فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی

تمدن اکولوژیک در ایران: قنات‌ها و آب‌انبارها و نقش آن‌ها در پایداری محیطی

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسنده

حبیب شرفی صفا

استادیار، گروه تاریخ، دانشگاه سیدجمال‌الدین اسدآبادی، اسدآباد، ایران

https://doi.org/10.22035/isih.2026.5494.5126
چکیده
ایران با کمبود قابل‌توجه منابع آب سطحی و فشاره‌های شدید زیست‌محیطی مواجه است. قنات‌ها و آب‌انبارها به‌عنوان سازه‌های تاریخی با کارکردهای ذخیره‌سازی، توزیع آب و تنظیم کاربری زمین، نماد «تمدن اکولوژیک» هستند که همواره تعادل بین نیازهای انسانی و ظرفیت‌های اکوسیستم‌های محلی را مدنظر داشته‌اند. در این پژوهش، این سامانه‌های آبی به‌عنوان قاب تحلیلی برای ارزیابی پایداری محیطی در پرتو تغییرات اقلیمی و فشارهای جمعیتی در نظر گرفته می‌شوند تا زمینه سیاستی و مدیریتی پایداری آب در ایران روشن شود. همچنین، با بهره‌گیری از تحلیل‌های تاریخی و داده‌های هیدرولیکی، این مطالعه به‌دنبال تبیین روابط پیچیده بین میراث آبی، کاربری اراضی و توسعه شهری است تا لزوم یکپارچه‌سازی سیاست‌های آب، حفاظت از اکوسیستم‌های محلی و تقویت تاب‌آوری اجتماعی-محیطی را برجسته سازد. این پژوهش با استفاده از رویکرد توصیفی و تحلیلی و تحلیل اسناد و منابع کتابخانه‌ای، به بررسی مدیریت منابع آبی در بستر تمدن اکولوژیک پرداخته است. هدف، تحلیل سیستم‌های هوشمند آب‌رسانی سنتی در ایران نظیر قنات‌ها و آب‌انبارها و ارائهٔ داده‌ها و شواهد تاریخی و تجربیات تمدن‌های مختلف به عنوان نمونه‌های موفق حل بحران آب در ایران است. یافته‌ها نشان می‌دهد که سازوکارهای بازتولید ذخایر آبی و توزیع آب در قنات‌ها و آب‌انبارها همچنان در برخورد با تغییرات اقلیمی و گریز از سیاست‌های قدیمی، قابلیت تطبیق دارند اما به بهبودهای نهادی و فناوری نیاز دارند. ترکیب فناوری‌های سنتی با سیاست‌گذاری‌های مدرن، با تأکید بر مشارکت جامعه محلی و مدیریت مشارکتی، به تقویت کارکردهای زیست‌محیطی و اجتماعی-اقتصادی این سامانه‌ها می‌انجامد. این پژوهش، با تأکید بر سابقهٔ تاریخی، مشارکت‌های محلی و سازوکارهای نهادی، مسیرهایی برای احیاء، حفاظت و بهره‌برداری پایدار از قنات‌ها و آب‌انبارها را پیشنهاد می‌کند که هم زمان با حفظ سرمایه‌های طبیعی و فرهنگی-اجتماعی، امنیت آبی و تاب‌آوری اکوسیستم را ارتقا می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

