الزامات و اقتضائاتِ نظریه‌پردازیِ میان‌رشته‌ای

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسنده

استاد اندیشه سیاسی، دانشکده مطالعات جهان، دانشگاه تهران، تهران، ایران

چکیده
نظریه‌پردازی در حوزه‌های میان‌رشته‌ای علوم انسانی و اجتماعی دشوارتر از نظریه‌پردازیِ رشته‌ای در این حوزه است. علاوه بر چارچوب نظری و روش که لازمۀ هرگونه نظریه‌پردازی است، نظریه‌پردازیِ میان‌رشته‌ای به برخی زمینه‌ها، شرایط و ویژگی‌های دیگری نیز نیاز دارد. مسئلۀ این مقاله تبیین این ویژگی‌ها و شرایط به‌عنوان الزامات و اقتضائات نظریه‌پردازیِ میان‌رشته‌ای است. پرسش اصلی این است که نظریه‌پردازیِ میان‌رشته‌ای در حوزۀ علوم انسانی و اجتماعی، به‌غیر از چارچوب نظری و روش که بحث این مقاله نیست، به چه الزامات و اقتضائاتی نیاز دارد؟ مقاله این الزامات و اقتضائات را در چهار بخش دسته‌بندی و ارائه کرده است که عبارت‌اند از: علمی، فرهنگی، ذهنی و شخصیتی. مقصود از الزامات و اقتضائات علمی رعایت برخی قواعدِ مربوط به دانش و پژوهش است. منظور از الزامات و اقتضائات فرهنگی برخی روش‌ها و منش‌های نهادینه‌شده در رفتار و نگرش افراد است. الزامات و اقتضائات ذهنی به قابلیت‌ها و مهارت‌های ذهنی، زبانی، و اندیشه‌ورزی اشاره دارد. در الزامات و اقتضائات شخصیتی، برخی روحیات و ویژگی‌های شخصیتی و روان‌شناختیِ نظریه‌پرداز مدنظر بوده است. مقصود از «الزامات و اقتضائات»، قابلیت‌ها، توانایی‌ها و ویژگی‌های لازم برای نظریه‌پردازیِ میان‌رشته‌ای است. در این تحقیق از دو روش ‌پدیدارشناسی و روش مدل‌سازی استفاده شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابراهیمیِ‌کوشک‌مهدی، سمیه؛ آهنچیان، محمدرضا؛ حسینقلی‌زاده، رضوان (1400). ارزیابی نظریه‌پردازی در مطالعات مدیریت آموزشی بر اساس معیارهای میان‌رشته‌ای. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 13(4)، 30-1.   doi:10.22035/isih.2021.374
اوبرفیلد، زاخاری (1397). جامعه‌پذیری دیوانی (ترجمۀ محمد صفایی). تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
ایمان، محمدتقی (1397). روش‌شناسی تحقیقات کیفی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
آشوری، داریوش (1393). تعریفها و مفهوم فرهنگ. تهران: آگاه.
آمدی، عبدالواحدبنمحمد (1410 ق). غررالحکم و دُررالکلم. قم: دارالکتب‌الاسلامی.
بشیریه، حسین (1379). نظریههای فرهنگ در قرن بیستم. تهران: مؤسسه فرهنگی آینده پویان.
بلیکی، نورمن (1399). طراحی پژوهش‌های اجتماعی (ترجمۀ حسن چاوشیان). تهران: نشر نی.
پل، ریچارد (1404). تفکر انتقادی (ترجمۀ اکبر سلطانی). تهران: نشر اختران.
جاکارد، جیمز؛ و جکوبی، جیکوب (1395). مهارت‌های نظریه‌پردازی و مدل‌سازی (ترجمه مریم عالمزاده). تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری.
جمالزاده، محمدعلی (1344). خلقیات ما ایرانیان. بی‌جا: بی‌نا.
چرنوف، فرد (1388). نظریه و زبرنظریه در روابط بینالملل (ترجمۀ علیرضا طیب). تهران: نشر نی.
حسینی، سیدرضا (سرویراستار)(1387). نظریه‌پردازی (ترجمه سیدرضا حسینی). تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
خنیفر، حسین؛ مسلمی، ناهید (1402). اصول و مبانی روش‌های کیفی (جلد1). تهران: نگاه دانش.
دانایی‌فرد، حسن (1386). نظریه‌پردازی؛ مبانی و روش‌شناسی‌ها. تهران: انتشارات سمت.
درزی، قاسم؛ قراملکی، احد فرامرز (1399). روش‌شناسی مطالعات میان‌رشته‌ای قرآنی. تهران: انتشارت دانشگاه امام صادق (ع) و دانشگاه شهید بهشتی.
ذکایی، محمدسعید (1402). هنر انجام پژوهش کیفی؛ از مسئلهیابی تا نگارش. تهران: انتشارات آگاه.
ذکایی، محمدسعید (1402). هنر انجام پژوهش کیفی؛ از مسئلهیابی تا نگارش. تهران: انتشارات آگاه.
