمیه؛ طلایی، بهروز؛ ملک­پورافشار، رضا؛ صلواتی، بهرام؛ بهزادی، فهیمه؛ و بذرافشان، اعظم (1401). بررسی عوامل موثر بر مهاجرت نیروی انسانی در حوزه سلامت در سال 1401. نشریه فرهنگ و ارتقای سلامت فرهنگستان علوم پزشکی، 6(2)، 205-213.
خاکزاد، فاطمه؛ احمدی، فرید؛ و جعفرزاده قوشچی، سعید (1404). چالش­های الویت­دار آموزش منابع انسانی در حوزه مهندسی، در دوره انقلاب صنعتی چهارم. فصلنامه آموزش مهندسی ایران، 27(105)، 22-1. doi: 10.22047/ijee.2024.472725.2104
راهشخو، مریم؛ رفیعیان، مجتبی؛ و امینی، الهام (1391). بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردی: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان). فصلنامه پژوهش اجتماعی، 4(16)، 83-104.
رضایی، مریم؛ و صادقی، رسول (1400). سودای مهاجرت تمایل ایرانی­ها به مهاجرت و عوامل تعیین­کننده آن. دوفصلنامه پژوهش­های جامعه­شناسی معاصر، 10(18)، 62-35. doi: 10.22084/csr.2021.21216.1772
زنجانی، حبیب­الله (1380). مهاجرت (چاپ اول). تهران: انتشارات سمت.
سعیدی، سعید (1398). مهاجرت بازگشتی متخصصان و آموزش عالی ایران: آسیب شناسی فرایند بازیابی هویت حرفه ای مهاجران در نهاد دانشگاه. فصلنامه پژوهش و برنامه ریزی در آموزش عالی، 25(3)، 97-120.
سلمانی­سولا، حسین (1401). طراحی الگویی برای جلوگیری از مهاجرت پزشکان و پرستاران (پایان­نامه کارشناسی ارشد)، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران.
سلیمی، خاطره (1397). بررسی میزان تمایل دانشجویان دانشگاه تهران به مهاجرت تحصیلی و عوامل موثر بر آن. (پایان­نامه کارشناسی ارشد)، دانشگاه خوارزمی، تهران.
شاه‌آبادی، ابوالفضل؛ کریم‌کشته، محمدحسین؛ و محمودی، عبدالله (1385). بررسی عوامل موثر بر فرار مغزها (مطالعه موردی ایران). پژوهشنامه بازرگانی، 4(39)، 39-81.
شریفی، ایمان؛ و بهشتی‌فر، ملیکه (1401). شناسایی و اولویت‌بندی عوامل مؤثر بر پاداش‌های درونی منابع انسانی. فصلنامه منابع انسانی تحول آفرین، 1(3)، 63-47.
شریفی، علی؛ و شهنازی، روح­اله (1402). مهاجرت و توسعه: آورده­های مهاجرت‌های بین­المللی برای کشورهای مبدا. تداوم و تغییر اجتماعی، 2(2)، 337-307. doi: 10.22034/jscc.2023.19871.1075
صلواتی‌سرچشمه، بهرام (1402). تغییر الگوی جابه‌جایی تحصیلی به مهاجرت دانشجویی؛ مطالعه موردی ایران. فصلنامه مطالعات دانشگاه، 2(2)، 89-135.  doi: 10.22035/jous.2024.5417.1093
عبداللهی، عادل؛ و رضایی، مریم (1401). تمایل به مهاجرت از ایران و عوامل مؤثر بر آن: نتایج تحلیل ثانویه پیمایش سرمایه اجتماعی در سال 1397. فصلنامه مطالعات میان رشته­ای در علوم انسانی، 14(4)، 187-159.  doi: 10.22035/isih.2022.4600.4549
عبدمولایی، آتیه؛ و صفری‌شالی، رضا؛ و کاظمی‌پور، شهلا (1400). مطالعه کیفی بسترها و زمینه های مهاجرت بازگشتی اعضای هیئت علمی در شهر تهران. دوفصلنامه مطالعات جمعیتی، 7(1)، 219- 256. doi: 10.22034/jips.2021.306276.1129
کشاورز، خدیجه (1402). امید و ناامیدی در جامعه ایران: مطالعه موردی دانشجویان دانشگاه‌های شهر تهران. فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، 16(3)، 93-120.
ملکشاهی، حجت‌الله؛ واعظ، نفیسه؛ و تقی­پور، فائزه (1400). آسیب­شناسی سیاستگذاری­های جمهوری اسلامی ایران برای مهار مهاجرت نخبگان. فصلنامه علمی جامعه­شناسی سیاسی ایران، 4(4)، 271-290. doi:  10.30510/psi.2022.313046.2571
نوذری، حسینعلی (1392). مدرنیته و مدرنیسم: مجموعه مقالاتی در سیاست، فرهنگ و نظریه اجتماعی (چاپ اول). تهران: نشر نقش جهان.
Al-Haddad, M., Jamieson, S., & Germeni, E. (2022). International medical graduates' experiences before and after migration: A meta-ethnography of qualitative studies. Medical Education, 56(5), 504-515. doi: 10.1111/medu.14708
Alias, N. E., Hussein, N., Koe, W., Othman, R., & Marmaya, N. H. (2022). A conceptual model of engineers’ retention: A review of talent management practices in manufacturing sector. International Journal of Academic Research in Business and Social Sciences, 12(1), 2277– 2295. doi:10.6007/IJARBSS/v12-i1/12136
