تبیین و مدل‌سازی مفهوم دانشگاه متفکر در بافت آموزش عالی ایران: مطالعه‌ای مبتنی بر نظریه داده‌بنیاد

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار مطالعات برنامه درسی، گروه علوم تربیتی، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران

2 دانشجوی دکتری برنامه‌ریزی توسعه آموزش عالی، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، گروه علوم تربیتی، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران

10.22035/isih.2026.5806.5341
چکیده
دانشگاه متفکر، نهادی است که فراتر از کارکردهای ابزاری و انتقال صرف دانش، بر بازاندیشی انتقادی، دیالوگ علمی و مسئولیت اجتماعی تمرکز دارد. با توجه به چالش‌های ساختاری و کمی‌گرایی در آموزش عالی ایران، این پژوهش با هدف تدوین مدل نظری دانشگاه متفکر در بافت آموزش عالی ایران و بر اساس تجربه زیسته استادان علوم انسانی انجام شد. این پژوهش با رویکرد کیفی و با استفاده از روش نظریه داده‌بنیاد (رویکرد اشتراوس و کوربین) انجام گرفت. جامعه پژوهش اعضای هیئت علمی دانشکده علوم انسانی دانشگاه کردستان بودند که با استفاده از روش نمونه‌گیری هدفمند با گرایش نظری، 20 نفر از آنان به عنوان نمونه انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده‌ها، مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته بود. تحلیل داده‌ها در سه مرحله کدگذاری باز، محوری و انتخابی صورت پذیرفت. عوامل علّی شامل جست‌وجوی معنا، تجربه محدودیت‌ها و تحولات محیطی؛ عوامل زمینه‌ای شامل فرهنگ دانشکده، ویژگی‌های فردی و شرایط سازمانی؛ و عوامل مداخله‌گر شامل سیاست‌های ارزیابی، مدیریت دانشگاه و فضای تعامل شناسایی شدند. در مواجهه با این شرایط، استادان راهبردهایی نظیر تقویت گفت‌وگوی علمی در محیط دانشگاه، بازاندیشی در شیوه‌های تدریس و پژوهش، استفاده از ظرفیت‌های جمعی هیئت علمی و مدیریت سازگار با محدودیت‌های ساختاری را اتخاذ می‌کنند. پیامدهای این راهبردها در قالب تقویت حیات فکری در دانشگاه، تحول در تجربه آموزشی دانشجویان، ارتقای کیفیت فعالیت علمی و بازتعریف تدریجی نقش دانشگاه در جامعه دسته‌بندی شد. نتایج نشان داد تحقق دانشگاه متفکر در ایران، نیازمند گذار از ساختارهای صلبی و کمی‌گرا به سمت کنشگری بازاندیشانه استادان و ایجاد فضاهای گفت‌وگوی غیررسمی است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

