فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی

رهیافت میان‌رشته‌ای در خوانش حس مکان از منظر هنر‌های معماری و سینما

نوع مقاله : مقاله علمی ـ پژوهشی

نویسنده

الناز ابی زاده

استادیار معماری، گروه معماری و شهرسازی، دانشگاه ملی مهارت، تهران، ایران

https://doi.org/10.22035/isih.2026.5550.5162
چکیده
حس مکان، به‌عنوان مفهومی میان‌رشته‌ای و چندلایه، نقشی محوری در درک تجربه‌ زیسته‌ انسان ایفا می‌کند. پژوهش حاضر با اتخاذ رویکردی کیفی و بهره‌گیری از روش تحلیل تطبیقی، به بررسی عوامل مؤثر بر شکل‌گیری حس‌مکان در دو حوزه معماری و سینما می‌پردازد و با تکیه بر ظرفیت‌های تحلیلی مطالعات میان‌رشته‌ای، چارچوبی برای خوانش این پدیده ارائه می‌دهد. هدف اصلی پژوهش، تبیین بنیان‌های مشترک حس مکان در قالب رویکرد میان‌رشته‌ای است. این مطالعه به‌عنوان نمونه‌ای از به‌کارگیری رویکرد میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، هم به توسعه روش‌شناسی تحقیق میان‌رشته‌ای و هم به درک عمیق‌تر مفهوم حس‌مکان کمک می‌کند. در این راستا، سه بعد فیزیکی، فعالیتی و معنایی به‌عنوان ابعاد اصلی تحلیل انتخاب شده‌اند. نتایج نشان می‌دهد سازوکارهای شکل‌گیری حس مکان در هر دو حوزه، از الگویی مشابه پیروی می‌کنند و از طریق تعامل عناصر کالبدی، رفتاری و معنایی، موجب تجربه‌ای یکپارچه و معنامند می‌شوند. پژوهش حاضر بر ظرفیت هم‌افزای معماری و سینما در خلق فضاهای معنادار و روایت‌محور تأکید دارد و رهیافت میان‌رشته‌ای را ابزاری کارآمد برای فهم پیچیدگی‌های تجربه‌ مکان در بسترهای فرهنگی و اجتماعی معاصر معرفی می‌کند.