Amorim-Lopes, M., Almeida, A., & Almada-Lobo, B. (2019). Physician Emigration: Should they stay or should they go? A Policy Analysis. Computational Economics, 54(3), 1-27. doi:10.13140/RG.2.2.35505.17767
Akin, M. A., & Karadas, E. (2023). Reasons behind the migration of highly qualified employees from Turkey: The case of software developers and engineers. Journal of Economy Culture and Society, 1-14.  doi.org/10.26650/jecs2023-1229036
Eberl, J. M., Meltzer, C. E., Heidenreich, T., Herrero, B., Theorin, N., Lind, F., Berganza, R., Boomgaarden, H. G., Schemer, C., & Strömbäck, J. (2018). The European media discourse on immigration and its effects: a literature review. Annals of the International Communication Association, 1-17. doi.org/10.1080/23808985.2018.1497452
Fujiwara, A. (2025). Who leads in immigrant engineer innovation? The shift from developed to developing countries. Journal of the Knowledge Economy, 4(74), 1-32. doi.org/10.1007/s13132-025-02691-z
Fujiwara, A. (2023). Highly skilled foreign engineer innovation in developed countries: Evidence from patent data analysis in Japan. CSRDA Discussion Paper, 67. Center for Social Research and Data Archives. (Dessertation for the degree Master), The University of Tokyo. doi:10.13140/RG.2.2.35863.34725
Fujiwara, A., & Watanabe, T. (2017). Knowledge management using external knowledge. Interna tional Journal of Innovation Management, 21(4), 1-16. doi.org/10.1142/S1363919617500311
Gherhes, V., Dragomir, G, M., & Cernicova, M. (2020). Migration intentions of Romanian engineering students. Sustainability, 12(12), 1-31. doi:10.3390/su12124846
Hager, A. (2021). What drives migration to europe? Survey experimental evidence from lebanon. International Migration Review, 55(3), 929-950. doi: 10.1177/0197918320988662
Karaduman, H. A., & Çoban, E. (2019). Brain drain in Turkey: an investigation on the leading motives of skilled migration. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 6(7), 322- 339.
Lucena, J., Schneider, J., & Leydens, J. A. (2024). Engineering and Sustainable Community Development. Second Edition.
Meissner, F., & Taylor, L. (2024). Migration information infrastructures: power, control and responsibility at a new frontier of migration research. Journal of Ethnic and Migration Studies, 50(9), 2227–2246. doi:10.1080/1369183X.2024.2307772
Nishu, M., Hossain, M., & Sattar, A. (2024). Analyzing migration patterns of engineers in Bangladesh using data analytics. International Conference on Computer and Information Technology, 843-848. doi: 10.1109/iccit64611.2024.11022042
Poon, Y. R., Lin, Y. P., Griffiths, P., Yong, K. K., Sea, B. & Ying, S. (2022). A global overview of healthcare workers’ turnover intention amid COVID-19 pandemic: a systematic review with future directions. Human resource health, 20(70): 1-14. doi:10.1186/s12960-022-00764-7
Strauss, A., & Corbin, J. (1990). Basics of qualitative research: grounded theory procedures and techniques. Newbury Park, CA: Sage.
Villegas, M. A. Q., Castillo, M. L., Fernández, D. M., & Concepción, Y. C. P. (2025). Emigration and life projects of university students from a quantitative perspective. Journal of lifestyle & sdgs review, 5(6), 1-20. doi.org/10.47172/2965-730X.SDGsReview.v5.n06.pe06953
 
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 13 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 08 دی 1404
  • تاریخ پذیرش 12 اسفند 1404

صفحه اصلی

هیئت تحریریه

اصول اخلاقی

راهنمای داوران

ارسال مقاله

تماس با ما