تمدن اکولوژیک
محیط زیست
مدیریت آب
قنات‌ها
آب‌انبارها

موضوعات

ابن‌بلخی (1385). فارسنامه (به کوشش گای لسترنج و رینولد الن نیکلسون). تهران: اساطیر.
احمد صفاری، شیما (1403). بررسی معماری قنات و معرفی قنات‌های شهر قزوین. نشریه باستان‌شناسی ایران، 26، 114-87.
احمدوند، عباس؛ و زند، اسکندر (1402). تمدن اکولوژیک. طبیعت ایران، 8(3)، 19-23. doi: 10.22092/irn.2023.129541
اردکانی، محمدرضا (1391). اکولوژی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
اسمعیلی، پوریا؛ و عادل‌فر، باقرعلی (1387). نظام آبیاری ایران در روزگار ساسانیان. پژوهش‌های تاریخی، 3(8)، 22–9.
افشار، ایرج (1345). بیست شهر و هزار فرسنگ. مجله یغما، 214، 94-87.
امیریان، مصطفی؛ امیریان، عبدالرحیم (1397). مدیریت منابع آب در شبکه‌های ایران باستان. پنجمین کنفرانس مدیریت منابع آب ایران، تهران، ایران.
انصاف‌پور، غلامرضا (1355). تاریخ زندگی اقتصادی روستائیان و طبقات اجتماعی ایران. تهران: اندیشه.
بابک‌راد، جواد (1350). آثار ساسانی خلیج فارس «جزیره قشم». بررسی‌های تاریخی، 6(4)، 30-1.
باسورث، کلیفورد ادموند (1362). تاریخ غزنویان (ترجمه: حسن انوشه). تهران: امیرکبیر.
بهار، محمدتقی (1314). تاریخ سیستان. تهران: چاپ ملک‌الشعرای بهار.
پطروشفسکی، ایلیا پاولوویچ (1344). کشاورزی و مناسبات ارزی در ایران عهد مغول (ترجمه: کریم کشاورز). تهران: انتشارات مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی.
پورجعفر،محمدرضا (1381). احیاء سیستم آبرسانی سنتی در مناطق حاشیه خلیج فارس. تحقیقات جغرافیایی. 67، 49-39.
پورشعبانیان، زهرا (1392). آب‌انبار شیخ علیخان زنگنه اسدآباد. نشریه وقف میراث جاوید، 81، 94-85.
پیرنیا، محمدکریم؛  و کرامت‌الله افسر (1350). راه و رباط. سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران. تهران، ایران: سازمان ملی حفاظت از آثار باستانی.
پیگولوسکایا، نینا؛ و دیگران (1367). شهرهای ایران در روزگار پارتیان و ساسانیان (ترجمه: عنایت‌الله رضا). تهران: علمی و فرهنگی.
جانب‌الهی، محمدسعید (1383). چهل گفتار در مردم‌شناسی میبد (دفتر اول: فرهنگ و فن آوری قنات، نقش قنات در معماری سنتی). تهران: انتشارات روشنان.
جانب‌الهی، محمدسعید (1398). نقش حقوق عرفی در مدیریت سنتی توزیع و تقسیم و پایداری آب قنات. دو فصلنامه دانش‌های بومی ایران،6(12)، 203- 151. doi:10.22054/qjik.2021.55557.1229
جم، افشین (1397). نگاهی به قواعد تقسیم آب از دوره باستان تا ایران معاصر. تهران: صدای میراث.
چراغی، زهره (1400). مدیریت آب در حوزه‌های رودخانه‌ای و قناتی ایران (دوره باستان تا عصر صفوی). تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران، 10(1)، 122-103. doi:10.30465/sehs.2021.33568.1647
حائری، محمدرضا (1386). قنات در ایران. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
خاتمی، سیده‌سمیه؛ بوزرجمهری، خدیجه؛ زرین، آذر؛ و فال سلیمان، محمود (1401). واکاوی مطالعات مدیریت منابع آب در ایران و جهان. جغرافیا و مخاطرات محیطی، 11(2)، 251.doi: 10.22067/geoeh.2022.73891.1136
خسروی، خسرو (1352). نظام‌های بهره‌برداری از زمین در ایران باستان تا سلجوقیان. تهران: پیام.
خوارزمی، ابوعبدالله محمد (1347). مفاتیح العلوم (چاپ اروپا).
دهخدا، علی‌اکبر (1377). لغت‌نامه. تهران: دانشگاه تهران.
دیاکونوف، م.م. (1380). تاریخ ایران باستان (ترجمه: روحی ارباب). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