کلیدواژه‌ها

حس مکان
میان‌رشته‌ای
معماری
سینما
تحلیل تطبیقی
تجربه زیسته

موضوعات

ازنب، مریم؛ موسوی، سیدجلیل؛ و هنرور، جمال‌الدین (1401). بررسی حس دلبستگی در نگرشی پدیدارشناسانه به مکان: تفسیری از تجربیات زیستۀ افراد. فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، 15 (1)، 23-41. doi: 10.22035/jicr.2022.2894.3251
بلاک، بروس (1399). داستان‌گویی بصری :خلق ساختار بصری برای فیلم، تلویزیون و رسانه‌های دیجیتالی (مترجم: الهام کشاورزی). تهران: ساقی. (تاریخ اصل اثر 2013)
پرویزی، الهام؛ سندانی، صبا؛ و شمس دولت‌آبادی، حسنی‌سادات (1403). مقایسه تطبیقی زنده‌انگاری فضا در نظریه فضای همدلانه و آزمون آینه خویشتن کریستوفر الکساندر. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 16 (4) ، 35-61.  doi: 10.22035/isih.2024.5163.4934
پناهی، سیامک (1383). تاثیر معماری بر سینمای اکسپرسیونیست. معماری و فرهنگ، 5(17)، 50.
حسینی، سیدباقر؛ ابی‌زاده، الناز؛ و باقری، وحیده (.(1388 معماری و سینما عناصر مکمل و هویت بخش فضا و مکان. معماری و شهرسازی آرمان شهر، 2 (3)، 113-120.
خاچاتوریان، هیگ (1387). فضا و زمان در سینما )مترجم: مرتضی عابدینی فرد). اطلاعات حکمت و معرفت، 3(10 )، 27- 30.   
رحیمیان، مهدی (1383). سینما: معماری در حرکت. تهران: انتشارات سروش.
رستمی قلزم، ژنیت؛ جاویدی‌نژاد، مهرداد؛ و منصوری، بهروز (1400). درونمایه‌های مشترک مابین معماری و هنرهای نمایشی تاثیرگذار بر ارتقای بهره‌وری محیط شهری. مدیریت شهری و روستایی، ۲۰(۶۲)، 25-8.
زین‌العابدینی، پیام؛ و آبادیان، اکبر (1402). کارکرد عناصر تجسمی در فضاسازی فیلم‌های سینمایی (موردپژوهی هتل بزرگ بوداپست). نامه هنرهای نمایشی و موسیقی، 14 (33)، 95- 115.  doi: 10.30480/dam.2023.4969.1827
سرابی، امیر؛ و مولانایی، صلاح الدین (1396). مطالعه­ تطبیقی معماری و سینما با رویکرد آموزش معماری به کمک فیلم. معماری و شهرسازی ایران، 8(2). 157- 172. doi: 10.30475/isau.2018.62072  
سعادت سیرت، ناهید؛ و فرقانی، محمدمهدی (1398). تحلیل روایت پویانمایی تلویزیونی با تأکید بر زیبایی‌شناسی ساختار عناصر بصری؛ مطالعۀ موردی فیلم قاصدک. فصلنامه علمی رسانه‌های دیداری و شنیداری، 13(31). 7-33. doi: 10.22085/javm.2019.202361.1402
سلجوقی، نسرین؛ و فرکیش، هیرو (1400). از نقد سینما تا نقد معماری؛ جستاری در مفاهیم مشترک. شباک، 7(4)، 91-104.  
شهبا، محمد؛ شریف‌زاده، محمدرضا؛ و شاهق، حسین (1396). عناصر غیرروایتی در فیلم‌ روایتی (بررسی موردی فیلم‌های آخر بهار و چانکینگ اکسپرس). نشریه هنرهای زیبا: هنرهای نمایشی و موسیقی، 22 (1). 41- 50.  doi: 10.22059/jfadram.2017.60740
عابدی، محمدحسین؛ اعتصام، ایرج؛ مختاباد امرئی، سیدمصطفی؛ و شاهچراغی، آزاده (1398). راهکارهای آموزشی طرح واره در فرایند معماری بر اساس نظریه میزانسن (نمونه موردی: مقدمات طراحی معماری(2)، پردیس دانشگاهی شمس گنبد). هویت شهر، 4)13). 17- 28.
فلاحت، محمدصادق (1385). مفهوم حس مکان و عوامل شکل‌دهنده، هنرهای زیبا، 26، 57- 66.
کاظمیان، پرنا؛ پاکدل‌فرد، محمدرضا؛ ستاری ساربانقلی، حسن؛ و حاجیان پاشاکلایی، فردوس (1401). تحلیل بصری آثار سینمایی بر اساس مبانی هنرهای تجسمی مطالعه موردی: هامون و پری اثر داریوش مهرجویی. مطالعات هنر اسلامی، 19(47)، 457-467.doi: 10.22034/ias.2021.296107.1666
لقمانی، حدیث؛ اعتصام، ایرج؛ و ذبیحی، حسین (1399). بازیابی کیفیت هویت فضایی با استفاده از سینما. جغرافیا و پایداری محیط، 10(3). 51- 69.  doi: 10.22126/ges.2020.4966.2186
مختاباد امرئی، سیدمصطفی؛ و پناهی، سیامک (1386). بررسی و تحلیل نقش معماری داخلی در تجلی معنا در فیلم‌های علمی تخیلی. هنرهای زیبا، 30(30). 107- 118.
مرینگ، مارگارت (1393). فیلمنامه‌نویسی/آمیزه‌ای از شکل و محتوای فیلم (مترجم: داود دانشور). تهران: سمت.
مهدوی، علیرضا؛ شریفی، سیدمهدی؛ رحمان‌زاده، سیدعلی؛ و نعمتی انارکی، داوود (1403). بررسی ویژگی‌های ترکیب بندی طراحی صحنه و نقش آن در انتقال معنا. جامعه فرهنگ رسانه، 13(51). 301- 317 doi: 10.22034/scm.2024.188594
Berlo, D.K. (1960). The process of communication. New York: Holt, Rinehart, & Winston.
Jacobs, J. )2010(. Tod und Lebengrober Amerikanischer Stadte. Verlage uhlstein GmbH: Frankfurt.
Norberg-Schulz, C. )1981(. Genuis Loci. New York: R izzoli.
Punter, J. (1991). Participation in the design of urban space. Landscape Design, 200(1), 24-27.‏
Rapaport, A. )1990). History and Precedent in Environmental Design. New York: Plenum Press.
Relph, E. (2007). Spirit of place and sense of place in virtual realities. Virginia Tech. (3)10, 1-9.
Relph, E.(1976). Place and placelessness. London: Pion Limited.
Salehi, K., Habib Zadeh Khiyaban, S., & Sabbar, S. (2026). Artificial Intelligence and Crime Detection: A Critical Review. Cyberspace Studies, 10(1), 1-17. doi:10.22059/jcss.2025.402206.1179
Salvesen, D. (2002). The making of place. Urban Land, 61(7), 36–41.
Steele, F. )1981(. The Sense of Place. Boston: CBI Publishing Company.
 
 
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی
دوره 18، شماره 2 - شماره پیاپی 70
تحولات در دانش میان‌رشته‌ای
بهار 1405
صفحه 137-161

  • تاریخ دریافت 18 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 24 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 25 شهریور 1404

صفحه اصلی

هیئت تحریریه

اصول اخلاقی

راهنمای داوران

ارسال مقاله

تماس با ما