ربکو، آلن (1394). پژوهش میان‌رشته‌ای؛ نظریه و فرایند (ترجمۀ محسن علویپور و دیگران). تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
رفیعپور، فرامرز (1389). کندوکاوها و پنداشته‌ها. تهران: شرکت سهامی انتشار.
سریعالقلم، محمود (1380). روش تحقیق در علوم سیاسی و روابط بینالملل. تهران: نشر فرزان روز.
سریعالقلم، محمود (1386). فرهنگ سیاسی ایران. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
سیف‌زاده، سیدحسین (1388). نظریه‌پردازی در روابط بین‌الملل؛ مبانی و قالب‌های فکری. تهران: انتشارات سمت.
طوسی، خواجهنصیرالدین (1387). اخلاق ناصری (تصحیح و تنقیح: مجتبی مینوی و علیرضا حیدری). تهران: انتشارات خوارزمی.
علیخانی، علیاکبر (1400). روش لایه‌ای در اندیشهپژوهی. تهران: نشر نگاه معاصر.
علیخانی، علیاکبر (1403الف). چالش‌ها و موانع فرهنگیِ نظریه‌پردازیِ میان‌رشته‌ای. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 16(3)، 28-5. doi: 10.22035/isih.2024.5302.5024
علیخانی، علیاکبر (1403ب). نظریه‌پردازی با نظریه و روش ارته. تهران: نشر نگاه معاصر.
غلامی، محمد (1399). پیری فرهنگی و فرهنگ پیری. تهران: نشر اندیشه احسان.
فراستخواه، مقصود (1399). ما ایرانیان. تهران: نشر نی.
قاسمی، حمید (1400). مرجع پژوهش (ویراست نوزدهم). تهران: نشر اندیشه آرا،.
قاضی مرادی، حسن (1404). درآمدی بر تفکر انتقادی. تهران: نشر اختران.
قراملکی، احدفرامرز (1385). روش‌شناسی مطالعات دینی. مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
کرایپ، یان (1381). نظریه اجتماعی مدرن، از پارسونز تا هابرماس (ترجمۀ عباس مخبر). تهران: نشر آگه.
مصلینژاد، عباس (1389). فرهنگ سیاسی ایران. تهران: نشر فرهنگ صبا.
منادی، مرتضی (1387). درآمدی جامعهشناختی بر جامعه‌پذیری. تهران: نشر جیحون.
نراقی، حسن (1399). جامعهشناسی خودمانی. تهران: نشر اختران.
نهجالبلاغه (1371). (ترجمۀ سیدجعفر شهیدی). تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
وندیون، اندرو (1392). روش‌شناسی نظریه‌پردازی بر مبنای پژوهش مشارکتجویانه در علوم اجتماعی (ترجمۀ حسن دانایی‌فرد). تهران: انتشارات صفار.
Dubbin, R. (1978). Theory Building. New York: Free Press.
Gilbert, N. (1993). Research, Theory and Method. In: N. Gilbert (Ed), Researching Social Life (pp. 18-31). London: Sage.
Gioa, D. A., & Pitter, E. (1990). Metaparadigm perspective on theory building. Academy of Management Review, 15(4), 584–602
Gregor, Sh. (2005). The struggle towards an understanding of theory in information system. In: N. Dennis, & Sh.D. Gregor (Eds.), Information System Foundation: Building and Criticizing, Canberra: Australian National University.
Kaplan, M. (1969). Problems of Theory building and Theory Confirmation in international Politics. In: K. Knorr, & S. Verbal (Eds), The international system: Theoretical Essays, New Jersey, Princeton University Press.
Popper, K.R. (1959). The Logic of scientific discovery. London: Hutchinson.
Swedberg, R. (2012). Theorizing in sociology and social science: turning to the context of discovery. Theory and Society, 41(1), 1- 40. doi: 10.1007/s11186-011-9161-5
Turner, J.H. (1991). The structure of Sociological Theory. Belmont: Wadsworth.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 18، شماره 2 - شماره پیاپی 70
تحولات در دانش میان‌رشته‌ای
بهار 1405
صفحه 7-32

  • تاریخ دریافت 07 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 05 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 21 اسفند 1404