اصغری، فاطمه (۱۴۰۰). واکاوی فرهنگ دانشگاهی در مؤسسات آموزش عالی ایران بر اساس نظریه داده‌بنیاد. فصلنامه پژوهش‌های فرهنگی ایران، ۱۳(۴)، ۸۵–۱۱۷. https://doi.org/10.22035/jicr.2021.2494.2926
امینی‌باغ، علی؛ معروفی، یحیی؛ و سلیمی، جمال (۱۴۰۳). بازاندیشی پدیدارشناختی ابعاد سیاست‌گذاری علمی در آموزش عالی ایران. فصلنامه مطالعات سنجش و ارزشیابی آموزشی، ۱۴(۴۷)، ۳۱–۶۳. https://doi.org/10.22034/emes.2024.2008279.2491
امینی‌باغ، علی؛ و سلیمی، جمال (۱۴۰۴). تحلیل کیفی ادراک اعضای هیئت علمی از دانشگاه خلاق: مسیری به سوی نوآوری آموزشی. فصلنامه پژوهش و برنامه‌ریزی در آموزش عالی، ۳۱(۲)، ۴۵–۶۶. https://doi.org/10.61838/KMAN.IRPHE.31.2.3
پایا، علی؛ و ابراهیم‌آبادی، حمید (۱۴۰۱). انتظارات ما از دانشگاه‌ها در دهه‌های آینده: تحولات در مسئولیت‌ها و کارکردهای دانشگاه‌ها. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، ۱۴(۳)، ۹–۴۸. https://doi.org/10.22035/isih.2022.4784.4697
پرهم‌نیا، فریده (۱۴۰۰). بررسی تفکر علمی و تفکر تأملی و رابطه آن‌ها با خودکارآمدی پژوهشی دانشجویان تحصیلات تکمیلی. فصلنامه پژوهش و برنامه‌ریزی در آموزش عالی ایران، ۱۳(۴)، ۲۵–۳۸.
ترک‌زاده، محمد؛ برزگر، بهزاد؛ و مهینی، فرهاد (۱۴۰۰). ارائه و اعتباریابی الگویی برای به‌کارگیری تفکر انتقادی در آموزش حسابداری در دانشگاه‌ها. فصلنامه بین‌المللی تحلیل‌های غیرخطی و کاربردها، ۱۲ (شماره ویژه)، ۱۲۱۳–۱۲۲۸. https://doi.org/10.22075/ijnaa.2021.5628
ذاکرصالحی، غلامرضا (۱۴۰۲). گذار به دانشگاه نسل دوم: امکان‌ها و امتناع‌ها. فصلنامه مطالعات دانشگاه، ۲(۱)، ۵–۲۹. https://doi.org/10.22035/jous.2024.5077.1048
فراستخواه، مقصود (1401). تحول در اقالیم سبعۀ آموزش عالی و آیندۀ آن. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 14(3)، 5-7. https://doi.org/10.22035/isih.2022.407
Ahern, A., O'Connor, T., McRuairc, G., McNamara, M., & O'Donnell, D. (2022). Critical thinking in the university curriculum–the impact on engineering education. European Journal of Engineering Education, 37(2), 125-132. http://doi.org/10.1080/03043797.2012.666516
Azizi, A., Salimi, J., & Tanhayee, A. (2025). An insight-based approach to higher education administration through mindfulness. International Journal of Educational Management, 39(4), 1005–1027. https://doi.org/10.1108/IJEM-11-2024-0722
Barnett, R. (2014). Thinking and rethinking the university: The selected works of Ronald Barnett. Routledge.‌ https://doi.org/10.4324/9781315768045
Barnett, R., & Bengtsen, S. S. (2018). Introduction: Considering the thinking university. In The thinking university: A philosophical examination of thought and higher education (pp. 1-12). Cham: Springer International Publishing.
Bengtsen, S. S., & Barnett, R. (2018). The thinking university. A Philosophical Examination of Thought and Higher Education. Cham: Springer.
Bergsteedt, B., & du Plessis, A. (2025). Reimagining transformation through strategic thinking and accountable governance in the South African public university system. Higher Education, 1-19. https://doi.org/10.1007/s10734-025-01517-w
Boni, A., & Gasper, D. (2012). Rethinking the quality of universities: How can human development thinking contribute? Journal of Human Development and Capabilities, 13(3), 451-470.  http://doi.org/10.1080/19452829.2012.679647
Bullen, M. (1998). Participation and critical thinking in online university distance education. Journal of distance education, 13, 1-32.
Castillo-Martínez, I. M., Argüelles-Cruz, A. J., Pinal-Ramírez, O. E., Glasserman-Morales, L. D., Ramírez-Montoya, M. S., & Carreon-Hermosillo, A. (2023). Towards the development of complex thinking in university students: Mixed methods with ideathon and artificial intelligence. Computers and Education: Artificial Intelligence, 5 (23), 100-186. http://doi.org/10.1016/j.caeai.2023.100186
Clegg, P. (2008). Creativity and critical thinking in the globalised university. Innovations in Education and teaching International, 45(3), 219-226. https://doi.org/10.1080/14703290802175982
Entwistle, N. (2017). Teaching for understanding at university: Deep approaches and distinctive ways of thinking. Bloomsbury Publishing.
Fitzpatrick, K. (2021). Generous thinking: A radical approach to saving the university. Johns Hopkins University Press.http://doi.org/10.31046/wabashcenter.v2i1.2835
Hassanpour, A., Deckman, S., Azizi, N., & Salimi, J. (2026). Intercultural competence in a homogeneous context: A phenomenological study of international students’ lived experiences in an Iranian university. Journal of Further and Higher Education, 1–16.  
Leamnson, R. (2023). Thinking about teaching and learning: Developing habits of learning with first Year College and university students. Routledge.
Miranda, F. J., Chamorro, A., & Rubio, S. (2018). Re-thinking university spin-off: A critical literature review and a research agenda. The Journal of Technology Transfer, 43(4), 1007-1038. http://doi.org/10.1007/s10961-017-9647-z
Moreno-Palma, N., Hinojo-Lucena, F. J., Romero-Rodríguez, J. M., & Cáceres-Reche, M. P. (2024). Effectiveness of problem-based learning in the unplugged computational thinking of university students. Education Sciences, 14(7), 693.
Redding, G. (2017). Critical thinking, university autonomy, and societal evolution; thoughts on a research agenda. http://doi.org/10.5287/ora-zvo6450x9
Romero-Rodríguez, J. M., Ramírez-Montoya, M. S., Buenestado-Fernández, M., & Lara-Lara, F. (2023). Use of ChatGPT at university as a tool for complex thinking: Students’ perceived usefulness. Journal of New Approaches in Educational Research, 12(2), 323-339.
Salimi, J., Azizi, A., Srisarajivakul, E., & Sajadi, S. (2025). Embracing intercultural trust: Cultivating non-native teachers’ cultural humility in Iranian Kurdistan. International Journal of Multicultural Education, 27(3), 123–150.
Tian, J., & Low, G. D. (2011). Critical thinking and Chinese university students: A review of the evidence. Language, Culture and Curriculum, 24(1), 61-76.
Zhang, L. F. (2023). Do university students’ thinking styles matter in their preferred teaching approaches?. Personality and individual differences, 37(8), 1551-1564. https://psycnet.apa.org/doi/10.1016/j.paid.2004.02.012
 Zhu, C., & Zhang, L. F. (2023). Thinking styles and conceptions of creativity among university students. Educational Psychology, 31(3), 361-375.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 01 مهر 1405

  • تاریخ دریافت 01 اردیبهشت 1405
  • تاریخ بازنگری 29 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 07 تیر 1405