رضا،عنایت‌الله؛غلامرضا، کوروس؛ شوشتری، محمد علی؛ و انتظامی، علی‌اکبر (1350). آب و فن آبیاری در ایران باستان. تهران: شرکت سهامی چاپ.
سیدسجادی، منصور(1366). قنات. کاریز: تاریخچه، ساختمان و چگونگی گسترش آن در جهان. تهران: انجمن فرهنگی ایتالیا.
سیروف، ماکسیم (1349). کاروانسراهای ایران و ساختمان‌های، کاروانسراهای ایران و ساختمان‌های کوچک میان راه‌ها. تهران: سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران.
شاردن، ژان (1336). سیاحت نامه شاردن (ترجمه: محمد عباسی). تهران: امیرکبیر.
شهرزادی، رستم (1356). قانون مدنی زرتشتیان در زمان ساسانیان: گفتاری درباره کتاب ماتیکان هزار دادستان. تهران: انجمن زرتشتیان.
شهریوری، نسرین؛ و یوسفی‌فر، شهرام (1396). بررسی کارکردهای پنهان آب‌انبارهای وقفی تهران در دوره قاجار. تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران، 6 (1) 55-139.
صادقی یونسی، حسن (1378). فنون بهره‌مندی از آب. نخستین همایش فرهنگ و میراث طبیعی (صص16-14) تبریز: سازمان میراث فرهنگی کشور.
صداقت‌‌کیش، جمشید (1383). آب‌انبار، نشریه وقف میراث جاویدان، 45، 81 - 76.
عسگری، محمد؛ جوانمیری‌پور، محسن؛ خاکی‌پور، لیلا؛ اعتماد، وحید؛ و عسگری، مریم (1401). بررسی روش‌های مدیریت سنتی تأمین آب در مناطق خشک و نیمه خشک مرکزی ایران؛ مطالعه موردی: شهر رباط کریم. فصلنامه مطالعات محیط زیست، منابع طبیعی و توسعه پایدار، 6(1).32-19.  
عسگری، نصرالله (1388). آب‌انبار سردار بزرگ قزوین و نقش آن در زندگی فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی مردم محله راه ری سابق. نشریه فرهنگ مردم، 31 و 32، 193-204.
قمی، حسن‌ بن محمد بن حسن (1385). تاریخ قم (تصحیح جلال‌الدین تهرانی). قم: کتابخانه آیت الله مرعشی (ره).
کردوانی، پرویز(1386). منابع و مسائل آب در ایران. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
کریستن سن، آرتور (1351). ایران در زمان ساسانیان (ترجمه:رشید یاسمی). تهران: ابن‌سینا.
گوبلو، هانری (1371). قنات فنی برای دست یابی به آب (ترجمه: ابوالحسن سرو مقدم و محمد حسین پاپلی یزدی). مشهد: معاونت فرهنگی آستان قدس رضوی.
گیرشمن، رومن (1346). ایران از آغاز تا اسلام (ترجمه: محمد معین). تهران: نگاه.
لباف خانیکی، مجید (1393). پیدایش قنات پاسخی به تغییر اقلیم در فلات ایران. فصلنامه اثر، 35 (67)، 77-84.
لمبتون، آن (1362).مالک و زارع در ایران (ترجمه:منوچهر امیری). تهران: علمی و فرهنگی.
مالکی، احمد؛ و خرسندی، احمد (1384). قنات در ایران. تهران: شرکت پردازش و برنامه‌ریزی شهری.
محمدجانی، اسماعیل؛ و یزدانیان، نازنین (1393). تحلیل وضعیت بحران آب در کشور و الزامات مدیریت آن. فصلنامه روند، 21 (65 و 66)، 117-144.
مختارنیا، کاظم؛ حیدری، شاهین؛ طالبیان، محمدحسن (1395). بازشناسی سازمان نیروی انسانی در سیستم مدیریت بومی آب بلده. دوفصلنامه دانش‌های بومی ایران، 6(12)، 409-371. doi: 10.22054/qjik.2017.14159.1032%20
مرادی، حسن (1403). الگوی استقراری دشت نیریز در دوران ساسانی تا قرون متاخر اسلامی (استان فارس). مجله باستان‌شناسی، 4(1)،85-101.  doi:10.22034/4.1.5
مصدق، احمد (1390). مصارف آب در ایران و جهان. تهران: انتشارات علم کشاورزی ایران.
منصوری، سیدامیر (1399). قنات، ردّ حیات. منظر، 12(53)، 3-30.
نائینی، میرزا علی‌خان (1382). گزارش کویر سفرنامه صفاء‌السلطنه نائینی. تهران: اطلاعات.
نجفلو، پریسا؛ یعقوبی، جعفر؛ و نیکبخت، جعفر (1398). مدیریت بهره‌برداری سنتی از منابع آب در روستاهای ایران. فصلنامه آب و توسعه پایدار، 6(2)، 27-38.doi: 10.22067/jwsd.v6i2.79333.
نظام‌الملک، ابوعلی‌حسن‌بن‌علی (1348). سیاست نامه (به کوشش جعفر شعار). تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی.
نیازی، محسن (1386). آب‌انبارهای کاشان. نشریه فرهنگ مردم ایران،10، 214-191.
هرودوت (بی‌نا). تواریخ (ترجمه: وحید مازندرانی). تهران: فرهنگستان ادب و هنر ایران.
هژبری. علی (1401). پیشنهادی برای احیای بِرکَه‌ها، سامانۀ ذخیرۀ آب شیرین در نواحی شمالی خلیج‌فارس. فصلنامه مطالعات باستان‌شناسی پارسه، 6(19)، 157-193. doi:10.30699/PJAS.6.19.157
یارشاطر، احسان (1356). دانشنامۀ ایران و اسلام. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
Ashrafi, N., & Safdarian, G. (2015). The impact of qanats as sustainable urban infrastructures on the process of formation of urban structures and architecture. Indian Journal of Fundamental and Applied Life Sciences, 5(S1), 892-901.
Chauveau, M. (2001). Les qanates dans les ostraca de Manawir. In Séminaire tenu au Collège de France (Persika 2). Paris.
Frazier, A.E., Bryan, B.A., Buyantuev, A., & et al. (2019). Ecological civilization: perspectives from landscape ecology and landscape sustainability science. Landscape Ecol 34, 1–8. doi:10.1007/s10980-019-00772-4
Ostrom, V. (2009). A generic approach to the governance of common-pool resources. In F. Berkes (Ed.), Governing the Commons (pp. 210-235). MIT Press.
Pouriafar, M. R. (1995). Urban aesthetics and architecture in the settlements along the Persian Gulf. Tehran Times, 17(205), 4.
Sharajsharifi, M. (2023). Artificial Intelligence in Sustainable Urban Housing and Infrastructure Planning: A Systematic Review of Emerging Approaches and Challenges. Journal of Cyberspace Studies, 7(2), 321-343. doi: 10.22059/jcss.2023.102629
Sharajsharifi, M., Sharifi Poor Bgheshmi, M. S., & Aeini, B. (2025). Artificial Intelligence for equitable urban housing: Insights from U.S. sustainable planning experts. Code, Cognition & Society, 1(1), 141-163. doi: 10.22034/ccsr.2025.531875.1011
Slovic, S. (2012). Landmarks in Chinese ecocriticism and environmental literature: the emergence of a new ecological civilization; social sciences in China Today, http://www.csstoday.com/Item/268.aspx
UNESCO. (2016). The Persian Qanat. https://whc.unesco.org/en/list/1506/
Zhang, J., Fu, B. (2023). Eco-civilization: A complementary pathway rooted in theory and practice for global sustainable development. Ambio, 52, 1882–1894. doi:10.1007/s13280-023-01902-8
 
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی
دوره 17، شماره 4 - شماره پیاپی 68
تمدن اکولوژیک
پاییز 1404
صفحه 33-59

  • تاریخ دریافت 04 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 05 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 21 مرداد 1404

صفحه اصلی

هیئت تحریریه

اصول اخلاقی

راهنمای داوران

ارسال مقاله

تماس با ما